فهرست کتاب


آسانترین راه برای سیر و سلوک و تهذیب نفس (خلاصه ای از کتاب اوصاف الاشراف خواجه نصیر الدین طوسی)

خواجه نصیر الدین طوسی‏ باز نویس:سید محمد رضا غیاثی کرمانی

خوف و رجاء و جایگاه آنها در سیر و سلوک

خوف و رجاء مقابل یکدیگر هستند و در مقام سیر و سلوک رجاء مانند خوف مشتمل بر فوائد فراوانی است. چرا که رجاء باعث ترقی در درجات کمال و موجب سرعت سیر در طریق وصول به مطلوب است. چنانکه خدای سبحان می فرماید:
یرجون تجارة لن تبور لیوفیهم اجورهم و یزیدهم من فضله(109)
همچنین رجاء زمینه خوش گمانی به مغفرت و عفو الهی و اعتماد به رحمت پروردگار است چنانکه خداوند می فرماید:
اولئک یرجون رحمة الله(110)
و در مورد حصول مطلوب بر اساس آن می فرماید:
انا عند ظن عبدی بی(111)
یعنی من طبق گمان بنده ام عمل می کنم. عدم رجاء در این مقام موجب یاس و ناامیدی است که می فرماید:
انه لا یأیس من روح الله الا القوم الکافرون(112)
و شیطان نیز به سبب همین نومیدی به لعنت ابدی گرفتار شد پس:
لا تقنطوا من رحمة الله(113)
و اما وقتی که سالک به مرتبه شناخت و معرفت رسید، رجای او منتفی می گردد، چون می داند که هر چه را که باید آماده کند مهیا کرده و آنچه را که شایسته نیست فراهم نکرده است، و در عین حال اگر هنوز رجاء داشته باشد یا از روی جهل به بایسته ها و نبایسته هاست، یا شکایت از مسبب الاسباب که چرا از مطلوب خود محروم گردیده ام. (و این هر دو از سالکِ عارف به دور است).
از فصل گذشته و این فصل معلوم گردید که سالک تا وقتی که به مقصد نرسیده و در سلوک می باشد خوف و رجاء دارد، که خداوند می فرماید:
یدعون ربهم خوفا و طمعا(114)
چرا که شنیدن آیات رحمت و غضب (وعد و وعید) و آگاهی از دلایل نقصان و کمال و احتمال وقوع هر کدام از آنان به جای یکدیگر و احتمال محرومیت و عدم محرومیت از وصول به مقصد در پایان راه، همه اینها موجب رجاء و خوف می گردند. و هیچکدام نسبت به یکدیگر کمتر یا بیشتر نیستند، و لذا فرموده اند:
لو وزن خوف المومن و رجاءه لا عتدلا(115)
چرا که اگر رجاء بیشتر باشد موجب احساس امنیت نابجا می گردد:
أفأمنوا مکر الله(116)
و اگر خوف بر رجاء غلبه کند موجب ناامیدی و یاس هلاک کننده می شود که فرمود:
انه لا یأیس من روح الله الا القوم الکافرون(117)

فصل پنجم: صبر

خدای تعالی درباره صبر می فرماید:
واصبروا(118) ان الله مع الصابرین(119)
صبر در لغت به معنای خویشتنداری از جزع هنگام رخدادهای ناگوار است، و طبیعتا درون انسان از اضطراب، و زبان انسان از شکایت، و اعضاء و جوارح انسان از حرکات غیر عادی حفظ می گردند.

اقسام صبر

صبر بر سه گونه است.
1- صبر عوام که خویشتنداری مصنوعی و ساختگی است تا مردم و عاقلان که ظاهر حال آنها را می بینند بپسندند.
یعلمون ظاهرا من الحیوة الدنیا و هم عن الاخرة هم غافلون(120)
2- صبر زاهدان و عابدان و متقیان و بردباران، به خاطر رسیدن به ثواب اخروی که می فرماید:
انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب(121)
3- صبر عارفان که گروهی از آنان از رخدادهای ناگوار احساس لذت می کنند زیرا می اندیشند که خداند آنان را به خاطر مبتلا ساختن به آن امر ناگوار از سایر بندگان جدا و ممتاز گردانیده است و مورد نظر الهی قرار گرفته اند که می فرماید:
و بشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة فقالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة(122)