فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

مسئولیت گفتار و کتمان شهادت

خداوند متعال می فرماید:
ولا تکتموا الشهادة و من یکتمها فانه اثم قلبه والله بما تعملون علیم.
(بقره / 283)
گواهی و شهادت را کتمان نسازید که هر کس آنرا کتمان سازد قلبش گنهکار است و خداوند به آنچه می کنید آگاه است.
زبان انسان مصیبتهای زیادی را بوجود می آورد و به مهلکه های زیادی منجر می شود. بخاطر همین، اسلام از سخن گفتن بیهوده و دخالت بی فایده زبان و سایر آفات آن نهی فرموده است.
خداوند متعال می فرماید:
الم تر کیف ضرب الله مثلا کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء توتی اکلها کل حین باذن ربها و یضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون و مثل کلمة خبیثة کشجرة خبیثة اجتثت من فوق الارض مالها من قرار یثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت فی الحیوة الدنیا و فی الاخرة.
(ابراهیم / 23)
آیا ندیدی چگونه خداوند کلمه طیبه (و گفتار پاکیزه) را به درخت پاکیزه ای تشبیه کرده که ریشه آن (در زمین) ثابت و شاخه آن در آسمان است؟! میوه های خود را هر زمان به اذن پروردگارش می دهد، و خداوند برای مردم مثلها می زند شاید متذکر شوند، (و پند گیرند) و همچنین کلمه خبیثه را به درخت ناپاکی تشبیه کرده که از زمین برکنده شده و قرار و ثباتی ندارد. خداوند کسانی را که ایمان آوردند بخاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان ثابت قدم یم دارد، هم در این جهان و هم در سرای دیگر.
بنابراین برای سخن گفتن، مسئولیت خطیری وجود دارد زیرا که سخن مانند درختی است که میوه می دهد و مسلمان قبل از گفتار خود (درباره آن) می اندیشد. چه بسا که یک کلمه سخن، باعث ویرانی یک خانواده بلکه همه یک ملت خواهد شد، بخاطر همین، اسلام به ما دستور داده تا فرصت انحراف و سرپیچی به زبان ندهیم بلکه آن را بر اطاعت کردن و دعوت به خیر، که درسی بر انجام نیکی ها و تعهد به خوبی هاست؛ عادت دهیم.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من کان یؤمن بالله والیوم الاخر فلیقل خیرا أولیصمت.
(نهج الفصاحه / 582 شماره 2823)
هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، یا به هنگام سخن، نیک بگوید و یا ساکت بماند.
چقدر زیباست کلام امیرالمومنین (علیه السلام) در فرق بین سخن پاکیزه و زشت و خبیث و بین عقل و حماقت و دیوانگی!
آنجا که می فرماید:
لسان العاقل وراء قلبه و قلب الأحمق وراء لسانه.
(نهج البلاغه فیض الاسلام / حکمت 39، 1106)
زبان عاقل در پشت قلب وی و قلب احمق در پشت زبان اوست.
(عاقل ابتدا فکر می کند و بعد سخن می گوید ولی احمق سخن می گوید سپس درباره گفته خود فکر می کند)، که فرق بین عاقل و احمق، همان کنترل زبان و استفاده از آن بعد از فکر و اندیشه است.

گواهی و شهادت دادن

اگر خاموشی حکمت است، در همه حالات نیست. چه بسا سکوت، در مواردی، جرم و گناه محسوب شود. گاه می شود که سکوت و خاموشی، باعث ویرانی خانواده، بلکه همه یک ملت بشود. یکی از این موارد، گواهی دادن است، که اگر کسی از گواهی دادن به حق، خودداری نماید، و در مقابل افترای تجاوزکار سکوت کند، گناه بزرگی را مرتکب شده است، زیرا کسی که از گفتن حق ساکت بنشیند، شیطان لال است.
گواهی دادن، امانت خدا است که کتمان یا تحریف آن، جایز نمی باشد، و کسی که چنین کاری کند، خائن به امانت خدا است.
و من اظلم ممن کتم شهادة عنده من الله؟ و ما الله بغافل عما تعملون.
(بقره / 140)
و چه کسی ظالمتر است از آنکه گواهی را (که از جانب خدا نزد وی امانت است) کتمان کند؟! و خدا از آنچه می کنید غافل نیست.
خداوند متعال در آیه مذکور، کتمان شهادت را، از آشکارترین مصادیق ظلم بشمار آورده است و شهادت دروغ، نیز بطور حتم، چنین است.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ما من رجل یشهد بشهادة زور علی مال رجل مسلم لیقطعه الا کتب الله له مکانه صکا الی النار.
(وسائل / ج 18، 234 - بحار / ج 104، 310)
هیچ مردی درباره مال مسلمانی، شهادت دروغ نمی دهد، تا آن را از چنگ وی برباید؛ مگر اینکه خداوند بجای آن، سندی از آتش (جهنم) بر وی بنویسد.
و امام صادق (علیه السلام) فرمود:
شاهد الزور لاتزول قدماه حتی تجب له النار.
(وسائل / ج 18، 236 - بحار / ج 104، 310)
گواه و شاهد دروغگو، روز قیامت قدم از قدم برندارد، تا جهنم بر وی واجب شود.
رسوا کردن شاهد دروغگو، به اتفاق نظر، جایز است، تا مردم از شر وی در امان باشند و بر حاکم شرع واجب است که وی را تعزیر و تنبیه نماید (به اندازه ای که وی را از شهادت دروغ، بازدارد.)
و از علی (علیه السلام) نقل شده که:
کان (علیه السلام) اذا اخذ شاهد زور فان کان غریبا بعث به الی حیه و ان کان سوقیا بعث به ال سوقه و طیف به ثم یحبسه أیاما ثم یخلی سبیله.
(وسائل / ج 18، 236)
آن حضرت هرگاه شاهد دروغگو را می گرفتند، اگر غریب و ناشناخته بود، به قبیله خودش می فرستادند، و اگر بازاری بود، او را به بازار می فرستادند، تا در بازار بگردانند (تا مردم وی را بشناسند) و بعد چند روزی او را زندانی می کردند، و سپس وی را رها می ساختند.
پس همچنانکه گواهی بی مورد و دروغ، گناه زشتی به شمار می رود، سکوت و خودداری از شهادت به حق نیز، گناه وحشتناکی است و همه این گناهان، از آفات زبان است. این آفریده کوچک، با اینکه از آهن خلق نشده، ولی از آن تیزتر است. و از استخوان نمی باشد ولی خطر و کاربردش از آن بزرگتر است.
خداوند متعال می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله وقولوا قولا سدیدا. یصلح لکم اعمالکم و یغفر لکم ذنوبکم و من یطع الله و رسوله فقد فاز فوزا عظیما.
(احزاب / 70)
ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا بترسید و (هنگام گفتار) سخن حق و درست بگوئید، تا خدا اعمال شما را، اصلاح کند، و گناهانتان را بیامرزد. و هر کس اطاعت خدا و رسولش کند، به رستگاری (و پیروزی) بزرگی نائل شده است.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
شاهد الزور کعابد الوثن.
(وسائل / ج 18، 236؛ با اندک تفاوت)
شاهد دروغگو، مانند بت پرست است.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من سئل عن علم فکتمه حیث یجب اظهاره و تزول عنه التقیة جاء یوم القیامة ملجما بلجام من النار.
(بحار / ج 2، 68)
کسی که درباره مطلبی از او سوال شود، و اظهار آن بدون تقیه بر وی واجب باشد، و سخن خو را در آن مورد کتمان سازد؛ روز قیامت با افساری از آتش به دهن، (به صحرای محشر) خواهد آمد.
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان املاء الخیر خیر من السکوت والسکوت خیر من املاء الشر.
(وسائل / ج 8، 533)
بازگو کردن نیکی بهتر از سکوت است و سکوت بهتر از بازگو کردن شر و بدی است.
4 - امام سجاد (علیه السلام) فرمود:
ان القول الحسن یثری المال و ینمی الرزق و ینسی الأجل و یحبب الی الأهل و یدخل الجنة.
(وسائل / ج 8، 531)
گفتار نیک، ثروت را زیاد نموده، و روزی را افزایش داده، و اجل را فراموش می سازد، و انسان را پیش خانواده اش محبوب می گرداند، و صاحبش را به بهشت وارد می کند.
5 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
معاشر الشیعة! کونوالنا زینا ولا تکونوا علینا شیئا و قولوا للناس حسنا واحفظوا ألسنتکم و کفوها عن الفضول و قبیح القول.
(وسائل / ج 8، 536)
ای گروه شیعیان! برای ما زینت باشید. نه مایه عیب و سرافکندگی، با مردم نیکو سخن گوئید، و زبان خود را (از زشتیها) حفظ کنید، و آن را از زیاده گوئی و گفتار ناپسند بازدارید.
6 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:
لایتکلم أحدکم بما لایعنیه ولیدع کثیرا من الکلام فیما یعنیه حتی یجد له موضعا، فرب متکلم فی غیر موضعه جنی علی نفسه بکلامه ولا یمارین أحدکم حلیما ولا سفیها فان من ماری حلیما أقضاه و من ماری سفیها أرداه.
(وسائل / ج 8، 537)
الف - (مواظب باشید) هر یک از شما چیزی را که سودی برایتان ندارد نگوئید.
ب - در موارد لازم نیز، در گفتار خود، زیاده روی نکنید تا زمینه گفتار، (در فرصتهای بعدی) بدست آید. چه بسیارند گویندگان بی مورد که با اطمینان بر گفتار خود، افسوس می خورند.
ج - با فرد بردبار و نه سفیه، ستیز و کشمکش نکنید زیرا کسی که با شخصی بردبار و حلیم ستیز کند، او را محکوم می سازد و هر کس با سفیه درآویزد، وی را به پستی می کشاند.
بلی هر سخنی، چه مسئولیت خطیری دارد. تا جائی که کشورهای جهان، بر سخن و گفتار، توجه خاصی دارند و با دستگاههای تبلیغاتی خود، با یکدیگر، به رقابت برمی خیزند که اساس آن (دستگاهها) بر روی گفته ها و شنیده های مثبت و منفی، پی ریزی شده است، و دولتها با سخاوت فراوان بر روی آن، سرمایه گذاری می کنند.

بحثی پیرامون عدالت

عدالت پایه ضروری و لازم در زندگی انسان، و اساس حکومت اسلامی است، و زندگی بشر با عدالت و ادیان آسمانی پی ریزی شده است. اصولا ادیان الهی، برای حمایت از عدالت، در ارتباط آن با خالق و مخلوق، و اجرای آن در میان مردم آمده است. عدالت هدف همه قوانین الهی و بشری است، و از آثار آن، این است که هرگاه قوانین، همگام با عدالت بوده؛ دوام و ثبات بیشتری در جامعه، داشته است. عدل عبارت است از دادن حق هر صاحب حقی به خودش در مقابل ستم. از آثار و جلوه های آن، مساوات بین مردم در حقوق و وظایف همگانی است، و بر این مساوات در آیه شریفه اشاره فرموده است که:
اعدلوا هو اقرب للتقوی.
(مائده / 8)
عدالت پیشه کنید که آن، به پرهیزکاری نزدیکتر است.
و در سوره نحل می فرماید:
ان الله یأمرکم بالعدل والاحسان.
(نحل / 90)
خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد.
و در سوره انعام می فرماید:
و اذا قلتم فاعدلوا ولو کان ذا قربی.
(انعام / 152)
و هرگاه سخن گوئید، عدالت را رعایت نمائید، حتی اگر در مورد نزدیکان بوده باشد.
عدالت، اساس حکومت اسلامی است، و اسلام برای عدالت، حتی نسبت به خود انسان به عنوان اینکه او هدف اسلام و نظام برتر جهان هستی است، نهایت توجه را مبذول فرموده است.
خداوند متعال می فرماید:
و اذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل.
(نساء / 58)
و هنگامی که میان مردم داوری می کنید، از روی عدالت داوری کنید.
و در آیه دیگری می فرماید:
یا ایها الذین امنوا کونوا قوامین بالقسط شهداء لله ولو علی انفسکم.
(نساء / 135)
ای کسانی که ایمان آورده اید، کاملا به عدالت قیام کنید، برای خدا گواهی دهید اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما باشد.
و در سوره دیگر می فرماید:
ولا یجرمنکم شنئان قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی واتقوا الله ان الله خبیر بما تعملون.
(مائده / 8)
(ای کسانی که ایمان آورده اید) دشمنی با جمعیتی، شما را به گناه ترک عدالت نکشاند. عدالت کنید که به پرهیزکاری نزدیکتر است. از خدا بپرهیزید که از آنچه انجام می دهید، آگاه است.
خداوند متعال، لزوم عدالت در بین همه انسانها را، یکسان داشته، و بین دوستان و نزدیکان و حتی دشمن، در این مورد فرقی نگذاشته است، و در حدیث آمده است:
من المنجیات کلمة العدل فی الرضا والسخط.
(بحار / ج 77، 52 - میزان الحکمه / ج 10، 33)
از جمله نجات دهنده ها، گفتن کلمه عدل، در حال خوشنودی و غضب است.
در فضیلت و نیکی عدل، همین بس که پایه زندگی، بر آن استوار است و به همین خاطر خداوند سبحان، آن را یکی از نامهای خود، اختیار فرموده و او را عدل به معنی صاحب عدالت گویند.