فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

علاج و درمان غضب

هرگاه این حالت روانی غضب به تو رخ داد و اراده نمودی که نفست را از این پدیده روانی پاک و منزه کنی حالت خود را که در آن خشمگین شدی به حالت دیگر تبدیل کن اگر ایستاده بودی بنشین و اگر نشسته بودی بایست.
میسر می گوید: خدمت امام باقر (علیه السلام) از غضب سخن به میان آمد. حضرت فرمود:
ان الرجل لیغضب فما یرضی أبدا حتی یدخل النار فأتما رجل غضب علی قوم و هو قائم فلیجلس من فوره فانه سیذهب عنه رجز الشیطان و أتما رجل غضب علی ذی رحم فلیدنومنه فلیمسه فان الرحم اذا مست سکنت.
(اصول کافی / ج 3 412)
همانا مرد غضب می کند و تا داخل دوزخ نشود، هرگز راضی نگردد. پس هر کس بر مردمی خشمگین شد و ایستاده بود، فورا بنشیند تا پلیدی شیطان از او دور شود. و هر کس بر خویشاوندش غضب کند باید پیش او رود و تنش را مسح کند (مثلا با او دست بدهد) زیرا خویشاوند هرگاه مسح شود آرامش یابد.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الغضب یفسد الایمان کما یفسد الخل العسل.
(اصول کافی / ج 3، 412)
غضب ایمان را فاسد می سازد چنانکه سرکه عسل را فاسد می کند.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ثلاث من کن فیه استکمل خصال الایمان: الذی اذا رضی لم یدخله رضاه فی باطل، و اذا غضب لم یخرجه الغضب من الحق، و اذا قدر لم یتعاط ما لیس له.
(بحار / ج 78، 209 - وسائل / ج 11، 291)
سه چیز است که در هر کس باشد ایمانش کامل است:
1 - هرگاه از چیزی راضی و خشنود شد، خشنودی او را به کارهای باطل وادار نکند.
2 - و هرگاه خشمگین شد، خشم او را از راه حق بیرون نبرد.
3 - و در حال توانائی از حد خود تجاوز نکند.
3 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
مردی به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کرد:
یا رسول الله؟ علمنی عملا لایحال بینی و بین الجنة. قال لا تغضب ولا تسأل الناس شیئا و ارض للناس ما ترضی لنفسک.
(اصول کافی / ج 3، 415 با اندک تفاوت)
ای رسول خدا! عملی به من بیاموز که بین من و بهشت حائل نباشد. حضرت فرمود:
غضب نکن، و از مدرم چیزی مخواه، و آنچه را که نسبت به خود می پسندی برای دیگران هم بپسند.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کف غضبه عن الناس کف الله عنه عذاب یوم القیامة.
(کافی / ج 3، 415 - بحار / ج 70، 263)
هر که خشم خود را از مردم بازگیرد، خدا عذابش را در روز قیامت، از او بازگیرد.
5 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لا تغضب فاذا غضب فاقعد و تفکر فی قدرة الرب علی العباد و حلمه عنهم.
(تحف العقول / 15)
خشم مکن. اگر خشم نمودی، بنشین و درباره قدرت پروردگار خود نسبت به بندگانش و بر بردباری او نسبت به آنان فکر کن.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
نهی رسول الله صلی الله علیه و آله: أن یرید النأدیب عند الغضب.
(تحف العقول / 18)
پیامبر نهی فرمود که کسی در حال غضب دیگری را تأدیب کند.
7 - از علی (علیه السلام) سوال شد:
من أحلم الناس فان الذی لایغضب.
(بحار / ج 70، 263)
بردبارترین مردم کیست؟ فرمود: کسی که غضب نکند.
7 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
... أی شی ء أشد من الغضب ان الرجل لیغضب فیقتل النفس التی حرم الله و یقذف المحصنة.
(اصول کافی / ج 3، 413)
چه چیزی سخت تر از غضب است. همانا مرد غضب می کند و در اثر آن مرتکب قتل نفسی که خدا حرام کرده است، می شود زن پاکدامن را متهم می سازد.
8 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
الغضب ممحقة لقلب الحکیم وقال: من لم یملک غضبه لم یملک عقله.
(اصول کافی / ج 3، 415 - بحار ج 70، 262)
غضب دل شخص حکیم را نابود کند (از این رو به جای حکمت از او سفاهت ببینند). و فرمود: هر کس مالک غضب خود نباشد، مالک عقل خود نخواهد بود.
9 - امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود:
الغضب مفتاح کل شر.
(اصول کافی /ج 3، 412)
غضب کلید هر بدی است.
حلم و بردباری
بردباری و خشم دو حقیقت ضد یکدیگرند، زیرا بردباری عبارت است از حفظ و نگهداری نفس به هنگام غضب از تعدی به دیگران و غضب علتهای پلیدی دارد مانند انتقام جوئی، حسد، کینه و کدورت که ضد حلم و بردباری است زیرا حلم راهنمای صفا، حسن نیت، زیرکی و گرفتن جانب عقل است هنگامی که زمام اراده خود را به دست می گیرد و بر عاطفه حاکم می شود، و از این طریق از بدی نفس خود و جامه دوری می جوید. در مدح حلم روایات زیادی از سنت وارد شده است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
احتمل الاذی عمن هو اکبر منک و اصغر منک و خیر منک و شر منک فانک ان کنت کذلک تلقی الله یباهی بک الملائکة.
(بحار / 76، 275)
نسبت به کسی که از تو بزرگتر یا کوچکتر یا بهتر یا بدتر از تو می باشد بردباری کن و اذیت وی را تحمل نما، و رفتار نیک داشته باش، زیرا اگر چنین کنی، خدا درباره تو به فرشتگان خود مباهات و افتخار می کند.
2 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
من حلم ساد و من تفهم ازداد.
(بحار / ج 74، 208)
کسی که بردباری کند سیادت و آقائی پیدا می کند و کسی که در پی فهم باشد به دانسته های خود می افزاید.
3 - علی (علیه السلام) فرمود:
اول عوض الحلیم عن حلمه أن الناس انصاره علی الجاهل.
(بحار / 68، 427)
اولین میوه و ثمره صبوری انسان برای بردباریش این است که مردم او را در مقابل نادان، یاریش نمایند. 4 - امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود:
ما من عبد کظم غیظا الا زاده الله عزوجل عزا فی الدنیا والاخرة.
(اصول کافی / ج 3، 170)
هیچ بنده ای خشمی فرو نخورد جز آنکه خدای عزوجل عزت او را در دنیا و آخرت بیافزاید.
5 - امام رضا صلی الله علیه و آله فرمود:
لا یکون الرجل عابدا حتی یکون حلیما.
(اصول کافی / ج 3، 272)
مردی عابد نمی گردد مگر زمانی که حلیم و بردبار شود.
6 - امام رضا صلی الله علیه و آله فرمود:
من صبر علی ما ورد علیه فهوالحلم (الحکیم).
(وسائل / ج 2، 903 مسلسل)
هر کس بر آنچه به وی وارد می شود، صبر نماید او بردبار (حکیم) است.
بردباری بهترین کیفر برای انسان متجاوز است.
در حدیث است که:
قد سمع أمیرالمؤمنین (علیه السلام): رجلا یشتم قنبرا وقد رام قنبر أن یرده علیه فناداه (علیه السلام) مهلا یا قنبردع شاتمک مهانا ترضی الرحمن و تسخط الشیطان و تعاقب عدوک فوالذی خلق الحبة و بری ء النسمه ما أرضی المؤمن ربه بمثل الحلم ولا أسخط الشیطان بمثل الصمت ولا عوقب الأحمق بمثل السکوت عنه.
(بحار / ج 68، 424)
امیرالمؤمنین (علیه السلام) شنید که مردی قنبر را زیاد دشنام می داد و قنبر (غلام حضرت) خواست که پاسخش دهد. حضرت به وی فرمود: قنبر! او را به حال خود بگذار، که با خواری تو را دشنام می دهد و تو خدای رحمان را از خود راضی و خشنود می کنی و شیطان را غضبناک می سازی و دشمن خود را مجازات می کنی (یعنی احمق را. زیرا که جواب ابلهان خاموشی است) به خدائی که انسان را آفرید و دانه را شکافت هیچ مؤمنی پروردگار خود را به مانند حلم و بردباری خشنود نساخته و شیطان را به مانند خاموشی غضبناک ننموده و احمق را به مانند سکوت در مقابل وی مجازات نکرده است.
برای شرافت بردباری همین بس که برای افراد بی ادب تنبیه است در عین حال که صفتی زیبا و نشانه عقل و کمال است.

تربیت و ادب اسلامی

خداوند متعال می فرماید:
یا ایها الذین امنوا قوا أنفسکم و أهلیکم نارا.
(تحریم / 6)
ای اهل ایمان (در اطاعت حق بکوشید) و خود را با خانواده خویش از آتش دوزخ نگهدارید.
کلمه ادب در اینجا به معنی تربیت است که هر دو به یک معنی است. اسلام در همه قوانینش راههای مختلف تربیت را بیان فرموده و از نظر جسمی و بدنی به انواع تربیت ها توجه کامل نموده است. برای آن، قوانینی از قبیل نظافت و پاکیزگی و مسابقه تیراندازی قرار داده است و از نظر فرهنگی به خواندن و نوشتن و از نظر معنوی به عبادات و طاعات دستور اکید داده است. همچنین مسئولیت تربیت را از حیث زمان تا بیست و یک سالگی تعیین نموده است. همچنین مسئولیت تربیت را از حیث زمان تا بیست و یک سالگی تعیین نموده است چنانکه در حدیث وارد شده که فرمود:
لا عب ابنک سبعا و أدبه سبعا و صاحبه سبعا ثم اجعل الحبل علی الغارب.
(معناه فی البحار / ج 101، 95)
هفت سال با فرزند خود بازی کن و هفت سال دیگر او را ادب کن و هفت سال دیگر او را به همراه خود نگهدار. سپس ریسمان را به گردن خودش بیانداز.
آری بعد از بیست و یک سالگی مسئولیت باید بر گردن خود انسان باشد چه نسبت به خودش یا خانواده و منزلش، یا جامعه ملی و انسانی اش.
حال توجه خوانندگان عزیز را به گوشه ای از نظرات اسلام درباره تربیت جلب می کنم.

اول - آزادی فردی

آزادی از مسائل اولیه در زندگی انسان است. دین اسلام این آزادی را برای انسان تضمین نموده و او را از هرگونه تجاوز به جان یا مال یا ناموس تأمین داده است بشرط آنکه آزادی وی به آزادی دیگران لطمه ای وارد نسازد و موجب تجاوز به حقوق دیگران نگردد:
اسلام به فرد فرد جامعه شخصیت و آزادی به مفهوم عام داده است که شامل حقوق سیاسی و مدنی در عقیده و رأی و دانش و حقوق مالی و غیر آن می گردد. همه این حقایق در آیاتی از قرآن کریم تجلی می کند:
1 - لا اکراه فی الدین.
(بقره / 256)
در قبول دین اکراهی نیست.
2 - فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم.
(بقره / 194)
(بطور کلی) هر کس به شما تجاوز کرد به مانند آن بر او تعدی کنید.
3 - لا تدخلوا بیوتا غیر بیوتکم حتی تستائسوا و تسلموا علی أهلها.
(نور / 27)
در خانه هائی غیر از خانه های خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید و بر أهل آن خانه سلام کنید.
همچنین است در همه قوانین اسلام و بخصوص در قانونهائی که بازدارنده (فرد از تعدی به دیگران) است مانند حرام بودن غیبت و سخن چینی و آزار رساندن به دیگران و منت گذاشتن و مسخره کردن، که در همه آنها حقوق فردی ملاحظه شده است.
اسلام بزرگترین روشهای تربیتی را برای ساختن درون انسان و تربیت روح و رعایت بندگی خدا در تمام قوانین واجب خود وضع نموده است، مانند نماز و زکات و روزه و حج. نیز اسلام به فرد، بعنوان زیر بناء اساسی جامعه توجه دارد. هر کس از اصلاح خویش ناتوان باشد بطور یقین از اصلاح جامعه عاجز خواهد بود، لذا اسلام به واجب ساختن عبادات اهمیت قائل شده و نسبت به ترک آن سخت گیری نموده است تا انسان روح خود را از راه تقوی تقویت نماید. آن (عبادات) عبارت از امتثال امر پروردگار، و اجتناب کردن از نافرمانی او است، و جز این چیز دیگری نیست. بلکه اسلام استفاده از همه امکانات مشروع در زندگی طبیعی را بدون اسراف و سختگیری، مباح دانسته است.
خداوند متعال می فرماید:
قل من حرم زینة الله التی أخرج لعباده و الطیبات من الرزق هی للذین امنوا فی الحیاه الدنیا خالصة یوم القیامة کذلک نفصل الایات لقوم یعلمون.
(اعراف / 32)
بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند (اگر چه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولی) در قیامت خالص (برای مومنان) خواهد بود. اینچنین، آیات (خود) را برای کسانی که آگاهند، شرح می دهیم.
و در سوره فرقان می فرماید:
والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما.
(فرقان / 67)
(بندگان خاص خداوند) کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می کنند و نه سخت گیری بلکه میان این دو حد اعتدالی دارند.
این آیه شریفه هنگامی به رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد که بعضی از مسلمانان به حضور ایشان رسیدند. و درخواست نمودند که با حرام کردن زنان و سایر پاکیزگیها بر خود، به خدا تقرب جویند و روزها روزه و شبها عبادت کنند. پیامبر آنان را از این کار باز داشته و فرمود:
أما أنا فأصوم و أفطر و أقوم و أنام و أتزوج النساء.
(کافی / ج 2، 85 با اندک تفاوت)
اما من (که پیامبر شما هستم) روزه می گیرم و افطار می کنم، و شب زنده داری می کنم و می خوابم، و با زنان ازدواج می کنم.
و نیز فرمود:
لا رهبانیة فی الاسلام.
(سفینة البحار / 1، 540 ماده رهب)
در اسلام گوشه نشینی و رهبانیت نیست.
قرآن مجید در این زمینه، تنها به آن اکتفا نکرده بلکه صریحا فرمان می دهد که باید از زینتهای زندگی استفاده کرد، چنانکه می فرماید:
یا أیها الذین امنوا کلوا من طیبات ما رزقناکم واشکروا لله ان کنتم ایاه تعبدون.
(بقره / 172)
ای افراد با ایمان! از نعمتهای پاکیزه به شما روزی دادیم بخورید و شکر خدا را بجا آورید اگر تنها او را پرستش می کنید.
در آیه دیگر می فرماید:
یا أیها الناس کلوا مما فی الأرض حلالا طیبا ولا تتبعوا خطوات الشیطان انه لکم عدو مبین.
(بقره / 168)
ای مردم از آنچه در زمین است، حلال و پاکیزه بخورید و از گامهای شیطان پیروی نکنید. چه اینکه او دشمن آشکار شما است.
و در سوره نحل می فرماید:
فکلوا مما رزقکم الله حلالا طیبا واشکروا نعمت الله ان کنتم ایاه تعبدون.
(نحل / 114)
از آنچه خدا روزیتان کرده است حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمت خدا را بجای آورید اگر او را می پرستید.
در عین حال که اسلام برای تربیت اهمیت قائل است ولی از مشقت انداختن بدن بیش از طاقت آن نهی فرموده است:
لا یکلف الله نفسا الا وسعها.
(بقره / 286)
خداوند هیچکس را جز به اندازه توانائی اش تکلیف نمی کند.
باز در قرآن می فرماید:
و ما جعل علیکم فی الدین من حرج.
(حج / 78)
خداوند در دین کار سنگین برای شما قرار نداده است.
و خدای متعال می فرماید:
یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر.
(بقره / 185)
خداوند راحتی شما را می خواهد، و تکلیف را مشکل نگرفته است.
حتی (برخی) عبادات - با آن همه اهمیتی که در اسلام دارد - در مسافرت مختصر شده یا حذف می شود مانند نماز و همچنین مریض نمازش را در حد توان خود به جا می آورد و مسافر در سفر نباید روزه بگیرد (با شرایطی که در کتب فقهی ذکر شده است.) دین اسلام با فطرت سالم انسانی سازگار است و بطور طبیعی با زیباترین و آسان ترین روش با مسائل برخورد می کند.