فهرست کتاب


آسانترین راه برای سیر و سلوک و تهذیب نفس (خلاصه ای از کتاب اوصاف الاشراف خواجه نصیر الدین طوسی)

خواجه نصیر الدین طوسی‏ باز نویس:سید محمد رضا غیاثی کرمانی

فصل پنجم: محاسبه و مراقبه

خدای تعالی درباره محاسبه و مراقبه می فرماید:
ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله(82)
محاسبه در لغت به معنای حساب کردن و مراقبه به معنای نگهداری است. منظور ما از محاسبه آن است که انسان طاعات و معاصی را حساب کند که کدام بیشتر است. اگر طاعت بیشتر است بنگرد که نسبت بیشتر بودن طاعات بر معاصی در مقابل نعمتهایی که خداوند در حق او لطف فرموده چه اندازه است.
نعمتی مانند وجود او که حکمتهای فراوانی در آفرینش اعضای او نهفته است که عالمان علم تشریح به اندازه فهم و دانش خود چندین کتاب در شرح آن نوشته اند - و تازه قطره ای از دریا را نتوانسته اند بفهمند - و فواید فراوانی که در نیروهای نفس نباتی و حیوان انسان موجود است، و شگفتیهایی که در روح او قرار داده که می تواند علوم و معقولات را به ذات خود ادراک و محسوسات را فهم نموده، و با ابزار و ادواتی که در اختیار دارد قوا و اعضا را تدبیر نماید.
و همچنین روزی و رزقی که از ابتدای خلقت برای انسان فراهم شده و اسباب رشد و پرورش او را چه از عالم بالا و چه از جهان خاکی آماده ساخته است، پس اگر آن مقدار طاعتی را که بر معصیت غالب آمده با اینهمه نعمتهای الهی و نعمت هایی که قابل شمارش نیستند مقایسه کند متوجه تقصیر کوتاهی خود در همه حالات خواهد گردید و خداوند می فرماید:
و ان تعدو نعمد الله لا تحصوها(83)
و اما اگر طاعت و معصیت او یکسان باشند، باید بداند که در مقابل این نعمتها هیچ بندگی و سپاسگزاری ننموده است تقصیر و کوتاهی خود را واضح تر می یابد.
و اما اگر معاصی بیشتر از طاعت او باشد پس وای بر او.
بنابراین اگر طالب کمال، این گونه خود را محاسبه کند از او جز طاعت سر نمی زند و با آنکه طاعت انجام می دهد باز خود را مقصر می بیند و لذا رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند:
حاسبو انفسکم قبل ان تحاسبوا(84)
و اگر کسی خود را محاسبه نکند و در معصیت غوطه ور گردد، به مقتضای این آیه که می فرماید:
ان کان مثقال حبة من خردل اتینا بها و کفی بنا حاسبین(85)
وقت محاسبه در عذاب الیم و زیان عظیم می افتد. و در آن هنگام است که:
لا یوخذ منها عدل و لا یقبل منها شفاعة(86)
پناه بر خدا از این روز!.
و اما مراقبه آن است که انسان همیشه ظاهر و باطن خود را حفظ کند تا از او چیزی صادر نشود که حسنات او را باطل گرداند، یعنی همواره ملاحظه احوال خود کند تا مبادا در نهان و آشکار معصیتی کند یا چیزی خواه کوچک و خواه بزرگ او را از سیر و سلوک باز دارد، و باید همیشه توجه به این آیه داشته باشد که می فرماید:
واعلمو ان الله یعلم ما فی انفسکم فأحذروه(87) تا آنگاه انشاء الله که به مرحله وصل و نیل به مقصود برسد.
والله یوفق من یشاء من عباده انه هو اللطیف الخبیر

فصل ششم: تقوا

خدای تعالی در مورد تقوا می فرماید:
ان اکرمکم عند الله اتقکم(88)
تقوا به معنای پرهیز از گناهان به واسطه ترس از خشم و دوری از درگاه خداوند است. همانطور که بیمار خواهان معالجه، بایستی از مصرف آنچه که به حال او مضر و مقتضی افزایش بیماری است اجتناب کند تا معالجه گشته و درمان او نتیجه بخش باشد انسانهای طالب کمال نیز بایستی از آنچه که منافات با کمال دارد و یا مانع حصول کمال و یا بازدارنده سالک از مسیر کمال است اجتناب نمایند تا آنچه که مقتضی وصول یا مؤثر در سیر و سلوک است سودمند واقع گردد.
و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب(89)

عناصر تشکیل دهنده تقوا

تقوا در حقیقت مرکب از سه چیز است.
1- خوف.
2- پرهیز از معصیت.
3- طلب تقرب الهی.
و شرح هر یک از این سه به طور کامل در این رساله در جای خود بیان خواهد شد و در قرآن و احادیث از تقوا ستایش شده و از متقیان زیاد سخن به میان آمده که نمی توان آنها را در این مجموعه ذکر نمود و هدف نهایی تقوا محبت خداوند تعالی است.
بلی من اوفی بعهده فان الله یحب المتقین(90)