فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

صله رحم

دین اسلام، بعضی از گروهها را بخاطر داشتن علاقه و روابط فامیلی و پیوند نزدیک، با یک رابطه دوستانه و همسایگی، به همدیگر سفارش ویژه و بخصوصی نموده است و بعضی از آیات شریفه قرآن، به همه این موارد اشاره دارد مانند این آیه شریفه که می فرماید:
واعبدوا الله ولا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و بذی القربی والیتمامی والمساکین و الجار ذی القربی والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبیل و ما ملکت ایمانکم ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا.
(نساء / 36)
خدا را بپرستید و چیزی را برای او شریک قرار ندهید، و به پدر، مادر و خویشان و یتیمان و بیچارگان، و همسایه نزدیک و همسایه دور (دوست و همنشین) و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید، نیکی کنید. زیرا خداوند کسی را که متکبر و فخر فروش است - و از ادای حقوق دیگران سرباز می زند - دوست نمی دارد.
و شرح این روابط به ترتیب زیر است:
1 - رابطه با خدا از طریق عبادت خالصانه بخاطر ارتباط بنده با معبود خود.
2 - رابطه با پدر و مادر بخاطر ارتباط تولد و تربیت فرزندان با آنان.
3 - ذوی القربی: یعنی، کسانی که ارتباط نسبی با انسان دارند.
4 - یتیم؛ یعنی، کسی که پدرش را از دست داده و هنوز به حد بلوغ نرسیده باشد.
5 - مسکین؛ و او کسی است که، به غذای روزش نیازمند باشد.
6 - همسایه خویشاوند؛ و او کسی است که، علاوه بر همسایگی، رابطه خویشاوندی نیز دارد.
7 - همسایه بیگانه: همسایه ای که، خانه اش نزدیک است ولی قرابت و خویشاوندی ندارد.
8 - دوست بیگانه: دوست و رفیقی که، در سفر، یا شغل همکار انسان باشد.
9 - ابن السبیل: و او کسی است که، در غربت، ارتباطش از اهل خود قطع شده باشد و در سفر خود، درمانده باشد.
10 - ملک یمین: غلامان و کنیزانی که انسان با خریدن؛ آنان را مالک می شود.
شریعت اسلام، اینگونه علاقه های انسان با خدا و جامعه را مشروحا تبیین فرموده است و تفصیل آن را دانشمندان اسلامی در کتابهای فقهی بیان کرده اند. عقل و منطق سلیم، صله رحم را - از جهات مادی و معنوی - برای کسانی که توان دارند، پسندیده و لازم می شمارد.
و از آنچه که این وظیفه، برای همه امکان پذیر نیست، لذا از کسانی که قدرت انجم آن را دارند شروع می کنیم مانند اشخاصی که قرابت نسبی ایشان را به یکدیگر ارتباط می دهد. و از این گونه ارتباط، به ارحام تعبیر می شود.
واتقوا الله الذی تساءلون به والارحام ان الله کان علیکم رقیبا.
(نساء / 1)
بترسید از خدائی که به نام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می کنید (خدا را در نظر آورید) و درباره ارحام کوتاهی نکنید که خداوند مراقب اعمال شماست.
و در آیه دیگری می فرماید:
و اولوا الارحام بعضهم أولی ببعض فی کتاب الله.
(انفال / 75)
مراتب خویشاوندان در کتاب خدا، بعضی مقدم بر بعضی دیگر است.
پس برای آنان حقوقی است که مراعات آن، لازم است و ادای صله أرحام نسبت به ایشان واجب است. بنابراین بر هر مسلمانی لازم است که به دائی و خاله خود، بخاطر مادرش نیکی کند، و به عمو و عمه اش بخاطر پدر، مهر بورزد و همچنین به فرزندانشان، به بزرگترها احترام و به کوچکترها محبت نماید، و از مریضان آنان عیادت و به ضعیفانشان کمک نماید.

مقصود از رحم کیست؟

مراد از رحم عرفا، نزدیکان انسان است که خویشاوندی واحد، با نسب شناخته شده، آنان را به همدیگر ارتباط می دهد چه قرابت نزدیک باشد یا قرابت دور، همه مرد باشند یا زن.
و برای رحم غیر از این معنی، معنی دیگری نیز گفته شده است و طبیعی است که مراتب رحم و خویشاوندی متفاوت است: بعضی از آنان مانند، پدر، فرزند و زن، واجب النفقه می باشند.
و بعضی مانند برادر، خواهر، عمه و خاله، محرم نسبی هستند. و بعضی از جهت پدر و مادر، قرابت پیدا می کنند اگر چه واسطه ها زیاد باشند.
پس صله رحم به اختلاف مراتب قرب و بعد، رو به افزایش می گذارد.

معنای صله رحم چیست؟

صله رحم با مهر و محبت و احسان و رعایت حقوق نزدیکان، حاصل می گردد و فی الجمله واجب است.
شهید اول رحمة الله علیه فرموده:
واجب آن به اندازه ای است که انسان از قطع رحم، بیرون آید. زیرا که قطع رحم، معصیت و گناه است، بلکه از گناهان کبیره است، و اضافه بر این مقدار واجب، مستحب است.
بنابراین، صله رحم به اختلاف زمان، مکان، افراد، حالات و عادات مختلف، فرق می کند:
صله از فقیر آن است که انسان از حیث مادی به وضع اقتصادی او، و از حیث معنوی به زیارت وی برسد.
صله دوستان و همنشینان، با هدیه و دیدار آنان است، زیرا سلام و دیدار از نزدیک؛ و نوشتن نامه (از محل دور) پائین ترین مراتب آن است.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
صلوا أرحامکم ولو بالسلام.
(اصول کافی / ج 3، 233)
با خویشاوندان خود صله رحم کنید، اگر چه با یک سلام باشد.
و ابتدای صله رحم عبارت از نفع بردن در حال خوشی و آسایش؛ و نهایت آن، وجوب انفاق و احسان در گرفتاری می باشد. بین این دو، مراتب متفاوتی وجود دارد.
و صله رحم، علاوه بر اینکه عمل پسندیده ای محسوب می شود، موجب مهربانی و محبت و نزدیکی افراد خانواده و جامعه به یکدیگر خواهد بود.
به همین جهت است که در احادیث شریفه وارد شده که صله رحم عمر را طولانی و مرگ بد و بلاها را دفع می کند.
خداوند متعال می فرماید:
فهل عسیتم ان تولیتم أن تفسدوا فی الارض و تقطعوا أرحامکم أولئک الذین لعنهم الله فأصمهم و أعمی أبصارهم.
(محمد / 22)
آیا (شما منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روی بگردانید یا در زمین فساد و قطع رحم کنید، باز هم امید (نجات) دارید؟! همان منافقان اند که خدا آنها را لعن و نفرین کرده و گوش و چشمشان را کر و کور گردانید تا به جهل و شقاوت بمیرند.
بنابراین خداوند متعال قطع رحم را فساد در روی زمین می داند، زیرا که فاسد شدن خانواده، موجب فساد جامعه است، و فساد جامعه، موجب فساد زندگی اجتماعی می گردد. و هر خانواده ای که به صله رحم اهمیت بدهد، دارای برکت در وضع زندگی و مال خواهد بود و سعادت و اطمینان، آنها را در آغوش می کشد، برعکس آن، هر خانواده ای که صله رحم را قطع نماید، به عاقبت ذلت بار و ننگین و تباهی مبتلا می گردد.
سیری در روایات اسلامی
1 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ما من خطوة أحب الی الله من خطوتین خطوة سید بها صف فی سبیل الله و خطوة الی ذی رحم قاطع بصلها.
(بحار / ج 71، 89)
هیچ قدمی در راه خدا، بهتر از برداشتن دو قدم نیست: قدمی که سدی از صف مجاهدان در راه خدا را تشکیل دهد، و قدمی که به سوی قاطع رحم برداشته شود تا آن را وصل کرده و پیوند دهد.
2 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان المعروف یمنع مصارع السوء و ان الصدقة تطفی ء غضب الرب و صلة الرحم تزید فی العمر و تنفی الفقر...
(بحار / ج 71، 88)
کار نیک از گرفتاریهای بد جلوگیری می کند، و صدقه دادن غضب خدا را خاموش می سازد، و صله رحم عمر را زیاد و فقر را نابود می نماید...
3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من مشی الی ذی قرابة بنفسه و ماله لیصل رحمه أعطاه الله عزوجل أجر مأة شهید و له بکل خطوة أربعون ألف حسنة.
(بحار / ج 71، 89)
هر کس با جان و مال خود بسوی خویشاوندی قدم بردارد تا با او صله رحم بجا آورد، خداوند عزوجل، پاداش صد شهید به او عطاء می کند و برای هر قدمی که برمی دارد، چهل هزار نیکی می نویسد.
4 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
صلة الرحم تعمر الدیار و تزید فی الأعمار و ان کان أهلها غیر أخیار.
(بحار / ج 71، 94)
صله رحم خانه ها را آباد و عمرها را زیاد می کند، گرچه صاحبان آن از نیکان نباشند.
5 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):
صلة الرحم تزید فی العمر و صدقة السر تطفی ء غضب الرب و ان قطیعة الرحم والیمین الکاذبة لتذران الدیار بلاقع من أهلها.
(بحار / ج 71 / 88)
صله رحم عمرها را زیاد می کند، و صدقه پنهانی خشم پروردگار را خاموش می سازد، و براستی قطع رحم و قسم دروغ، خانه ها را از اهل آن خالی و ویران می کند.
6 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):
صل رحمک ولو بشربة من ماء و أفضل ما یوصل به الرحم کف الأذی عنها
(بحار / ج 71 / 104)
با خویشاوندانت صله رحم بجا آور، اگر چه با یک لیوان آب دادن باشد. و بهترین صله رحم، اذیت نکردن به خویشان است.
7 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):
اوصی الشاهد من امتی والغائب منهم و من فی أصلاب الرجال و أرحام النساء الی یوم القیامة، أن یصل الرحم و ان کانت منه علی مسیرة سنة فان ذلک من الدین.
(بحار / ج 71 / 105 و 114)
به حاضرین و غائبین امتم و کسانی که تا روز قیامت در صلب مردان و رحم زنان خواهند آمد، توصیه می کنم که با خویشان خود، صله رحم کنند، اگر چه به فاصله یک سال راه باشد، که این کار جزء دین است.
8 - امام سجاد (علیه السلام):
یا بنی انظر خمسة فلا تصاحبهم ولا تحادثهم ولا ترافقهم فی طریق... ایاک و مصاحبة القاطع لرحمه فانی وجدته ملعونا فی کتاب الله عزوجل فی ثلاثة مواضع
(میزان الحکمة، ج 5 / 305، نوادر راوندی، ج 1 / 45)
فرزندم! با پنج نفر در سفر، همراهی، رفاقت و دوستی نکن...: بپرهیز از کسی که از خویشان خود صله رحم را قطع نموده است، زیرا که من او را در سه مورد از کتاب خدای عزوجل ملعون یافتم - قرآن در سه مورد او را لعنت و نفرین کرده است - (برای توضیح بیشتر به میزان الحکمه / ج 5 / 305 مراجعه شود.)
9 - امام باقر (علیه السلام):
صلة الرحم تزکی الأعمال، و تدفع البلوی و تیسر الحساب و تنسی فی الأجل
(بحار / ج 71 / 111 عن الکافی)
صله ارحام اعمال را پاک می کند، و بلا را دفع می نماید و حساب قیامت را آسان می سازد و اجل را فراموش می گرداند - عمر را زیاد می کند -.
10 - امام باقر (علیه السلام):
اذا قطعت الأرحام جعلت الاموال فی أیدی الاشرار
(بحار / ج 71 / 111 از کافی)
هنگامی که قطع رحم شود، ثروتها و اموال در دست اشرار می افتد.
11 - امام صادق (علیه السلام):
الذنوب التی تعجل الفناء قطیعة الرحم
(بحار / ج 71 / 369)
از گناهانی که باعث تعجیل در نابودی انسان می شود، قطع رحم است.
12 - امام صادق (علیه السلام):
ان صلة الرحم تزکی الاعمال و تنمی الاموال و تیسر الحساب و تدفع البلوی و تزید فی العمر...
صله رحم اعمال را پاک می کند و اموال را رشد می دهد و حساب قیامت را آسان می سازد و بلاها را رفع می گرداند و عمر را زیاد می نماید...
13 - امام صادق (علیه السلام):
صلة الأرحام تحسن الخلق و تسمح الکف و تطیب النفس و تزید فی الرزق و تنسی فی الأجل
(بحار / ج 71 / 114)
صله ارحام خلق انسان را نیکو و دست انسان را با سخاوت می کند و نفس آدمی را پاک می سازد و روزی انسان را زیاد و اجل را به فراموشی می سپارد.
14 - امام صادق (علیه السلام):
ان صلة الرحم و البر لیهوتان الحساب و یعصمان من الذنوب، فصلوا أرحامکم و بروا باخوانکم ولو یحسن السلام و رد الجواب
(بحار / ج 71 / 131)
صله رحم و نیکی به دیگران، حساب قیامت را آسان می کند و انسان را از گناهان حفظ می نماید. با ارحام خود صله رحم بجا آورید و به برادران (دینی) خود نیکی کنید گرچه با سلام دادن و جواب سلام باشد.
15 - امام صادق (علیه السلام):
اتقوا الحالقة فانها تمیب الرجال قیل: و ما الحالقة؟ قال: قطیعة الرحم
(بحار / ج 71 / 133)
از حالقه بپرهیزید که مردان را می میراند (و مردانگی را در آنان به نابودی می کشاند) سوال شد: حالقه چیست؟ فرمود: قطع کردن صله رحم است.
16 - به امام صادق (علیه السلام) گفته شد:
ان لی ابن عم أصله فیقطعنی حتی لقد هممت لقطیعته ایای أن أقطعه، قال (علیه السلام): انک اذا وصلته و قطعک وصلکما الله جمیعا و ان قطعته و قطعک قطعکما الله
(بحار / ج 71 / 128)
پسر عمویی دارم، که با او صله رحم می کنم، ولی او با من قطع رابطه می نماید. من نیز می خواهم با او قطع رابطه کنم چون او قطع رابطه کرده است. حضرت فرمود: هرگاه تو با او صله رحم بجا آوری و او با تو قطع نماید، خدا میان شما ارتباط برقرار می سازد، و اگر تو نیز قطع کنی خدا با هر دوی شما قطع رابطه می کند، - رحمت خود را از شما قطع می کند -.
17 - و نیز به آنحضرت گفته شد:
تکون لی القرابة علی غیر أمری ألهم حق؟ قال (علیه السلام): نعم، حق الرحم لا یقطعه شی ء و اذا کانوا علی أمرک کان لهم حقان، حق الرحم و حق الأسلام
(بحار / ج 71 / 131)
خویشانی دارم که با من هم کیش و هم عقیده نیستند. (مسلمان نیستند). آیا به گردن من حقی دارند؟ فرمود: بلی، چیزی نمی تواند حق رحم را از بین ببرد و اگر به دین تو بودند برای آنها دو حق بود؛ حق خویشاوندی و حق اسلام.
اهمیت حق رحم در اسلام چنین است، بهر نحوی که رفتار کنی، با تو نیز به همان شکل رفتار خواهد شد، و آنچه به خویشان خود احسان و نیکی نمائی، آنان نیز در آینده نزدیک و دور (دنیا و آخرت) با تو چنان خواهند نمود.