فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای شرایطی است که اهم آن چنین است:
اول - شناخت معروف و منکر.
دوم - احتمال تأثیر در آن.
سوم - منجر به مفسده مهمتر از آن نگردد.
واجب بودن آن بر تک تک افراد منافات ندارد که گروه خاصی آن را به عهده بگیرند چنانکه در عصر کنونی این وظیفه به عهده پلیس (یا هر نیروی دیگری که قانون معین می کند) می باشد و حکومت اسلامی در طول تاریخ نظارت بر امور حسبی(38) را به اجراء گذاشته است، جای تأسف است که این وظیفه بزرگ اسلامی به سستی و تعطیلی کشانیده شده است. تا آنجا که دامنه منکرات و کارهای زشت همه جا را بدون هیچ مانعی، فرا گرفته است و کارهای حرام بدون هیچ بازدارنده ای سبک شمرده شده است. اینجاست که جای ترس از خدا را، ترس از هیچ سلطه و نظامی پر نخواهد کرد، و بخاطر همین است که علیرغم وجود نیروهای پلیسی و انتظامی در کشورها، باز فساد و فحشاء و جرائم زیادی انجام گیرد و نتیجه آن، این می شود که کینه ها و زیاده طلبی ها و فساد بر آنها حاکم شود.
خداوند متعال می فرماید:
ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم.
(رعد / 11)
خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی دهد مگر آنکه آنها خود را تغییر دهند.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر فریضة عظیمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ینتصف من الأعداء و یستقیم الأمر.
(وسائل / ج 11، 395)
امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرایض (واجبات) با آنها برپا می شوند به وسیله ایندو راهها امن می گردد، و کسب و کار مردم حلال می شود، حقوق افراد تأمین می گردد، و در سایه آن زمینها آباد گشته، و از دشمنان انتقام گرفته می شود، و در پرتو آن، همه کارها روبراه می گردد.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لاتزال امتی بخیر ما أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر فاذا لم یفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن له ناصر فی الأرض و لا فی السماء.
(وسائل / ج 11، 398)
مادامی که امت من امر به معروف و نهی از منکر کنند و همدیگر را بر نیکوکاری یاری دهند، دائما به نیکی خواهند رسید. و هرگاه این وظیفه مهم را انجام ندهند، برکات از آنها برداشته می شود و بعضی دیگر مسلط می گردند، و برایشان در زمین و آسمان یار و یاوری نخواهد بود.
لذا می بینیم که اسلام این مسئولیت را، به عنوان یک وظیفه اجتماعی بر هر فرد مسلمان که توان بر راهنمائی دیگران را دارد، قرار داده است.

بحثی پیرامون صبر و شکیبائی

خداوند متعال می فرماید:
و بشر الصابرین الذین اذا أصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و اولئک هم المهتدون.
(بقره / 155)
و به استقامت کنندگان بشارت بده به آنها که هنگامی که مصیبتی به آنها برسد، می گویند ما متعلق به خدا هستیم و به سوی او باز می گردیم. اینها همانها هستند که الطاف و رحمت خدا، شامل حال آنان شده و آنها هدایت یافتگان هستند.
صبر و شکیبائی در زندگی، راه پیروزی و نشانه رستگاری است، و در بخشهای مختلف زندگی از قبیل علم و صنعت و تجارت، همراه با موفقیت است. اگر این افراد همه این مشکلات را که طبیعت هر کار سختی است، تحمل نمی کردند، و در مقابل آنها صابر نبودند، هرگز به هدف عالی در زندگی دست نمی یافتند.
خداوند متعال می فرماید:
ولنجزین الذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون.
و کسانی را که صبر و استقامت پیشه کنند، به بهترین اعمالشان پاداش خواهیم داد.
و در آیه دیگر می فرماید:
واصبر علی ما أصابک ان ذلک من عزم الامور.
(لقمان / 17)
و در برابر مصائبی که به تو می رسد، با استقامت و شکیبا باش، که این از کارهای مهم و اساسی است.
اگر انسان به صبر آراسته نباشد، بطور یقین در سختیها و مشکلات زندگی، شکست می خورد و در زندگی بیچاره و بدبخت می شود. در حدیثی از امام صادق یا امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود:
من لایعد الصبر لنوائب الدهر یعجز.
(اصول کافی / ج 3، 150)
کسی که برای ناگواریهای روزگار، صبر و شکیبائی آماده نکند، در می ماند.
رسول خدا صلی الله علیه و آله ارزش صبر و شکیبائی در اسلام را، در کلام جامعی چنین تعرف نموده که:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد.
(اصول کافی / ج 3، 142 - بحار / ج 68، 92)
صبر از روی ایمان مانند سر در بدن است.
بنابراین کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمان نیز ندارد. قرآن کریم کلمه صبر را در بیش از هفتاد مورد، تکرار فرموده است. صبر به معنای پایداری و تحمل سختیها است.
مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در تعریف صبر فرموده است:
الصبر: حبس النفس عن الجزع عندالمکروه و هو یمنع الباطن من الأضطراب واللسان عن الشکایة والأعضاء عن الحرکات غیر المعتادة.
(سفینة البحار / ج 2، 4 ماده صبر)
صبر عبارت است از: خودداری کردن به هنگام ناگواریها از بیقراری و ناراحتی. و صبر درون انسان را از دلهره و زبان را از شکایت و اعضای انسان را از حرکتهای غیر عادی باز می دارد.
پس صبر به این معنی، استقامت در مقابل هوای نفس می باشد، و به معنای تسلیم در مقابل مصیبت نیست، زیرا که تسلیم شدن در برابر مصیبت، دلیل ضعف و ترس انسان است، لذا صبر بر جهل و نادانی جایز نیست، چونکه جهل یک مرض اجتماعی و در نتیجه مصیبت اجتماعی است. و همچنین صبر در مقابل ظلم و ستم، ناروا است و باید با آن مبارزه کرد.
بنابراین صبر، وسیله ای برای مبارزه با تمام زشتیها است.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به جبرئیل فرمود:
یا جبرئیل! فما تفسیر الصبر؟ قال: تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء و فی الفاقة کما تصبر فی الغنی و فی البلاء کما تصبر فی العافیة فلا تشکو حالة عند مخلوق بما یصبر من البلاء.
(بحار / ج 74، 20)
ای جبرئیل! تفسیر صبر چیست؟ جبرئیل (علیه السلام) عرض کرد: در هنگام سختیها، شکیبائی را پیشه کند چنانکه در راحتی صبر می کند و در زمان فقر و بی چیزی صبر کند چنانکه در غنی و بی نیازی شکیبائی می ورزد و در هنگام بلا و گرفتاری صبور باشد، همانطوری که در عافیت و سلامتی صابر است، و در پیش مردم از صبر خود بر گرفتاریها، شکوه ننماید.
پس صبر به این معانی نومیدی و تسلیم شدن به حوادث نیست بلکه تقویت روحی و ایستادگی در برابر حوادث است، و زرق و برق مادیات نمی تواند او را از پای درآورد یا فریبش دهد، هر چند حوادث بزرگ باشد. صبر یک نیروی پر صلابت در مقابل آزمایش دنیوی است، و انسان بوسیله آن، اراده قوی و حالت آرامش پیدا می کند که وی را از ناراحتی روحی و روانی و ناامیدی و دلهره و ترس و وحشت، باز می دارد، و ما، در زندگی خود، به آن نیاز مبرم داریم. برای صبر درجاتی است که اگر انسان بتواند به نهایت آن دست یابد، به صورت یک انسان زنده و سعادتمند در زندگی شخصی و اجتماعی، ظهور خواهد نمود.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر نصف الایمان.
(بحار / ج 82، 137)
صبر و شکیبائی نیمی از ایمان است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر ثلاثة: صبر عند المصیبة و صبر علی الطاعة و صبر عن المعصیة.
(بحار / ج 71، 77 - اصول کافی / ج 3، 145)
صبر بر سه نوع است: صبر در مصیبت، و صبر بر طاعت، و صبر از گناه.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد ولا جسد لمن لا راس له ولا ایمان لمن لاصبر له.
(بحار / ج 71، 92 - اصول کافی / ج 3، 142)
صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به تن. کسی که سر ندارد، تن او بی فایده است و کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمانش سودی ندارد.
4 - علی (علیه السلام) فرمود:
ثلاث بهن یکمل المسلم: التفقه فی الدین والتقدیر فی المعیشة والصبر علی النوائب.
(بحار / ج 71، 77)
سه چیز باعث کمال مسلمان است: 1 - شناخت و آگاهی در دین 2 - داشتن برنامه منظم در زندگی 3 - صبر بر مشکلات
5 - علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر شجاعة والعجز آفة.
(بحار / ج 69، 49)
صبر از شجاعت است، و عجز و ناتوانی آفت است.
6 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر یرغم الأعداء.
(غررالحکم / ج 1، 27)
صبر و شکیبائی، بینی دشمنان را به خاک می مالد.
7 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
بالصبر تدرک معالی الامور.
(غررالحکم / ج 1، 333)
به وسیله صبر می توان ارزشهای فوق العاده را بدست آورد.
8 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
لایعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان.
(نهج البلاغه فیض الاسلام / حکمت 145)
انسان صبر پیشه، پیروزی را از دست نمی دهد، هر چند زمانش طولانی باشد.
9 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
من رکب مرکب الصبر اهتدی الی میدان النصر.
(بحار / ج 75، 79)
کسی که سوار بر مرکب، صبر باشد، به میدان پیروزی راه می یابد.
10 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
... الصبر الجمیل صبر لیس فیه شکوی الی الناس.
(غررالحکم / بحار / ج 68، 83)
صبر زیبا و نیکو آن است که در آن شکوه به مردم وجود ندارد.
11 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
مروة الصبر فی حال الحاجة والفاقة والتعفف والغنی، اکثر من مروة الأعطاء.
(اصول کافی / ج 3، 147)
جوانمردی و صبوری در حال نیازمندی و فقر و نگهداری آبرو در حال ثروتمندی، بهتر از جوانمردی و بخشندگی است.
12 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
راس طاعة الله الصبر والرضا عن الله فیما أحب العبد أو کره ولا یرضی عبد عن الله فیما أحب أو کره الا کان خیرا له فیما أحب أو کره.
(اصول کافی / ج 3، 99 - باب الرضاء بالقضاء)
نهایت اطاعت از خداوند، و رضایت از او، نسبت به آنچه که بنده دوست دارد یا بدش می آید، صبر است. و هیچ بنده ای از خدا نسبت به آنچه دوست یا ناپسند دارد، راضی نباشد، جز آنکه خیر و صلاح وی در آن باشد.
13 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کم من صبر ساعة قد أورثت فرحا طویلا و کم من لذة ساعة أورثت حزنا طویلا.
(بحار / ج 71، 91)
چه بسا یک ساعت صبر کردن، خوشحالی طولانی بدنبال داشته باشد و چه بسا لذت (بی مورد) یک ساعت باعث ناراحتی و اندوه طولانی بشود.
14 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
قد عجز من لم یعد لکل بلاء صبرا ولکل نعمة شکرا ولکل عسر یسرا.
(تحف العقول / 379)
کسی که آماده نکند در مقابل هر بلائی صبری را، و در مقابل هر نعمتی شکری را، و در مقابل هر سختی آسانی را، در می ماند.
15 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
علیک بالصبر فی جمیع امورک فان الله بعث محمدا صلی الله علیه و آله فأمره بالصبر والرفق. فقال تعالی: واصبر علی ما یقولون واهجرهم هجرا جمیلا. (مزمل / 10)
(اصول کافی / ج 3، 143)
بر تو باد به صبر و شکیبائی در تمام کارهایت، زیرا که خداوند محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت و او را به صبر و مدارا با مردم فرمان داد و فرمود: (ای پیامبر ما) بر آنچه می گویند صبر کن و به خوشی از آنان کناره گیری کن.
16 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
الصبر یعقب خیرا فاصبروا تظفروا واظبوا علی الصبر تؤجروا.
(اصول کافی / ج 3، 145 با اندک تفاوت)
صبر و شکیبائی، نیکی بدنبال دارد. پس شکیبائی کنید تا پیروز شوید و بر صبر مواظبت نمائید تا اجر ببرید.
17 - امام کاظم (علیه السلام) فرمود:
الصبر عندالبلاء أفضل من الغفلة عندالرخاء.
(بحار / ج 79، 129)
صبر به هنگام بلا و آزمایش، بهتر از غفلت به هنگام آسایش است.

بحثی پیرامون جزع و بی تابی

جزع کردن و بی صبری بر عکس صفت صبر است.
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الجزع عند البلاء تمام المحنة.
(بحار / ج 70، 235)
بی قراری به هنگام بلا و آزمایش، تمام مصیبت است.
2 - علی (علیه السلام) فرمود:
من لم ینجه الصبر أهلکه الجزع.
(نهج البلاغه فیض / حکمت 180)
کسی که صبر او را نجات ندهد، جزع و بیقراری هلاکش سازد.
3 - علی (علیه السلام) فرمود:
المصیبة واحدة و ان جزعت صارت اثنتین.
(غررالحکم / ج 1، 62 حدیث 1654)
مصیبت یکی است ولی اگر جزع و بیقراری کردی دو تا خواهد شد.
برای نصیحت شخص جزع کننده و بی قرار، همین بس که درباره آنچه که در ستایش از صبر، و مذمت از جزع در دنیا و آخرت وارد شده است؛ فکر کند که خداوند صابران را به سه چیز مژده داده که عبارت از: درود خدا، و رحمت، و هدایت او است. چه بزرگ است فضیلت این سه مژده؟ از جانبی ثابت است که مصیبتهای دنیا کوتاهند، و هیچ انسانی نیست که امثال این مصیبتها، او را دامنگیر نشود، و چه بسا افرادی که به مشکلتر از آن امتحان می شوند. بنابراین شهامت آن است که عواطف انسان، راسختر و محمتر از آن باشد که با اینگونه مصیبتها، تزلزل پیدا کند. چه زیبا آمده است در دیوان علی (علیه السلام):
انی وجدت، فی الأیام تجربة - للصبر عاقبة محمودة الأثر
و قل من جد فی مریطالبه - فاستصحب الصبر الا فاز بالظفر
من در روزگار، تجربه هائی یافته ام که برای صبر و شکیبائی، عاقبت و آثار پسندیده ای است.
و کم است کسی که در بدست آوردن کار سختی کوشش نماید
و صبر را پیشه خود ساخته تا اینکه به پیروزی دست یابد.