فهرست کتاب


آداب معاشرت در اسلام (ترجمه شرح الاربعین النبویة)

محمد حسین الجلالی‏ جواد بیات و محمد آذربایجانی‏

حقوق مادران بر فرزندان

دین اسلام نسبت به مادر عنایت خاصی دارد، این مادر است که رنجها و مشقتها و غم و غصه ها را در راه سعادت فرزندش متحمل می گردد، چه شبها که در دوران حاملگی، زایمان و شیر دادن فرزندش بخاطر محافظت و محبت او بیدار مانده و روزها متحمل زحمت های زیادی برای وی گردید، چقدر تو را در حال جنین، با خود حمل نمود و بعد از ولادت، شیر داد، شب را برای تو بیداری کشید، در روز برایت رنج برد و همه راحتی خود را فدایت نمود!
خداوند متعال می فرماید:
و وصینا الانسان بوالدیه حملته أمه وهنا علی وهن و فصاله فی عامین أن اشکرلی و لوالدیک الی المصیر، و ان جاهداک علی ان تشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما فی الدنیا معروفا، واتبع سبیل من أناب ثم الی مرجعکم فأنبئکم بما کنتم تعملون.
(لقمان / 15)
و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را با زحمت فراوان حمل کرد (و به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه ای را متحمل می شد) و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می یابد (آری به او توصیه کردم) که شکر برای من و پدر و مادرت بجای آور، که بازگشت همه شما به سوی من است، و هرگاه آنها تلاش کنند، که موجودی را شریک من قرار دهی که از آن آگاهی نداری - بلکه می دانی باطل است - از آنها اطاعت مکن، و با آنها در دنیا به طرز شایسته ای رفتار کن، و پیروی از راه کسانی بنما که به سوی من آمده اند، سپس بازگشت همه شما به سوی من است، و من شما را از آنچه عمل می کردید، آگاه می کنم.
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
حق الوالد أن تطیعه ما عاش و اما حق الوالدة فهیهات هیهات لو أنه عدد رمل عالج (متلاطم) و قطر المطر أیام الدنیا قام بین یدیها ما عدل ذلک یوم حملته فی بطنها.
(بحارالانوار)
حق پدر بر تو این است: مادامی که او زنده است او را اطاعت کنی؛ اما حق مادر؛ پس چه دور است که انسان بتواند حق او را اداء نماید، زیرا اگر فرزند، به تعداد ریگهای متحرک و شناور بیابان و قطره های باران در تمام روزهای دنیا در مقابل مادر، زانو بزند با یک روز که مادر او را در رحم خود حمل می کند برابری نخواهد کرد.
مردی از بدرفتاری مادرش به رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت برد پیامبر فرمود: چرا او هنگامی که نُه ماه تو را در شکم نگه داشت و دو سال شیر داد، و شب را بی خوابی کشید. بدرفتار نبود؟! مرد گفت: من او را پاداش داده ام و بر روی شانه هایم او را به حج برده ام، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه تنها پاداش او را نداده ای بلکه حتی پاداش زایمان او را هم نتوانستی بدهی.
وسئله صلی الله علیه و آله رجل: من أبرر؟ فقال صلی الله علیه و آله: امک ثم امک، ثم امک، ثم أباک، ثم الأقرب فالأقرب.
(بحار / ج 71، 49)
مردی از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله سوال کرد: به چه کسی بیشتر نیکی کنم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به مادرت و این جمله را سه بار تکرار فرمود: بعد از آن به پدرت، و بعد به هر کسی که به تو نزدیکتر است (یکی از پس دیگری.)
و لما قیل له صلی الله علیه و آله: أی الوالدین أعظم؟ قال صلی الله علیه و آله: التی حملته بین الجنبین و أرضعته بین الثدیین و حضنته علی الفخذین.
و هنگامی که از حضرتش سوال شد: کدام یک از پدر و مادر عظمت بیشتری دارند و حق او بیشتر است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آنکه فرزند را در بین دو پهلویش (داخل شکم) حمل نمود و از دو پستان خود شیرش داد و در بغل خود روی زانوهایش پرورش نمود.
مرد دیگری به آن حضرت گفت:
مادرم به پیری رسیده و الان هم نزد من است، او را به دوش می کشم و از کسب خود به او غذا می خورانم و آزار و ناراحتی را با دستان خود از او دور می سازم و با این حال بخاطر حیاء و احترام او، صورتم را از او می گردانم، (و به او نگاه تند نمی کنم که خجالت بکشد) آیا حق او را کاملا ادا کرده ام؟
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه زیرا شکم او ظرف و محل نگهداری تو و پستانش مایه سیرابی ات، و قدمهایش به منزله کفش، و دستان وی به منزله تکیه گاه و حفاظ تو بود. و او همه اینها را برایت انجام می داد و آرزوی زندگی و را می نمود. ولی تو این کارها را برای وی انجام می دهی در حالی که دوست داری که او بمیرد - پس ببین تفاوت از کجا تا کجا است -؟!
و امام زین العابدین (علیه السلام) در رساله حقوق می فرماید:
و اما حق امک أن تعلم انها حملتک حیث لا یحتمل أحد أحدا و أعطتک من ثمرة قلبها بما لا یعط احد أحدا و وقتک بجمیع جوارحها و لم تبال آن تجوع و تطعمک و تعطش و تسقیک و تعری و تکسوک و تضحی و تظلک و تهجر النوم لأجلک و وقتک الحر والبرد لتکون لها ولا تطیق شکرها الا بعون الله عزوجل.
(بحار / ج 71 6)
و اما حق مادرت این است که، بدانی، او تو را در جائی حمل کرد که هیچ فردی، دیگری را حمل نمی کرد، و از ثمره و شیره جانش تو را غذا داد در حالی که هیچکس به دیگری چنین نمی کنید و با تمام اعضاء و جوارحش از تو محافظت نمود، باکی نداشت که خود گرسنه بماند ولی تو را غذا بدهد، تشنه بماند و سیرابت کند، برهنه بماند و به تو لباس بپوشاند، در آفتاب بماند و تو را در سایه قرار دهد، و از خواب خود بخاطر تو صرف نظر کرد، و از گرما و سرما نگهداریت نمود، تا برایش بمانی. و طاقت و توان شکر او را نداری مگر با یاری خداوند ذوالجلال.

حقوق والدین پس از مرگ آنان

این از عنایت اسلام به پدر و مادر است که حتی بعد از مرگ آنها نیز برایشان حقی قرار داده است، و حقوق آنها منحصر به حال زنده بودنشان نمی باشد.
انسان هر چقدر در نیکی و احسان به پدر و مادرش کوشش نماید، هرگز نمی تواند شکر لازم آنان را ادا نماید. بخاطر همین است که خداوند متعال قدردانی از ایشان را در ردیف سپاس و شکر خود قرار داده است. چنانکه در قرآن کریم می فرماید:
ان اشکرلی ولوادیک الی المصیر.
(لقمان / 14)
به انسان سفارش نمودیم که، شکر مرا و پدر و مادرت را بجای آور، که بازگشت همه شما به سوی من است.
و از موارد احسان به پدر و مادر بعد از مرگ آندو، دادن بدهی آنان و طلب آمرزش و نیابت در قضای عبادتهای آنهاست. مانند قضای نماز، روزه، حج، زیارات و صدقات (واجب و مستحب).
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من البر بالوالدین بعد موتهما الصلاة علیهما ولأستغفار لهما و الوفاء بعدتهما و اکرام صدیقهما و صلة رحمهما.
(میزان الحکمه / ج 10، 711)
از نیکی بر پدر و مادر بعد از مرگ آندو، این است که، برایشان نمازگزاری، و طلب آمرزش نمائی، و به وعده های آنها (نسبت به دیگران) وفا کنی، و به دوستانشان احترام گذاری و یا ارحام آنها صله رحم بجا آوری.
و نیز آن حضرت فرمود:
و والدیک فاطعهما و برهما حیین کانا أو میتین و ان أمراک أن تخرج من أهلک و مالک فافعل، فان ذلک من الایمان.
(بحار / ج 71، 34)
از پدر و مادرت اطاعت کن و به آنان نیکی نما، زنده باشند یا مرده؛ و اگر تو را امر کردند که از اهل و عیال و مال خود جا شوی، اطاعت کن، زیرا که اطاعت از پدر و مادر از ایمان است.
در حدیث دیگری پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
سید الأبرار یوم القیامة رجل بر والدیه بعد موتهما.
(بحار / ج 71، 86)
آقا و بزرگ نیکوکاران در روز قیامت، کسی است که بعد از مرگ پدر و مادرش، به آنان نیکی نماید.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان العبد لیکون بارا بوالدیه فی حیاتهما ثم یموتان فلا یقضی عنهما دیونهما ولا یستغفر لهما فیکتبه الله عاقا و انه یکون عاقا لهما فی حیاتهما غیر بار بهما فاذا ماتا قضی دینهما واستغفر لهما فیکتبه الله بارا.
(بحار / ج 71، 59)
چه بسا بنده ای در حال زنده بودن پدر و مادرش به آنان نیکوکار باشد، ولی بعد از مرگ ایشان بدهی آنان را نمی دهد و برایشان طلب آمرزش نمی کند، پس خداوند او را از جمله عاق والدین می نویسد. و چه بسا فردی در زندگی پدر و مادر عاق آنان شده و به آن دو نیکی نکرده است، ولی بعد از مرگ ایشان، بدهی آنها را پرداخت نموده و برایشان طلب آمرزش می کند و خداوند او را از جمله نیکوکاران می نویسد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ما یمنع الرجل منکم أن یبر والدیه حیین أو میتین یصلی عنهما و یتصدق عنهما و یحج عنهما و یصوم عنهما فیکون الذی صنع لهما و له مثل ذلک فیزیده الله عزوجل ببره و صلاته خیرا کثیرا.
(بحار / ج 71، 46)
چه چیز مانع شما می گردد که در حال حیات و بعد از مرگ پدر و مادر به آنها نیکی و احسان کنید؟! از عوض آنها نماز خوانده و صدقه بدهید و حج بجا آورده و روزه بگیرید، تا آنچه انجام داده اید برای آنها باشد و مانند آن ثوابها برای شما نیز ضبط گردد، و خداوند به احسان و نیکی و نماز شما، خیر زیاد عنایت فرماید.
در این احادیث شریف، ملاحظه قابل توجهی وجود دارد: و آن این است که، در روایات تأکید زیادی بر حقوق پدر شده است و دلیلش این است که، رعایت حقوق پدران بر فرزندان، یک امر فطری است، زیرا که هر پدر امتداد زندگی خود را در وجود فرزندان خود می بیند؛ تا آنجا که گفته شده:
أولادنا أکبادنا تمشی علی الأرض.
فرزندان ما جگر گوشه های ما هستند که بر روی زمین راه می روند.
به خاطر همین است که، هر پدری به حکم طبیعت و غریزه فطری اهتمام ورزیدن، مهربانی و توجه به فرزندان خود را دوست دارد. و اما تأکید این روایات بر فرزندان این است که، چون آنان در اثر گرفتاری در زندگی خودشان و اشتغالات زندگی معمولا آنها را از حقوق پدران و مادران غافل می سازد، لذا این تأکیدها ضرورت دارد.
پدران گرامی!
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
رحم الله من أعان ولده علی بره، فقیل کیف یعینه علی بره؟ فقال صلی الله علیه و آله: یقبل میسوره و یتجاوز عن معسوره، ولا یرهقه ولا یخرق به فلیس بینه و بین أن یصیر فی حد من حدود الکفر الا أن یدخل فی عقوق أوقطیعة رحم.
(وسائل / ج 15، 200)
خدا رحمت کند، کسی را که فرزند خود را بر نیکی اش یاری کند، گفته شد: یا رسول الله صلی الله علیه و آله چگونه بر نیکی اش یاری نماید؟ فرمود: آنچه در توان دارد از او قبول کند و آنچه توان ندارد از او صرف نظر نماید، و بر او ستم نکند و از حد خود، تجاوز ننماید، و باید بداند که بین کفر و عاق والدین شدن و قطع صله رحم، یک مرز بیش، وجود ندارد.
بسیاری از پدران توقع دارند که فرزندانشان رفتار نیکو داشته باشند و انتظار دارند که آنها از نظر اخلاق متعهد و متعادل باشند، و با زبان به رعایت حقوق پدری و مادری، تأکید دارند ولکن عملا (با کارهای خود) آن را نقض می کنند. چنانکه در حدیث شریف نبوی وارد شده که فرمود:
فرزندان خود را بر کارهای نیک یاری نمی کنند، بلکه برعکس با کارهای خود، عاق شدن و قبول نکردن حق را به آنها تعلیم می نمایند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
بروا آباءکم یبرکم أبناءکم و عفوا عن نساء الناس تعف نساءکم.
(بحار / ج 74، 65 و ج 76 / 19 - 18)
به پدر و مادر خود احسان و نیکی کنید، تا فرزندانتان به شما نیکی و احسان کنند، و نسبت به زنان مردم عفیف و خود نگهدار باشید، تا زنان شما نیز عفیف بمانند.
علی (علیه السلام) فرمود:
ولا تقسروا أولادکم علی آدابکم فانهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم.
(نهج البلاغه)
فرزندان خود را به آداب و رسوم خود مجبور نسازید، زیرا که آنها بر غیر زمان شما آفریده شده اند.
گاهی بعضی از پدران را مشاهده می کنیم که به گفته های فرزندانشان بی توجهی می کنند و به سوالهای آنان پاسخ صحیح و قانع کننده نمی دهند، و در هر کار که آنها را ناراحت سازد، فرزندان خود را مجازات می نمایند، در حالی که بسیاری از کارهای آنان، فرزندانشان را ناراحت کرده اما هیچ گاه خود را مستحق مجازات و ملامت نمی دانند.
پس ای پدر گرامی! در بزرگی و عظمت نعمت های خدا بر خودت، اندیشه کن و بدان که از بزرگترین نعمتهای زندگی تو؛ مال و فرزندان تو است و از آنها جز باقیات صالحات فایده ای به حال تو نخواهند داشت، فرزندانت صورت و نشانه ای از وجود تو هستند که نام تو را با خود دارند، مواظب باش که اهل خیر و سعادت باشند. خود صالح و عامل باش تا فرزندانت نیز، چنین در دامن تو پرورش یابند. بر اعمال نیک و پسندیده، در وجود خود، فرزندان و وطنت مراقب باش، برای اهل خیر و عمل صالح مهربان باش، تا فرزندانت نیز چنین افرادی نافع به حال جامعه باشند و برای صلاح خود، جامعه و وطن خویش تلاش کنند.

صله رحم

دین اسلام، بعضی از گروهها را بخاطر داشتن علاقه و روابط فامیلی و پیوند نزدیک، با یک رابطه دوستانه و همسایگی، به همدیگر سفارش ویژه و بخصوصی نموده است و بعضی از آیات شریفه قرآن، به همه این موارد اشاره دارد مانند این آیه شریفه که می فرماید:
واعبدوا الله ولا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و بذی القربی والیتمامی والمساکین و الجار ذی القربی والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبیل و ما ملکت ایمانکم ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا.
(نساء / 36)
خدا را بپرستید و چیزی را برای او شریک قرار ندهید، و به پدر، مادر و خویشان و یتیمان و بیچارگان، و همسایه نزدیک و همسایه دور (دوست و همنشین) و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید، نیکی کنید. زیرا خداوند کسی را که متکبر و فخر فروش است - و از ادای حقوق دیگران سرباز می زند - دوست نمی دارد.
و شرح این روابط به ترتیب زیر است:
1 - رابطه با خدا از طریق عبادت خالصانه بخاطر ارتباط بنده با معبود خود.
2 - رابطه با پدر و مادر بخاطر ارتباط تولد و تربیت فرزندان با آنان.
3 - ذوی القربی: یعنی، کسانی که ارتباط نسبی با انسان دارند.
4 - یتیم؛ یعنی، کسی که پدرش را از دست داده و هنوز به حد بلوغ نرسیده باشد.
5 - مسکین؛ و او کسی است که، به غذای روزش نیازمند باشد.
6 - همسایه خویشاوند؛ و او کسی است که، علاوه بر همسایگی، رابطه خویشاوندی نیز دارد.
7 - همسایه بیگانه: همسایه ای که، خانه اش نزدیک است ولی قرابت و خویشاوندی ندارد.
8 - دوست بیگانه: دوست و رفیقی که، در سفر، یا شغل همکار انسان باشد.
9 - ابن السبیل: و او کسی است که، در غربت، ارتباطش از اهل خود قطع شده باشد و در سفر خود، درمانده باشد.
10 - ملک یمین: غلامان و کنیزانی که انسان با خریدن؛ آنان را مالک می شود.
شریعت اسلام، اینگونه علاقه های انسان با خدا و جامعه را مشروحا تبیین فرموده است و تفصیل آن را دانشمندان اسلامی در کتابهای فقهی بیان کرده اند. عقل و منطق سلیم، صله رحم را - از جهات مادی و معنوی - برای کسانی که توان دارند، پسندیده و لازم می شمارد.
و از آنچه که این وظیفه، برای همه امکان پذیر نیست، لذا از کسانی که قدرت انجم آن را دارند شروع می کنیم مانند اشخاصی که قرابت نسبی ایشان را به یکدیگر ارتباط می دهد. و از این گونه ارتباط، به ارحام تعبیر می شود.
واتقوا الله الذی تساءلون به والارحام ان الله کان علیکم رقیبا.
(نساء / 1)
بترسید از خدائی که به نام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می کنید (خدا را در نظر آورید) و درباره ارحام کوتاهی نکنید که خداوند مراقب اعمال شماست.
و در آیه دیگری می فرماید:
و اولوا الارحام بعضهم أولی ببعض فی کتاب الله.
(انفال / 75)
مراتب خویشاوندان در کتاب خدا، بعضی مقدم بر بعضی دیگر است.
پس برای آنان حقوقی است که مراعات آن، لازم است و ادای صله أرحام نسبت به ایشان واجب است. بنابراین بر هر مسلمانی لازم است که به دائی و خاله خود، بخاطر مادرش نیکی کند، و به عمو و عمه اش بخاطر پدر، مهر بورزد و همچنین به فرزندانشان، به بزرگترها احترام و به کوچکترها محبت نماید، و از مریضان آنان عیادت و به ضعیفانشان کمک نماید.