فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

بحثی پیرامون صبر و شکیبائی

خداوند متعال می فرماید:
و بشر الصابرین الذین اذا أصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و اولئک هم المهتدون.
(بقره / 155)
و به استقامت کنندگان بشارت بده به آنها که هنگامی که مصیبتی به آنها برسد، می گویند ما متعلق به خدا هستیم و به سوی او باز می گردیم. اینها همانها هستند که الطاف و رحمت خدا، شامل حال آنان شده و آنها هدایت یافتگان هستند.
صبر و شکیبائی در زندگی، راه پیروزی و نشانه رستگاری است، و در بخشهای مختلف زندگی از قبیل علم و صنعت و تجارت، همراه با موفقیت است. اگر این افراد همه این مشکلات را که طبیعت هر کار سختی است، تحمل نمی کردند، و در مقابل آنها صابر نبودند، هرگز به هدف عالی در زندگی دست نمی یافتند.
خداوند متعال می فرماید:
ولنجزین الذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون.
و کسانی را که صبر و استقامت پیشه کنند، به بهترین اعمالشان پاداش خواهیم داد.
و در آیه دیگر می فرماید:
واصبر علی ما أصابک ان ذلک من عزم الامور.
(لقمان / 17)
و در برابر مصائبی که به تو می رسد، با استقامت و شکیبا باش، که این از کارهای مهم و اساسی است.
اگر انسان به صبر آراسته نباشد، بطور یقین در سختیها و مشکلات زندگی، شکست می خورد و در زندگی بیچاره و بدبخت می شود. در حدیثی از امام صادق یا امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود:
من لایعد الصبر لنوائب الدهر یعجز.
(اصول کافی / ج 3، 150)
کسی که برای ناگواریهای روزگار، صبر و شکیبائی آماده نکند، در می ماند.
رسول خدا صلی الله علیه و آله ارزش صبر و شکیبائی در اسلام را، در کلام جامعی چنین تعرف نموده که:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد.
(اصول کافی / ج 3، 142 - بحار / ج 68، 92)
صبر از روی ایمان مانند سر در بدن است.
بنابراین کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمان نیز ندارد. قرآن کریم کلمه صبر را در بیش از هفتاد مورد، تکرار فرموده است. صبر به معنای پایداری و تحمل سختیها است.
مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در تعریف صبر فرموده است:
الصبر: حبس النفس عن الجزع عندالمکروه و هو یمنع الباطن من الأضطراب واللسان عن الشکایة والأعضاء عن الحرکات غیر المعتادة.
(سفینة البحار / ج 2، 4 ماده صبر)
صبر عبارت است از: خودداری کردن به هنگام ناگواریها از بیقراری و ناراحتی. و صبر درون انسان را از دلهره و زبان را از شکایت و اعضای انسان را از حرکتهای غیر عادی باز می دارد.
پس صبر به این معنی، استقامت در مقابل هوای نفس می باشد، و به معنای تسلیم در مقابل مصیبت نیست، زیرا که تسلیم شدن در برابر مصیبت، دلیل ضعف و ترس انسان است، لذا صبر بر جهل و نادانی جایز نیست، چونکه جهل یک مرض اجتماعی و در نتیجه مصیبت اجتماعی است. و همچنین صبر در مقابل ظلم و ستم، ناروا است و باید با آن مبارزه کرد.
بنابراین صبر، وسیله ای برای مبارزه با تمام زشتیها است.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به جبرئیل فرمود:
یا جبرئیل! فما تفسیر الصبر؟ قال: تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء و فی الفاقة کما تصبر فی الغنی و فی البلاء کما تصبر فی العافیة فلا تشکو حالة عند مخلوق بما یصبر من البلاء.
(بحار / ج 74، 20)
ای جبرئیل! تفسیر صبر چیست؟ جبرئیل (علیه السلام) عرض کرد: در هنگام سختیها، شکیبائی را پیشه کند چنانکه در راحتی صبر می کند و در زمان فقر و بی چیزی صبر کند چنانکه در غنی و بی نیازی شکیبائی می ورزد و در هنگام بلا و گرفتاری صبور باشد، همانطوری که در عافیت و سلامتی صابر است، و در پیش مردم از صبر خود بر گرفتاریها، شکوه ننماید.
پس صبر به این معانی نومیدی و تسلیم شدن به حوادث نیست بلکه تقویت روحی و ایستادگی در برابر حوادث است، و زرق و برق مادیات نمی تواند او را از پای درآورد یا فریبش دهد، هر چند حوادث بزرگ باشد. صبر یک نیروی پر صلابت در مقابل آزمایش دنیوی است، و انسان بوسیله آن، اراده قوی و حالت آرامش پیدا می کند که وی را از ناراحتی روحی و روانی و ناامیدی و دلهره و ترس و وحشت، باز می دارد، و ما، در زندگی خود، به آن نیاز مبرم داریم. برای صبر درجاتی است که اگر انسان بتواند به نهایت آن دست یابد، به صورت یک انسان زنده و سعادتمند در زندگی شخصی و اجتماعی، ظهور خواهد نمود.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر نصف الایمان.
(بحار / ج 82، 137)
صبر و شکیبائی نیمی از ایمان است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر ثلاثة: صبر عند المصیبة و صبر علی الطاعة و صبر عن المعصیة.
(بحار / ج 71، 77 - اصول کافی / ج 3، 145)
صبر بر سه نوع است: صبر در مصیبت، و صبر بر طاعت، و صبر از گناه.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد ولا جسد لمن لا راس له ولا ایمان لمن لاصبر له.
(بحار / ج 71، 92 - اصول کافی / ج 3، 142)
صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به تن. کسی که سر ندارد، تن او بی فایده است و کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمانش سودی ندارد.
4 - علی (علیه السلام) فرمود:
ثلاث بهن یکمل المسلم: التفقه فی الدین والتقدیر فی المعیشة والصبر علی النوائب.
(بحار / ج 71، 77)
سه چیز باعث کمال مسلمان است: 1 - شناخت و آگاهی در دین 2 - داشتن برنامه منظم در زندگی 3 - صبر بر مشکلات
5 - علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر شجاعة والعجز آفة.
(بحار / ج 69، 49)
صبر از شجاعت است، و عجز و ناتوانی آفت است.
6 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر یرغم الأعداء.
(غررالحکم / ج 1، 27)
صبر و شکیبائی، بینی دشمنان را به خاک می مالد.
7 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
بالصبر تدرک معالی الامور.
(غررالحکم / ج 1، 333)
به وسیله صبر می توان ارزشهای فوق العاده را بدست آورد.
8 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
لایعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان.
(نهج البلاغه فیض الاسلام / حکمت 145)
انسان صبر پیشه، پیروزی را از دست نمی دهد، هر چند زمانش طولانی باشد.
9 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
من رکب مرکب الصبر اهتدی الی میدان النصر.
(بحار / ج 75، 79)
کسی که سوار بر مرکب، صبر باشد، به میدان پیروزی راه می یابد.
10 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
... الصبر الجمیل صبر لیس فیه شکوی الی الناس.
(غررالحکم / بحار / ج 68، 83)
صبر زیبا و نیکو آن است که در آن شکوه به مردم وجود ندارد.
11 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
مروة الصبر فی حال الحاجة والفاقة والتعفف والغنی، اکثر من مروة الأعطاء.
(اصول کافی / ج 3، 147)
جوانمردی و صبوری در حال نیازمندی و فقر و نگهداری آبرو در حال ثروتمندی، بهتر از جوانمردی و بخشندگی است.
12 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
راس طاعة الله الصبر والرضا عن الله فیما أحب العبد أو کره ولا یرضی عبد عن الله فیما أحب أو کره الا کان خیرا له فیما أحب أو کره.
(اصول کافی / ج 3، 99 - باب الرضاء بالقضاء)
نهایت اطاعت از خداوند، و رضایت از او، نسبت به آنچه که بنده دوست دارد یا بدش می آید، صبر است. و هیچ بنده ای از خدا نسبت به آنچه دوست یا ناپسند دارد، راضی نباشد، جز آنکه خیر و صلاح وی در آن باشد.
13 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کم من صبر ساعة قد أورثت فرحا طویلا و کم من لذة ساعة أورثت حزنا طویلا.
(بحار / ج 71، 91)
چه بسا یک ساعت صبر کردن، خوشحالی طولانی بدنبال داشته باشد و چه بسا لذت (بی مورد) یک ساعت باعث ناراحتی و اندوه طولانی بشود.
14 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
قد عجز من لم یعد لکل بلاء صبرا ولکل نعمة شکرا ولکل عسر یسرا.
(تحف العقول / 379)
کسی که آماده نکند در مقابل هر بلائی صبری را، و در مقابل هر نعمتی شکری را، و در مقابل هر سختی آسانی را، در می ماند.
15 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
علیک بالصبر فی جمیع امورک فان الله بعث محمدا صلی الله علیه و آله فأمره بالصبر والرفق. فقال تعالی: واصبر علی ما یقولون واهجرهم هجرا جمیلا. (مزمل / 10)
(اصول کافی / ج 3، 143)
بر تو باد به صبر و شکیبائی در تمام کارهایت، زیرا که خداوند محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت و او را به صبر و مدارا با مردم فرمان داد و فرمود: (ای پیامبر ما) بر آنچه می گویند صبر کن و به خوشی از آنان کناره گیری کن.
16 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
الصبر یعقب خیرا فاصبروا تظفروا واظبوا علی الصبر تؤجروا.
(اصول کافی / ج 3، 145 با اندک تفاوت)
صبر و شکیبائی، نیکی بدنبال دارد. پس شکیبائی کنید تا پیروز شوید و بر صبر مواظبت نمائید تا اجر ببرید.
17 - امام کاظم (علیه السلام) فرمود:
الصبر عندالبلاء أفضل من الغفلة عندالرخاء.
(بحار / ج 79، 129)
صبر به هنگام بلا و آزمایش، بهتر از غفلت به هنگام آسایش است.

بحثی پیرامون جزع و بی تابی

جزع کردن و بی صبری بر عکس صفت صبر است.
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الجزع عند البلاء تمام المحنة.
(بحار / ج 70، 235)
بی قراری به هنگام بلا و آزمایش، تمام مصیبت است.
2 - علی (علیه السلام) فرمود:
من لم ینجه الصبر أهلکه الجزع.
(نهج البلاغه فیض / حکمت 180)
کسی که صبر او را نجات ندهد، جزع و بیقراری هلاکش سازد.
3 - علی (علیه السلام) فرمود:
المصیبة واحدة و ان جزعت صارت اثنتین.
(غررالحکم / ج 1، 62 حدیث 1654)
مصیبت یکی است ولی اگر جزع و بیقراری کردی دو تا خواهد شد.
برای نصیحت شخص جزع کننده و بی قرار، همین بس که درباره آنچه که در ستایش از صبر، و مذمت از جزع در دنیا و آخرت وارد شده است؛ فکر کند که خداوند صابران را به سه چیز مژده داده که عبارت از: درود خدا، و رحمت، و هدایت او است. چه بزرگ است فضیلت این سه مژده؟ از جانبی ثابت است که مصیبتهای دنیا کوتاهند، و هیچ انسانی نیست که امثال این مصیبتها، او را دامنگیر نشود، و چه بسا افرادی که به مشکلتر از آن امتحان می شوند. بنابراین شهامت آن است که عواطف انسان، راسختر و محمتر از آن باشد که با اینگونه مصیبتها، تزلزل پیدا کند. چه زیبا آمده است در دیوان علی (علیه السلام):
انی وجدت، فی الأیام تجربة - للصبر عاقبة محمودة الأثر
و قل من جد فی مریطالبه - فاستصحب الصبر الا فاز بالظفر
من در روزگار، تجربه هائی یافته ام که برای صبر و شکیبائی، عاقبت و آثار پسندیده ای است.
و کم است کسی که در بدست آوردن کار سختی کوشش نماید
و صبر را پیشه خود ساخته تا اینکه به پیروزی دست یابد.

سپاسگزاری و کفران نعمتها

خداوند متعال می فرماید:
لئن شکرتم لا زیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید.
(ابراهیم / 7)
اگر شکرگزاری کنید (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود. و اگر کفران کنید مجازاتم شدید است.
دین اسلام، از انسان می خواهد که در زندگی به واقعیتها و حقایق بنگرد. و وضعیت حاضر، او را از آینده غافل نسازد، و مظاهر فریبنده، او را فریب ندهد، و زینتهای ظاهری وی را مغرور نکند، زیرا که انسان در دنیا نباید طوری زندگی کند که مانند حیوان تمام هم و غمش، علف او باشد، و غرق در شهوات و لذات دنیوی باشد. نعمتهای بیشمار خدا، از فضل او بر بندگان است که سزاوار نیست انسان تنها به منافع شخصی خود اکتفا کند و مازاد بر نیازش را مانند چهارپایان و حیوانات، به زیر پای خود بریزد، بلکه برای انسان اهدافی است که باید او را از اسراف و کفران نعمت، باز دارد و موجب شکر نعمت و معرفت خدا گردد، و به هنگام استفاده از نعمت های زندگی، اعتدال و میانه روی را بر خود لازم بداند و با استفاده از حرامها، به خود ستم و ظلم نکند و به هدف اسراق قدم نگذارد و به حد تقتیر و حالت خسیسی نرسد، بلکه حد وسط را برگزیند.
خداوند متعال می فرماید:
کلوا واشربوا و لا تسرفوا
(اعراف / 31)
بخورد و بیاشامید ولی اسراف و زیاده روی نکنید.
و در سوره دیگر می فرماید:
ولا تجعل یدک مغلولة الی عنقک ولا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا
(اسراء / 29)
هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حد آن را مگشا تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی.
حد وسط عبارت از شناختن نعمتهای الهی، و شکر بر آن است. و گاهی شکر همراه با عبادت است؛ مانند سجده شکر که بعد از نماز انجام می دهیم و با زبان خدا را شکر می کنیم، که عایشه به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کرد:
لم تتعب نفسک و قد غفر الله لک ما تقدم من ذنبک و ما تأخر؟ فقال صلی الله علیه و آله: یا عائشه ألا أکون عبدا شکورا
(اصول کافی / ج 3 / 149)
چرا خودت را خسته می کنی و حال آنکه خداوند گناهان گذشته و آینده ترا آمرزیده است؟ فرمود: ای عایشه آیا من بنده سپاسگزار خدا نباشم؟
و گاهی شکرگزاری با عمل است. و آن عبارت از میانه روی، و اسراف نکردن و ادای حقوق شرعیه و احترام به فقیران و مستمندان و دادن از آنچه که از نیکیهای دنیا و ثواب آخرت است، می باشد. و قرآن کریم تأکید می کند که فایده شکر به خود شکرگزار بر می گردد. و این همان اطمینان قلب و آرامش جان است که خداوند متعال می فرماید:
و من شکر فانما یشکر لنفسه و من کفر فان ربی غنی کریم.
(نمل / 40)
هر کس شکر کند به سود خویش شکر کرده است و هر کس کفران کند، پروردگار من غنی و کریم است.
و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در تعریف شکر می فرماید:
خصلتان من کانتا فیه، کان عندالله شاکرا صابرا: من نظر فی دینه الی من فوقه فاقتدی به ونظر فی دنیاه الی من هو دونه فشکرالله.
دو خصلت است که در هر کس باشد، پیش خدا شکرگزار و صبر کننده محسوب می شود: کسی که در دین خود به بالاتر از خودش بنگرد و به وی اقتدا نماید و در دنیایش به کسی که از وی پائین تر است بنگرد و خدا را شکر کند.
انسان شکرگزار، کسی است که در دین به بالاتر از خود بنگرد و به او اقتداء کند، و در امور دنیا به پائین تر از خود نگاه کند و شکرگزار خدا باشد. و اگر در امور دنیا به بالاتر از خود بنگرد، و بر آنچه از دست داده، تأسف بخورد، خداوند او را شکرگزار و صابر به حساب نمی آورد.
امام صادق (علیه السلام) در تعریف شکر فرمود:
... یحمد الله علی کل نعمة علیه فی أهل و مال و ان کان فیما أنعم علیه فی ماله حق أداه...
(اصول کافی / ج 3 151)
(حد شکر آن است که) خدا را بر هر نعمت که نسبت به خانواده و مال او داده سپاس گوید، و اگر برای خداوند در نعمتی که نسبت به مال او داده، حقی باشد بپردازد.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):
أربع من کن فیه کمل ایمانه و ان کان من قرنه الی قدمه ذنوبا لم ینقصه ذلک. قال: و هو الصدق و اداء الأمانة والحیاء و حسن الخلق.
چهار چیز است که در هر کس باشد، و از سر تا پایش گناه باشد خدا همه آن گناهان را به حسنات و نیکیها تبدیل می کند: راستگویی، و حیا، و خوش خلقی، و شکرگزاری.
2 - علی (علیه السلام):
ما کان الله لفتح علی عبدالشکر و یغلق علیه باب الزیادة
(سفینة البحار / ج 1 / 709 ماده شکر - اصول کافی ج 3 / 151 با اندک تفاوت)
خداوند در شکر را بر هیچ بنده ای نمی گشاید مگر آنکه او را زیاد دهد (درب زیادی را بر او نمی بندد.)
3 - امام سجاد (علیه السلام):
ان الله یحب کل قلب حزین و یحب کل عبد شکور
(اصول کافی / ج 3 / 158 بحار / ج 71 / 38)
خدا هر بنه غمگین و هر بنده شکرگزار را دوست دارد.
4 - امام سجاد (علیه السلام):
أشکرکم لله أشکرکم للناس
(اصول کافی / ج 3 / 158)
قدردان ترین شما نسبت به مردم، شکرگزارترین شما است نسبت به خدا.
5 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
لا یقطع المزید من الله حتی ینقطع الشکر من العبد
(بحار / ج 71 / 56)
زیادی در نعمت از جانب خدا قطع نمی شود مگر آنکه شکر نعمت از جانب بنده قطع شود.
6 - امام صادق (علیه السلام):
شکر النعمة اجتناب المحارم و تمام الشکر قول الرجل: الحمدلله رب العالمین.
(اصول کافی / ج 3 / 153، بحار / ج 71 / 40)
شکر نعمت کناره گیری از حرامهاست و نهایت شکر گفتن الحمدلله رب العالمین است.
7 - امام صادق (علیه السلام):
من احتمل الجفاء لم یشکر النعمة
(بحار / ج 68 / 42)
هر کس درباره خدا احتمال جفا و ظلم دهد، شکر نعمت او را بجا نیاورده است.
8 - امام صادق (علیه السلام):
طوبی لمن لم یبدل نعمة الله کفرا
(بحار / کتاب ایمان و کفر / ج 45)
خوشا به حال کسی که نعمت خدا را به کفر مبدل نسازد.
9 - امام صادق (علیه السلام):
أشکر من أنعم علیک و أنعم علی من شکرک، فانه لا زوال للنعماء اذا شکرت ولا بقاء لها اذا کفرت. الشکر زیادة فی النعم و أمان من الغیر.
(اصول کافی / ج 3 / 151 - بحار / ج 13 / 360)
شکرگزاری کن از هر که به تو نعمت داد. و نعمت بخش بر هر که تو را سپاس گزارد، زیرا با سپاسگزاری نعمت نابود نگردد. و با کفران، نعمتی نپاید. شکرگزاری، افزایش نعمت است، و امان از دگرگونی نعمت.
10 - امام صادق (علیه السلام):
ان الله عزوجل أنعم علی قوم بالمواهب فلم یشکروا فصارت علیهم وبالا
(تحف العقول / 376)
خداوند عزوجل، به گروهی نعمتهائی از مواهب خود عنایت کرد، ولی آنان سپاسگزاری نکردند، آن نعمتها به وزر و وبال مبدل گردید.
11 - امام کاظم (علیه السلام):
من حمد الله علی النعمة فقد شکره و کان الحمد أفضل من تلک النعمة
(بحار / ج 71 / 33 - اصول کافی / ج 3 / 154)
هر که خدا را بر نعمتی حمد کند، او را شکر کرده است. و حمد از آن نعمت برتر است.
12 - امام رضا (علیه السلام):
من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر الله عزوجل
(بحار / ج 71 / 44)
کسی که از مخلوقات و بندگان خدا بخاطر نعمتهایش سپاسگزاری نکند، از خداوند عزوجل سپاسگزاری نکرده است.
13 - امام جواد (علیه السلام) از علی (علیه السلام):
نعمة لا تشکر کسیئة لا تغفر
(غرررالحکم / ج 2 / 774)، حدیث 10)
نعمتی که سپاسگزاری نشود، مانند گناهی است که آمرزیده نشود.
و از آنجا که به فرموده قرآن کریم: لیس للانسان الا ما سعی(39) - برای انسان جز سعی و کوشش او نیست لذا تلاش انسان به تفاوت درجات نعمت، متفاوت می شود و مراحل شکرگزاری نیز، نسبت به همدیگر؛ مانند نعمت زندگی که خداوند به تمامی بشر از فقیر و غنی و زمامدار، ارزانی داشته، تفاوت شایانی دارد. از قبیل آب و هوا، و عقل و اراده، و سلامتی، که اینها نعمتهای دائمی برای بشر است. و اگر چیزی از آنها مختل و نابود شود، نظام زندگی بشر مختل خواهد شد.