فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

مراحل مسئولیت انسان در قبال جامعه

این عمل در دو مرحله امکان پذیر است:
در مرحله اول باید خود سازی کند و خود کارهای نیکو و شایسته ای انجام دهد.
در مرحله دوم دیگران را به کارهای شایسته و نیک دعوت نماید و برعکس آن است کارهای ناپسند، که هم خودش باید مرتکب آن نشود و هم دیگران را از کارهای ناشایست بازدارد و دین اسلام برای هر دو مرحله، راهنمائیهای ارزنده ای ارائه نموده است:
مرحله اول: انجام اعمال نیک و معروف:
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
استتمام المعروف أفضل من ابتدائه.
(بحار / ج 69، 405)
به پایان رساندن و کامل کردن کارهای نیک بهتر از شروع آن است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من سألکم بالله فاعطوه و من أتاکم معروفا فکافئوه.
(وسائل / ج 11، 537)
اگر کسی بخاطر خدا چیزی از شما درخواست کرد، به او عطا کنید و اگر کسی نسبت به شما کار نیکی انجام داد، با نیکی پاسخش دهید.
3 - امام حسن مجتبی (علیه السلام) از علی (علیه السلام) نقل کرده:
خیر المعروف ما لم یتقدمه مطل و لم یعقبه من والبخل أن یری الرجل ما أنفقه تلفا و ما أمسکه شرفا.
(غررالحکم / ج 1، 390)
بهترین کار نیک آن است که سستی و تنبلی به آن راه نیابد و بدنبال آن منّتی نباشد؛ و مفهوم بخل آن است که کسی چیزی را که انفاق می کند، آن را تلف شده و از دست رفته بشمارد و آنچه را که از مال دنیا نگه داشته شریف انگارد.
4 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الله عزوجل جعل للمعروف أهلا من خلقه حبب الیهم المعروف و حبب الیهم فعاله و وجه لطلاب المعروف الطلب الیهم و یسر لهم قضاه کما یسر الغیث الارض المجدبة لیحییها و یحیی به أهلها.
(فروع کافی / ج 1، 168 - وسائل / ج 11، 521)
براستی که خدای عزوجل، گروهی از مخلوقات خود را برای اعمال نیک و معروف آفریده و کارهای نیکو را برای آنان پسندیده است و بر طالبان نیکیها واجب کرده که به سویش روند، و با انجام آن شاد و مسرور شوند همانطوری که باران زمین مرده را شاداب و زنده می کند. در نتیجه اهل زمین هم بوسیله آن زنده می شوند.
5 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
صنایع المعروف تقی مصارع السوء و کل معروف صدقة و أهل المعروف فی الدنیا هم أهل المعروف فی الاخرة و أهل المنکر فی الدنیا هم أهل المنکر فی الاخرة و اول أهل الجنة دخولا الی الجنة أهل المعروف و ان أهل النار دخولا الی النار أهل المنکر.
(وسائل / ج 11، 523)
انجام کارهای نیک، انسان را از هلاکت در جایگاه های بد نگه می دارد؛ و هر کار نیکی صدقه است؛ و نیکوکاران در دنیا نیکان در آخرتند و بدکاران در دنیا بدان در آخرتند؛ و اولین کسانی از اهل بهشت که وارد آن می شوند؛ نیکوکاران و انجام دهندگان معروف هستند؛ و بدکاران در دنیا، بدان در آخرتند.
6 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
انما یومر بالمعروف و ینهی عن المنکر مومن فیتعظ أو جاهل فیتعلم...
(تحف العقول / 375)
امر به معروف و نهی از منکر برای مومن موعظه است و برای جاهل و نادان یادگیری مسائل و احکام الهی است.
7 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
اذا أردت أن تعلم أشقی الرجل أم سعید فانظر بره و معروفه الی من یصنعه فان کان یصنعه الی من هو أهله فاعلم أنه الی خیر، و ان کان یصنعه الی غیر اهله فاعلم أنه لیس له عندالله خیر.
(وسائل / ج 11، 532)
هرگاه خواستی بدبخت ترین و خوشبخت ترین مرد را بشناسی به کارهای نیک و خوب وی نگاه کن که در حق چه کسی نیکی می کند. اگر نسبت به اهل خیر نیکی می کند، بدان که او به نیکی خواهد رسید و اگر نسبت به غیر نیکان، خوبی می کند، بدان که در نزد خدا برای وی نیکی نخواهد بود.
8 - امام رضا (علیه السلام) فرمود:
اصطنع المعروف الی من هو أهله و الی من لیس أهله فان لم یکن هو أهله فکن أنت من أهله.
(بحار / ج 74، 409 - وسائل / ج 11، 528)
نیکی کن نسبت به کسانی که اهل نیکی هستند، و همچنین نسبت به کسانی که اهل نیکی نیستند، زیرا اگر آنها هل نیکی نیستند، تو از اهل نیکی باش.
9 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
رأیت المعروف لایتم الا بثلث: تعجیله، و تصغیره و ستره فاذا عجلته هنأته و اذا صغرته عظمته عند من تصنعه الیه و اذا سترته أتممته.
(بحار / ج 78، 328 - وسائل / ج 11، 543)
کار نیک، در نظر من کامل نمی شود مگر با سه شرط: 1 - عجله در انجام آن 2 - کوچک شمردن آن 3 - پوشیده نگه داشتن آن. پس هرگاه در انجام آن تعجیل کردی؛ آن را گوارا ساخته ای. و هرگاه آن را کوچک شمردی؛ در نظر شخص مورد احسان؛ بزرگش کرده ای. و هرگاه آن را پوشیده داشتی، کاملش کرده ای.
مرحله دوم: امر به معروف و نهی از منکر دیگران: و برای آن سه مرحله لازم است:
1 - بینش و آگاهی دادن با رشد دادن به فکر آنها.
2 - گفتار و تبلیغ با موعظه و ارشاد آنان.
3 - مبارزه منفی با منکر، با مقاومت در برابر آن.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من رأی منکم منکرا فلینکر بیده ان استطاع، فان لم یستطع فبلسانه، فان لم یستطع فبقلبه فحسبته أن یعلم الله من قلبه انه لذلک کاره.
(وسائل / ج 11، 407)
کسی که عمل ناپسندی را ببیند اگر می تواند با دستش از آن جلوگیری نماید و اگر نمی تواند با زبانش از آن مانع شود، و اگر نمی تواند در قلبش با آن مخالف باشد، زیرا برایش همینقدر بس است که خداوند او را در حالی ببیند که با قلبش از علم ناپسند ناراضی است.
برای هر یک از این مراحل سه گانه درجات سخت و آسانی است. در فتاوای علما، مشهور است که باید در امر به معروف و نهی از منکر مراتب شدت و ضعف رعایت شود. (در ابتداء) نباید با شدت برخورد کرد مگر بعد از اتمام حجت با مرتبه ضعیف از آن. جنبه عملی امر به معروف به همه جنبه های تئوری و فرضی آن، تقدم دارد، زیرا که دعوت به نیکی ثمربخش نخواهد بود مگر بعد از آنکه خود دعوت کننده، عامل به وظائف باشد.
دین اسلام تأکید دارد که امر به معروف و نهی از منکر یک مسئولیت عمومی بعهده تک تک افراد مسلمان است چنانکه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته.
(میزان الحکمة / ج 4، 327)
همه شما نسبت به دیگری مانند چوپان و درباره رعیت خود مسئولیت دارد.

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای شرایطی است که اهم آن چنین است:
اول - شناخت معروف و منکر.
دوم - احتمال تأثیر در آن.
سوم - منجر به مفسده مهمتر از آن نگردد.
واجب بودن آن بر تک تک افراد منافات ندارد که گروه خاصی آن را به عهده بگیرند چنانکه در عصر کنونی این وظیفه به عهده پلیس (یا هر نیروی دیگری که قانون معین می کند) می باشد و حکومت اسلامی در طول تاریخ نظارت بر امور حسبی(38) را به اجراء گذاشته است، جای تأسف است که این وظیفه بزرگ اسلامی به سستی و تعطیلی کشانیده شده است. تا آنجا که دامنه منکرات و کارهای زشت همه جا را بدون هیچ مانعی، فرا گرفته است و کارهای حرام بدون هیچ بازدارنده ای سبک شمرده شده است. اینجاست که جای ترس از خدا را، ترس از هیچ سلطه و نظامی پر نخواهد کرد، و بخاطر همین است که علیرغم وجود نیروهای پلیسی و انتظامی در کشورها، باز فساد و فحشاء و جرائم زیادی انجام گیرد و نتیجه آن، این می شود که کینه ها و زیاده طلبی ها و فساد بر آنها حاکم شود.
خداوند متعال می فرماید:
ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم.
(رعد / 11)
خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی دهد مگر آنکه آنها خود را تغییر دهند.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر فریضة عظیمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ینتصف من الأعداء و یستقیم الأمر.
(وسائل / ج 11، 395)
امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرایض (واجبات) با آنها برپا می شوند به وسیله ایندو راهها امن می گردد، و کسب و کار مردم حلال می شود، حقوق افراد تأمین می گردد، و در سایه آن زمینها آباد گشته، و از دشمنان انتقام گرفته می شود، و در پرتو آن، همه کارها روبراه می گردد.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لاتزال امتی بخیر ما أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر فاذا لم یفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن له ناصر فی الأرض و لا فی السماء.
(وسائل / ج 11، 398)
مادامی که امت من امر به معروف و نهی از منکر کنند و همدیگر را بر نیکوکاری یاری دهند، دائما به نیکی خواهند رسید. و هرگاه این وظیفه مهم را انجام ندهند، برکات از آنها برداشته می شود و بعضی دیگر مسلط می گردند، و برایشان در زمین و آسمان یار و یاوری نخواهد بود.
لذا می بینیم که اسلام این مسئولیت را، به عنوان یک وظیفه اجتماعی بر هر فرد مسلمان که توان بر راهنمائی دیگران را دارد، قرار داده است.

بحثی پیرامون صبر و شکیبائی

خداوند متعال می فرماید:
و بشر الصابرین الذین اذا أصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و اولئک هم المهتدون.
(بقره / 155)
و به استقامت کنندگان بشارت بده به آنها که هنگامی که مصیبتی به آنها برسد، می گویند ما متعلق به خدا هستیم و به سوی او باز می گردیم. اینها همانها هستند که الطاف و رحمت خدا، شامل حال آنان شده و آنها هدایت یافتگان هستند.
صبر و شکیبائی در زندگی، راه پیروزی و نشانه رستگاری است، و در بخشهای مختلف زندگی از قبیل علم و صنعت و تجارت، همراه با موفقیت است. اگر این افراد همه این مشکلات را که طبیعت هر کار سختی است، تحمل نمی کردند، و در مقابل آنها صابر نبودند، هرگز به هدف عالی در زندگی دست نمی یافتند.
خداوند متعال می فرماید:
ولنجزین الذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون.
و کسانی را که صبر و استقامت پیشه کنند، به بهترین اعمالشان پاداش خواهیم داد.
و در آیه دیگر می فرماید:
واصبر علی ما أصابک ان ذلک من عزم الامور.
(لقمان / 17)
و در برابر مصائبی که به تو می رسد، با استقامت و شکیبا باش، که این از کارهای مهم و اساسی است.
اگر انسان به صبر آراسته نباشد، بطور یقین در سختیها و مشکلات زندگی، شکست می خورد و در زندگی بیچاره و بدبخت می شود. در حدیثی از امام صادق یا امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود:
من لایعد الصبر لنوائب الدهر یعجز.
(اصول کافی / ج 3، 150)
کسی که برای ناگواریهای روزگار، صبر و شکیبائی آماده نکند، در می ماند.
رسول خدا صلی الله علیه و آله ارزش صبر و شکیبائی در اسلام را، در کلام جامعی چنین تعرف نموده که:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد.
(اصول کافی / ج 3، 142 - بحار / ج 68، 92)
صبر از روی ایمان مانند سر در بدن است.
بنابراین کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمان نیز ندارد. قرآن کریم کلمه صبر را در بیش از هفتاد مورد، تکرار فرموده است. صبر به معنای پایداری و تحمل سختیها است.
مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در تعریف صبر فرموده است:
الصبر: حبس النفس عن الجزع عندالمکروه و هو یمنع الباطن من الأضطراب واللسان عن الشکایة والأعضاء عن الحرکات غیر المعتادة.
(سفینة البحار / ج 2، 4 ماده صبر)
صبر عبارت است از: خودداری کردن به هنگام ناگواریها از بیقراری و ناراحتی. و صبر درون انسان را از دلهره و زبان را از شکایت و اعضای انسان را از حرکتهای غیر عادی باز می دارد.
پس صبر به این معنی، استقامت در مقابل هوای نفس می باشد، و به معنای تسلیم در مقابل مصیبت نیست، زیرا که تسلیم شدن در برابر مصیبت، دلیل ضعف و ترس انسان است، لذا صبر بر جهل و نادانی جایز نیست، چونکه جهل یک مرض اجتماعی و در نتیجه مصیبت اجتماعی است. و همچنین صبر در مقابل ظلم و ستم، ناروا است و باید با آن مبارزه کرد.
بنابراین صبر، وسیله ای برای مبارزه با تمام زشتیها است.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به جبرئیل فرمود:
یا جبرئیل! فما تفسیر الصبر؟ قال: تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء و فی الفاقة کما تصبر فی الغنی و فی البلاء کما تصبر فی العافیة فلا تشکو حالة عند مخلوق بما یصبر من البلاء.
(بحار / ج 74، 20)
ای جبرئیل! تفسیر صبر چیست؟ جبرئیل (علیه السلام) عرض کرد: در هنگام سختیها، شکیبائی را پیشه کند چنانکه در راحتی صبر می کند و در زمان فقر و بی چیزی صبر کند چنانکه در غنی و بی نیازی شکیبائی می ورزد و در هنگام بلا و گرفتاری صبور باشد، همانطوری که در عافیت و سلامتی صابر است، و در پیش مردم از صبر خود بر گرفتاریها، شکوه ننماید.
پس صبر به این معانی نومیدی و تسلیم شدن به حوادث نیست بلکه تقویت روحی و ایستادگی در برابر حوادث است، و زرق و برق مادیات نمی تواند او را از پای درآورد یا فریبش دهد، هر چند حوادث بزرگ باشد. صبر یک نیروی پر صلابت در مقابل آزمایش دنیوی است، و انسان بوسیله آن، اراده قوی و حالت آرامش پیدا می کند که وی را از ناراحتی روحی و روانی و ناامیدی و دلهره و ترس و وحشت، باز می دارد، و ما، در زندگی خود، به آن نیاز مبرم داریم. برای صبر درجاتی است که اگر انسان بتواند به نهایت آن دست یابد، به صورت یک انسان زنده و سعادتمند در زندگی شخصی و اجتماعی، ظهور خواهد نمود.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر نصف الایمان.
(بحار / ج 82، 137)
صبر و شکیبائی نیمی از ایمان است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر ثلاثة: صبر عند المصیبة و صبر علی الطاعة و صبر عن المعصیة.
(بحار / ج 71، 77 - اصول کافی / ج 3، 145)
صبر بر سه نوع است: صبر در مصیبت، و صبر بر طاعت، و صبر از گناه.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد ولا جسد لمن لا راس له ولا ایمان لمن لاصبر له.
(بحار / ج 71، 92 - اصول کافی / ج 3، 142)
صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به تن. کسی که سر ندارد، تن او بی فایده است و کسی که صبر و شکیبائی ندارد، ایمانش سودی ندارد.
4 - علی (علیه السلام) فرمود:
ثلاث بهن یکمل المسلم: التفقه فی الدین والتقدیر فی المعیشة والصبر علی النوائب.
(بحار / ج 71، 77)
سه چیز باعث کمال مسلمان است: 1 - شناخت و آگاهی در دین 2 - داشتن برنامه منظم در زندگی 3 - صبر بر مشکلات
5 - علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر شجاعة والعجز آفة.
(بحار / ج 69، 49)
صبر از شجاعت است، و عجز و ناتوانی آفت است.
6 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
الصبر یرغم الأعداء.
(غررالحکم / ج 1، 27)
صبر و شکیبائی، بینی دشمنان را به خاک می مالد.
7 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
بالصبر تدرک معالی الامور.
(غررالحکم / ج 1، 333)
به وسیله صبر می توان ارزشهای فوق العاده را بدست آورد.
8 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
لایعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان.
(نهج البلاغه فیض الاسلام / حکمت 145)
انسان صبر پیشه، پیروزی را از دست نمی دهد، هر چند زمانش طولانی باشد.
9 - امام علی (علیه السلام) فرمود:
من رکب مرکب الصبر اهتدی الی میدان النصر.
(بحار / ج 75، 79)
کسی که سوار بر مرکب، صبر باشد، به میدان پیروزی راه می یابد.
10 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
... الصبر الجمیل صبر لیس فیه شکوی الی الناس.
(غررالحکم / بحار / ج 68، 83)
صبر زیبا و نیکو آن است که در آن شکوه به مردم وجود ندارد.
11 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
مروة الصبر فی حال الحاجة والفاقة والتعفف والغنی، اکثر من مروة الأعطاء.
(اصول کافی / ج 3، 147)
جوانمردی و صبوری در حال نیازمندی و فقر و نگهداری آبرو در حال ثروتمندی، بهتر از جوانمردی و بخشندگی است.
12 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
راس طاعة الله الصبر والرضا عن الله فیما أحب العبد أو کره ولا یرضی عبد عن الله فیما أحب أو کره الا کان خیرا له فیما أحب أو کره.
(اصول کافی / ج 3، 99 - باب الرضاء بالقضاء)
نهایت اطاعت از خداوند، و رضایت از او، نسبت به آنچه که بنده دوست دارد یا بدش می آید، صبر است. و هیچ بنده ای از خدا نسبت به آنچه دوست یا ناپسند دارد، راضی نباشد، جز آنکه خیر و صلاح وی در آن باشد.
13 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کم من صبر ساعة قد أورثت فرحا طویلا و کم من لذة ساعة أورثت حزنا طویلا.
(بحار / ج 71، 91)
چه بسا یک ساعت صبر کردن، خوشحالی طولانی بدنبال داشته باشد و چه بسا لذت (بی مورد) یک ساعت باعث ناراحتی و اندوه طولانی بشود.
14 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
قد عجز من لم یعد لکل بلاء صبرا ولکل نعمة شکرا ولکل عسر یسرا.
(تحف العقول / 379)
کسی که آماده نکند در مقابل هر بلائی صبری را، و در مقابل هر نعمتی شکری را، و در مقابل هر سختی آسانی را، در می ماند.
15 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
علیک بالصبر فی جمیع امورک فان الله بعث محمدا صلی الله علیه و آله فأمره بالصبر والرفق. فقال تعالی: واصبر علی ما یقولون واهجرهم هجرا جمیلا. (مزمل / 10)
(اصول کافی / ج 3، 143)
بر تو باد به صبر و شکیبائی در تمام کارهایت، زیرا که خداوند محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت و او را به صبر و مدارا با مردم فرمان داد و فرمود: (ای پیامبر ما) بر آنچه می گویند صبر کن و به خوشی از آنان کناره گیری کن.
16 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
الصبر یعقب خیرا فاصبروا تظفروا واظبوا علی الصبر تؤجروا.
(اصول کافی / ج 3، 145 با اندک تفاوت)
صبر و شکیبائی، نیکی بدنبال دارد. پس شکیبائی کنید تا پیروز شوید و بر صبر مواظبت نمائید تا اجر ببرید.
17 - امام کاظم (علیه السلام) فرمود:
الصبر عندالبلاء أفضل من الغفلة عندالرخاء.
(بحار / ج 79، 129)
صبر به هنگام بلا و آزمایش، بهتر از غفلت به هنگام آسایش است.