فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

بحثی پیرامون غضب و خشم

خداوند متعال می فرماید:
والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس، والله یحب المحسنین.
(آل عمران / 134)
(و مردم نیکوکار) غضب و خشم خود را فرو نشانند و از بدی مردم درگذرند و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
خشم یک حالت روانی است که باعث هیجان خون در بدن انسان می شود.
انسان خشمگین تعقل و تفکر را از دست داده مانند حیوان وحشی می گردد. او نسبت به پائین تر از خود ظلم و تعدی می کند و از مافوق خود می ترسد. گاهی که از فرمان وی مخالفت شود، یک حالت روانی و ناراحتی به وی رخ می دهد، لذا دست به کارهای نامعقول می زند، مثلا چهار پایان و حیوانات (زبان بسته) را کتک می زند و أشیاء گران قیمت را می شکند. هر گاه غضب شدت پیدا کند،غیظ نامیده می شود، و ریشه آن از ضعف نفس و عجله در کار و بخاطر عیاشی در زندگی سرچشمه می گیرد. غضب یک حالت اضطراری و ناخودآگاه نیست بلکه حالتی است که از روی درک و آگاهی و اختیار، از انسان صادر می شود، که بدنبال دلبستگی انسان به اسبابی که به آنها اشاره شد، به وجود می آید. مانند سخن زشت به زبان جاری کردن، یا کاری که با ادب انسانی منافات دارد و مانند آن. هر مقدار سبب غضب فزونی یابد، خشم و غضب نیز افزون خواهد شد. در نکوهش غضب همین بس که حالتی است مانند حالت دیوانگان و در حدیث آمده است:
اول الغضب جنون و آخره ندم.
(شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید / حکمت 746)
اول خشم دیوانگی و آخرش پشیمانی است.
شخص غضبناک اولین ضرر را به خود می زند پیش از آنکه به دیگری ضرر وارد سازد، بدین گونه که موجب اذیت خود می شود و مانند دیوانه از فهم و شعور، باز می ماند، و دست به کارهای ضرب و شتم و نابودی و غارت و تجاوز می زند و به آن درنده خوئی هم می گویند. امام علی (علیه السلام) می فرماید:
الحدة نوع من الجنون الا أن صاحبها یندم فان لم یندم فجنون مستحکم.
(بحار / ج 70، 266)
تند خوئی نوعی از جنون است جز آنکه صاحب آن پشیمان می شود زیرا اگر پشیمان نشود سخت دیوانه است.
چقدر زشت است حالتی که خود انسان را بیازارد، و هیچ مشکلی را نتواند حل کند بلکه مشکلاتی را به مشکلاتش بیافزاید. اگر به صورت انسان خشمگین نگاه کنی آن وقت خواهی دید که او در حالت پریشانی و از چشمانش آثار خشم نمایان است و بدون شک حالت یک دیوانه را دارد، به همین علت می گویند: هر گاه خشمگین شدی به سرعت به آینه نگاه کن پس خواهی دید که آن حالت، یک حالت غیر عادی است که فرد عاقل نباید در چنین حالت روانی باشد زیرا که آن حالت شیطانی است.
از امام صادق (علیه السلام) وارد شده:
لوقال أحدکم اذا غضب: أعوذ بالله من الشیطان الرجیم، ذهب عنه غضبه.(43)
(تفسیر روح المعانی / ج 24، 111 - تفسیر نمونه / ج 20، 278)
هر گاه یکی از شما به هنگام خشم بگوید: از شر شیطان رانده شده، به خدا پناه می برم غضبش از بین می رود.
سزاوار است که انسان عواقب وخیم خشم را به یاد آورد، زیرا آن موجب دشمنی و عداوت در بین مردم می شود، و گاهی بدتر از درنده خوئی و قساوت قلب در دنیا و آخرت می شود، و رضایت خداوند متعال را که به عیبها آگاهتر و بر همه اینها تواناتر است، از دست می دهد. پس برای انسان سزاوار است که تأمل و دقت نماید و سخنی را که بر زبان می آورد، و کاری را که انجام می دهد، آیا باید این سخن را بگوید، و آن کار را انجام دهد؟ یا نباید آن را مرتکب شود.
گاهی کسی به تو کاری می کند که به او خشم کنی تا از تو انتقام گیرد یا به تو حسادت می ورزد و یا می خواهد وقت تو را تلف کند تا تو را از کارهایت باز دارد و در نتیجه در زندگی بر تو پیشی گیرد. لذا اگر تو خشمگین شوی و به وی غضب کنی، در حقیقت او را وادار کردی که به تو بد کند. اگر این حالت را در خود نابود سازی، و به وی احترام نمائی، اساس عداوت و دشمنی را نسبت به خودت نابود کرده ای، و چه بسا دوستی و محبت او نسبت به تو جلب شود، و با تو تجدید پیمان کند.
خداوند متعال می فرماید:
ادفع بالتی هی أحسن فاذا الذی بینک و بینه عدوة کانه ولی حمیم.
(فصلت / 34)
بدی را با نیکی دفع کن تا دشمنان سرسخت همچون دوستان گرم و صمیمی شوند.

علاج و درمان غضب

هرگاه این حالت روانی غضب به تو رخ داد و اراده نمودی که نفست را از این پدیده روانی پاک و منزه کنی حالت خود را که در آن خشمگین شدی به حالت دیگر تبدیل کن اگر ایستاده بودی بنشین و اگر نشسته بودی بایست.
میسر می گوید: خدمت امام باقر (علیه السلام) از غضب سخن به میان آمد. حضرت فرمود:
ان الرجل لیغضب فما یرضی أبدا حتی یدخل النار فأتما رجل غضب علی قوم و هو قائم فلیجلس من فوره فانه سیذهب عنه رجز الشیطان و أتما رجل غضب علی ذی رحم فلیدنومنه فلیمسه فان الرحم اذا مست سکنت.
(اصول کافی / ج 3 412)
همانا مرد غضب می کند و تا داخل دوزخ نشود، هرگز راضی نگردد. پس هر کس بر مردمی خشمگین شد و ایستاده بود، فورا بنشیند تا پلیدی شیطان از او دور شود. و هر کس بر خویشاوندش غضب کند باید پیش او رود و تنش را مسح کند (مثلا با او دست بدهد) زیرا خویشاوند هرگاه مسح شود آرامش یابد.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الغضب یفسد الایمان کما یفسد الخل العسل.
(اصول کافی / ج 3، 412)
غضب ایمان را فاسد می سازد چنانکه سرکه عسل را فاسد می کند.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ثلاث من کن فیه استکمل خصال الایمان: الذی اذا رضی لم یدخله رضاه فی باطل، و اذا غضب لم یخرجه الغضب من الحق، و اذا قدر لم یتعاط ما لیس له.
(بحار / ج 78، 209 - وسائل / ج 11، 291)
سه چیز است که در هر کس باشد ایمانش کامل است:
1 - هرگاه از چیزی راضی و خشنود شد، خشنودی او را به کارهای باطل وادار نکند.
2 - و هرگاه خشمگین شد، خشم او را از راه حق بیرون نبرد.
3 - و در حال توانائی از حد خود تجاوز نکند.
3 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
مردی به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کرد:
یا رسول الله؟ علمنی عملا لایحال بینی و بین الجنة. قال لا تغضب ولا تسأل الناس شیئا و ارض للناس ما ترضی لنفسک.
(اصول کافی / ج 3، 415 با اندک تفاوت)
ای رسول خدا! عملی به من بیاموز که بین من و بهشت حائل نباشد. حضرت فرمود:
غضب نکن، و از مدرم چیزی مخواه، و آنچه را که نسبت به خود می پسندی برای دیگران هم بپسند.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کف غضبه عن الناس کف الله عنه عذاب یوم القیامة.
(کافی / ج 3، 415 - بحار / ج 70، 263)
هر که خشم خود را از مردم بازگیرد، خدا عذابش را در روز قیامت، از او بازگیرد.
5 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لا تغضب فاذا غضب فاقعد و تفکر فی قدرة الرب علی العباد و حلمه عنهم.
(تحف العقول / 15)
خشم مکن. اگر خشم نمودی، بنشین و درباره قدرت پروردگار خود نسبت به بندگانش و بر بردباری او نسبت به آنان فکر کن.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
نهی رسول الله صلی الله علیه و آله: أن یرید النأدیب عند الغضب.
(تحف العقول / 18)
پیامبر نهی فرمود که کسی در حال غضب دیگری را تأدیب کند.
7 - از علی (علیه السلام) سوال شد:
من أحلم الناس فان الذی لایغضب.
(بحار / ج 70، 263)
بردبارترین مردم کیست؟ فرمود: کسی که غضب نکند.
7 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
... أی شی ء أشد من الغضب ان الرجل لیغضب فیقتل النفس التی حرم الله و یقذف المحصنة.
(اصول کافی / ج 3، 413)
چه چیزی سخت تر از غضب است. همانا مرد غضب می کند و در اثر آن مرتکب قتل نفسی که خدا حرام کرده است، می شود زن پاکدامن را متهم می سازد.
8 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
الغضب ممحقة لقلب الحکیم وقال: من لم یملک غضبه لم یملک عقله.
(اصول کافی / ج 3، 415 - بحار ج 70، 262)
غضب دل شخص حکیم را نابود کند (از این رو به جای حکمت از او سفاهت ببینند). و فرمود: هر کس مالک غضب خود نباشد، مالک عقل خود نخواهد بود.
9 - امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود:
الغضب مفتاح کل شر.
(اصول کافی /ج 3، 412)
غضب کلید هر بدی است.
حلم و بردباری
بردباری و خشم دو حقیقت ضد یکدیگرند، زیرا بردباری عبارت است از حفظ و نگهداری نفس به هنگام غضب از تعدی به دیگران و غضب علتهای پلیدی دارد مانند انتقام جوئی، حسد، کینه و کدورت که ضد حلم و بردباری است زیرا حلم راهنمای صفا، حسن نیت، زیرکی و گرفتن جانب عقل است هنگامی که زمام اراده خود را به دست می گیرد و بر عاطفه حاکم می شود، و از این طریق از بدی نفس خود و جامه دوری می جوید. در مدح حلم روایات زیادی از سنت وارد شده است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
احتمل الاذی عمن هو اکبر منک و اصغر منک و خیر منک و شر منک فانک ان کنت کذلک تلقی الله یباهی بک الملائکة.
(بحار / 76، 275)
نسبت به کسی که از تو بزرگتر یا کوچکتر یا بهتر یا بدتر از تو می باشد بردباری کن و اذیت وی را تحمل نما، و رفتار نیک داشته باش، زیرا اگر چنین کنی، خدا درباره تو به فرشتگان خود مباهات و افتخار می کند.
2 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
من حلم ساد و من تفهم ازداد.
(بحار / ج 74، 208)
کسی که بردباری کند سیادت و آقائی پیدا می کند و کسی که در پی فهم باشد به دانسته های خود می افزاید.
3 - علی (علیه السلام) فرمود:
اول عوض الحلیم عن حلمه أن الناس انصاره علی الجاهل.
(بحار / 68، 427)
اولین میوه و ثمره صبوری انسان برای بردباریش این است که مردم او را در مقابل نادان، یاریش نمایند. 4 - امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود:
ما من عبد کظم غیظا الا زاده الله عزوجل عزا فی الدنیا والاخرة.
(اصول کافی / ج 3، 170)
هیچ بنده ای خشمی فرو نخورد جز آنکه خدای عزوجل عزت او را در دنیا و آخرت بیافزاید.
5 - امام رضا صلی الله علیه و آله فرمود:
لا یکون الرجل عابدا حتی یکون حلیما.
(اصول کافی / ج 3، 272)
مردی عابد نمی گردد مگر زمانی که حلیم و بردبار شود.
6 - امام رضا صلی الله علیه و آله فرمود:
من صبر علی ما ورد علیه فهوالحلم (الحکیم).
(وسائل / ج 2، 903 مسلسل)
هر کس بر آنچه به وی وارد می شود، صبر نماید او بردبار (حکیم) است.
بردباری بهترین کیفر برای انسان متجاوز است.
در حدیث است که:
قد سمع أمیرالمؤمنین (علیه السلام): رجلا یشتم قنبرا وقد رام قنبر أن یرده علیه فناداه (علیه السلام) مهلا یا قنبردع شاتمک مهانا ترضی الرحمن و تسخط الشیطان و تعاقب عدوک فوالذی خلق الحبة و بری ء النسمه ما أرضی المؤمن ربه بمثل الحلم ولا أسخط الشیطان بمثل الصمت ولا عوقب الأحمق بمثل السکوت عنه.
(بحار / ج 68، 424)
امیرالمؤمنین (علیه السلام) شنید که مردی قنبر را زیاد دشنام می داد و قنبر (غلام حضرت) خواست که پاسخش دهد. حضرت به وی فرمود: قنبر! او را به حال خود بگذار، که با خواری تو را دشنام می دهد و تو خدای رحمان را از خود راضی و خشنود می کنی و شیطان را غضبناک می سازی و دشمن خود را مجازات می کنی (یعنی احمق را. زیرا که جواب ابلهان خاموشی است) به خدائی که انسان را آفرید و دانه را شکافت هیچ مؤمنی پروردگار خود را به مانند حلم و بردباری خشنود نساخته و شیطان را به مانند خاموشی غضبناک ننموده و احمق را به مانند سکوت در مقابل وی مجازات نکرده است.
برای شرافت بردباری همین بس که برای افراد بی ادب تنبیه است در عین حال که صفتی زیبا و نشانه عقل و کمال است.

تربیت و ادب اسلامی

خداوند متعال می فرماید:
یا ایها الذین امنوا قوا أنفسکم و أهلیکم نارا.
(تحریم / 6)
ای اهل ایمان (در اطاعت حق بکوشید) و خود را با خانواده خویش از آتش دوزخ نگهدارید.
کلمه ادب در اینجا به معنی تربیت است که هر دو به یک معنی است. اسلام در همه قوانینش راههای مختلف تربیت را بیان فرموده و از نظر جسمی و بدنی به انواع تربیت ها توجه کامل نموده است. برای آن، قوانینی از قبیل نظافت و پاکیزگی و مسابقه تیراندازی قرار داده است و از نظر فرهنگی به خواندن و نوشتن و از نظر معنوی به عبادات و طاعات دستور اکید داده است. همچنین مسئولیت تربیت را از حیث زمان تا بیست و یک سالگی تعیین نموده است. همچنین مسئولیت تربیت را از حیث زمان تا بیست و یک سالگی تعیین نموده است چنانکه در حدیث وارد شده که فرمود:
لا عب ابنک سبعا و أدبه سبعا و صاحبه سبعا ثم اجعل الحبل علی الغارب.
(معناه فی البحار / ج 101، 95)
هفت سال با فرزند خود بازی کن و هفت سال دیگر او را ادب کن و هفت سال دیگر او را به همراه خود نگهدار. سپس ریسمان را به گردن خودش بیانداز.
آری بعد از بیست و یک سالگی مسئولیت باید بر گردن خود انسان باشد چه نسبت به خودش یا خانواده و منزلش، یا جامعه ملی و انسانی اش.
حال توجه خوانندگان عزیز را به گوشه ای از نظرات اسلام درباره تربیت جلب می کنم.