فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

4 - مسئولیت در مقابل جامعه

مسئولیت انسان در قبال جامعه این است که به جامعه خود خیر برساند و شرها و بدیها را از کشور و اجتماع خود دفع نماید.

مراحل مسئولیت انسان در قبال جامعه

این عمل در دو مرحله امکان پذیر است:
در مرحله اول باید خود سازی کند و خود کارهای نیکو و شایسته ای انجام دهد.
در مرحله دوم دیگران را به کارهای شایسته و نیک دعوت نماید و برعکس آن است کارهای ناپسند، که هم خودش باید مرتکب آن نشود و هم دیگران را از کارهای ناشایست بازدارد و دین اسلام برای هر دو مرحله، راهنمائیهای ارزنده ای ارائه نموده است:
مرحله اول: انجام اعمال نیک و معروف:
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
استتمام المعروف أفضل من ابتدائه.
(بحار / ج 69، 405)
به پایان رساندن و کامل کردن کارهای نیک بهتر از شروع آن است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من سألکم بالله فاعطوه و من أتاکم معروفا فکافئوه.
(وسائل / ج 11، 537)
اگر کسی بخاطر خدا چیزی از شما درخواست کرد، به او عطا کنید و اگر کسی نسبت به شما کار نیکی انجام داد، با نیکی پاسخش دهید.
3 - امام حسن مجتبی (علیه السلام) از علی (علیه السلام) نقل کرده:
خیر المعروف ما لم یتقدمه مطل و لم یعقبه من والبخل أن یری الرجل ما أنفقه تلفا و ما أمسکه شرفا.
(غررالحکم / ج 1، 390)
بهترین کار نیک آن است که سستی و تنبلی به آن راه نیابد و بدنبال آن منّتی نباشد؛ و مفهوم بخل آن است که کسی چیزی را که انفاق می کند، آن را تلف شده و از دست رفته بشمارد و آنچه را که از مال دنیا نگه داشته شریف انگارد.
4 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الله عزوجل جعل للمعروف أهلا من خلقه حبب الیهم المعروف و حبب الیهم فعاله و وجه لطلاب المعروف الطلب الیهم و یسر لهم قضاه کما یسر الغیث الارض المجدبة لیحییها و یحیی به أهلها.
(فروع کافی / ج 1، 168 - وسائل / ج 11، 521)
براستی که خدای عزوجل، گروهی از مخلوقات خود را برای اعمال نیک و معروف آفریده و کارهای نیکو را برای آنان پسندیده است و بر طالبان نیکیها واجب کرده که به سویش روند، و با انجام آن شاد و مسرور شوند همانطوری که باران زمین مرده را شاداب و زنده می کند. در نتیجه اهل زمین هم بوسیله آن زنده می شوند.
5 - امام باقر (علیه السلام) فرمود:
صنایع المعروف تقی مصارع السوء و کل معروف صدقة و أهل المعروف فی الدنیا هم أهل المعروف فی الاخرة و أهل المنکر فی الدنیا هم أهل المنکر فی الاخرة و اول أهل الجنة دخولا الی الجنة أهل المعروف و ان أهل النار دخولا الی النار أهل المنکر.
(وسائل / ج 11، 523)
انجام کارهای نیک، انسان را از هلاکت در جایگاه های بد نگه می دارد؛ و هر کار نیکی صدقه است؛ و نیکوکاران در دنیا نیکان در آخرتند و بدکاران در دنیا بدان در آخرتند؛ و اولین کسانی از اهل بهشت که وارد آن می شوند؛ نیکوکاران و انجام دهندگان معروف هستند؛ و بدکاران در دنیا، بدان در آخرتند.
6 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
انما یومر بالمعروف و ینهی عن المنکر مومن فیتعظ أو جاهل فیتعلم...
(تحف العقول / 375)
امر به معروف و نهی از منکر برای مومن موعظه است و برای جاهل و نادان یادگیری مسائل و احکام الهی است.
7 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
اذا أردت أن تعلم أشقی الرجل أم سعید فانظر بره و معروفه الی من یصنعه فان کان یصنعه الی من هو أهله فاعلم أنه الی خیر، و ان کان یصنعه الی غیر اهله فاعلم أنه لیس له عندالله خیر.
(وسائل / ج 11، 532)
هرگاه خواستی بدبخت ترین و خوشبخت ترین مرد را بشناسی به کارهای نیک و خوب وی نگاه کن که در حق چه کسی نیکی می کند. اگر نسبت به اهل خیر نیکی می کند، بدان که او به نیکی خواهد رسید و اگر نسبت به غیر نیکان، خوبی می کند، بدان که در نزد خدا برای وی نیکی نخواهد بود.
8 - امام رضا (علیه السلام) فرمود:
اصطنع المعروف الی من هو أهله و الی من لیس أهله فان لم یکن هو أهله فکن أنت من أهله.
(بحار / ج 74، 409 - وسائل / ج 11، 528)
نیکی کن نسبت به کسانی که اهل نیکی هستند، و همچنین نسبت به کسانی که اهل نیکی نیستند، زیرا اگر آنها هل نیکی نیستند، تو از اهل نیکی باش.
9 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
رأیت المعروف لایتم الا بثلث: تعجیله، و تصغیره و ستره فاذا عجلته هنأته و اذا صغرته عظمته عند من تصنعه الیه و اذا سترته أتممته.
(بحار / ج 78، 328 - وسائل / ج 11، 543)
کار نیک، در نظر من کامل نمی شود مگر با سه شرط: 1 - عجله در انجام آن 2 - کوچک شمردن آن 3 - پوشیده نگه داشتن آن. پس هرگاه در انجام آن تعجیل کردی؛ آن را گوارا ساخته ای. و هرگاه آن را کوچک شمردی؛ در نظر شخص مورد احسان؛ بزرگش کرده ای. و هرگاه آن را پوشیده داشتی، کاملش کرده ای.
مرحله دوم: امر به معروف و نهی از منکر دیگران: و برای آن سه مرحله لازم است:
1 - بینش و آگاهی دادن با رشد دادن به فکر آنها.
2 - گفتار و تبلیغ با موعظه و ارشاد آنان.
3 - مبارزه منفی با منکر، با مقاومت در برابر آن.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من رأی منکم منکرا فلینکر بیده ان استطاع، فان لم یستطع فبلسانه، فان لم یستطع فبقلبه فحسبته أن یعلم الله من قلبه انه لذلک کاره.
(وسائل / ج 11، 407)
کسی که عمل ناپسندی را ببیند اگر می تواند با دستش از آن جلوگیری نماید و اگر نمی تواند با زبانش از آن مانع شود، و اگر نمی تواند در قلبش با آن مخالف باشد، زیرا برایش همینقدر بس است که خداوند او را در حالی ببیند که با قلبش از علم ناپسند ناراضی است.
برای هر یک از این مراحل سه گانه درجات سخت و آسانی است. در فتاوای علما، مشهور است که باید در امر به معروف و نهی از منکر مراتب شدت و ضعف رعایت شود. (در ابتداء) نباید با شدت برخورد کرد مگر بعد از اتمام حجت با مرتبه ضعیف از آن. جنبه عملی امر به معروف به همه جنبه های تئوری و فرضی آن، تقدم دارد، زیرا که دعوت به نیکی ثمربخش نخواهد بود مگر بعد از آنکه خود دعوت کننده، عامل به وظائف باشد.
دین اسلام تأکید دارد که امر به معروف و نهی از منکر یک مسئولیت عمومی بعهده تک تک افراد مسلمان است چنانکه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته.
(میزان الحکمة / ج 4، 327)
همه شما نسبت به دیگری مانند چوپان و درباره رعیت خود مسئولیت دارد.

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای شرایطی است که اهم آن چنین است:
اول - شناخت معروف و منکر.
دوم - احتمال تأثیر در آن.
سوم - منجر به مفسده مهمتر از آن نگردد.
واجب بودن آن بر تک تک افراد منافات ندارد که گروه خاصی آن را به عهده بگیرند چنانکه در عصر کنونی این وظیفه به عهده پلیس (یا هر نیروی دیگری که قانون معین می کند) می باشد و حکومت اسلامی در طول تاریخ نظارت بر امور حسبی(38) را به اجراء گذاشته است، جای تأسف است که این وظیفه بزرگ اسلامی به سستی و تعطیلی کشانیده شده است. تا آنجا که دامنه منکرات و کارهای زشت همه جا را بدون هیچ مانعی، فرا گرفته است و کارهای حرام بدون هیچ بازدارنده ای سبک شمرده شده است. اینجاست که جای ترس از خدا را، ترس از هیچ سلطه و نظامی پر نخواهد کرد، و بخاطر همین است که علیرغم وجود نیروهای پلیسی و انتظامی در کشورها، باز فساد و فحشاء و جرائم زیادی انجام گیرد و نتیجه آن، این می شود که کینه ها و زیاده طلبی ها و فساد بر آنها حاکم شود.
خداوند متعال می فرماید:
ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم.
(رعد / 11)
خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی دهد مگر آنکه آنها خود را تغییر دهند.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر فریضة عظیمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ینتصف من الأعداء و یستقیم الأمر.
(وسائل / ج 11، 395)
امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرایض (واجبات) با آنها برپا می شوند به وسیله ایندو راهها امن می گردد، و کسب و کار مردم حلال می شود، حقوق افراد تأمین می گردد، و در سایه آن زمینها آباد گشته، و از دشمنان انتقام گرفته می شود، و در پرتو آن، همه کارها روبراه می گردد.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لاتزال امتی بخیر ما أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر فاذا لم یفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن له ناصر فی الأرض و لا فی السماء.
(وسائل / ج 11، 398)
مادامی که امت من امر به معروف و نهی از منکر کنند و همدیگر را بر نیکوکاری یاری دهند، دائما به نیکی خواهند رسید. و هرگاه این وظیفه مهم را انجام ندهند، برکات از آنها برداشته می شود و بعضی دیگر مسلط می گردند، و برایشان در زمین و آسمان یار و یاوری نخواهد بود.
لذا می بینیم که اسلام این مسئولیت را، به عنوان یک وظیفه اجتماعی بر هر فرد مسلمان که توان بر راهنمائی دیگران را دارد، قرار داده است.