فهرست کتاب


آسانترین راه برای سیر و سلوک و تهذیب نفس (خلاصه ای از کتاب اوصاف الاشراف خواجه نصیر الدین طوسی)

خواجه نصیر الدین طوسی‏ باز نویس:سید محمد رضا غیاثی کرمانی

فصل چهارم: ریاضت

خدای تعالی درباره ریاضت می فرماید:
و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنة هی المأوی(78)
ریاضت در لغت به معنای رام کردن حیوان و منع آن از حرکات نامطلوب و ایجاد ملکه اطاعت از صاحب خود در تمامی دستورات وی است. منظور ما نیز از ریاضت، ممانعت نفس حیوانی از پیروی قوه شهوت و غضب و پی آمدهای این دو و رذایل اخلاقی و عملی مانند حرص بر جمع مال و مقام پرستی و لوازم آنها از قبیل حیله و مکر و خدعه و غیبت و تعصب و غضب و کینه و حسادت و فسق و غوطه ور شدن در شرور و تباهی و عادات ناپسند است.
و همچنین منظور از ریاضت ایجاد ملکه اطاعت نفس از عقل و عمل در جهت رسیدن به کمال ممکن است. و اما نفسی را که تابع قوت شهوت باشد بهیمی گویند، و نفسی را که تابع قوه غضبی باشد سبعی خوانند، و نفسی را که رذایل اخلاقی را به صورت ملکه در خود درآورده باشد شیطانی می نامند.
خداوند در قرآن این سه نفس را نفس اماره(79) خوانده است.
البته در صورتی که این رذایل در نفس ثابت و راسخ گردیده باشند ولی اگر ثابت نباشند و یا گاهی تمایل به خیر و گاهی به تمایل به شر در انسان وجود داشته باشد و یا در صورتی که میل به خیر پیدا شود از تمایل به شر پشیمان گردد و خود را سرزنش کند آن را نفس لوامه(80) نام نهاده است و اما نفسی را که پیرو عقل است و طلب خیر به صورت ملکه در آن بوجود آمده است آن را نفس مطمئنه(81) نامیده است.

هدف از ریاضت

و اما هدف از ریاضت سه چیز است.
1- رفع موانع و بازدارنده های ظاهری و باطنی از وصول به حق.
2- مطیع ساختن نفس حیوانی در برابر عقل عملی به منظور طلب کمال.
3- ایجاد ملکه ثبات در نفس انسان در راستای قبول فیض الهی به منظور رسیدن به کمال ممکن.

فصل پنجم: محاسبه و مراقبه

خدای تعالی درباره محاسبه و مراقبه می فرماید:
ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله(82)
محاسبه در لغت به معنای حساب کردن و مراقبه به معنای نگهداری است. منظور ما از محاسبه آن است که انسان طاعات و معاصی را حساب کند که کدام بیشتر است. اگر طاعت بیشتر است بنگرد که نسبت بیشتر بودن طاعات بر معاصی در مقابل نعمتهایی که خداوند در حق او لطف فرموده چه اندازه است.
نعمتی مانند وجود او که حکمتهای فراوانی در آفرینش اعضای او نهفته است که عالمان علم تشریح به اندازه فهم و دانش خود چندین کتاب در شرح آن نوشته اند - و تازه قطره ای از دریا را نتوانسته اند بفهمند - و فواید فراوانی که در نیروهای نفس نباتی و حیوان انسان موجود است، و شگفتیهایی که در روح او قرار داده که می تواند علوم و معقولات را به ذات خود ادراک و محسوسات را فهم نموده، و با ابزار و ادواتی که در اختیار دارد قوا و اعضا را تدبیر نماید.
و همچنین روزی و رزقی که از ابتدای خلقت برای انسان فراهم شده و اسباب رشد و پرورش او را چه از عالم بالا و چه از جهان خاکی آماده ساخته است، پس اگر آن مقدار طاعتی را که بر معصیت غالب آمده با اینهمه نعمتهای الهی و نعمت هایی که قابل شمارش نیستند مقایسه کند متوجه تقصیر کوتاهی خود در همه حالات خواهد گردید و خداوند می فرماید:
و ان تعدو نعمد الله لا تحصوها(83)
و اما اگر طاعت و معصیت او یکسان باشند، باید بداند که در مقابل این نعمتها هیچ بندگی و سپاسگزاری ننموده است تقصیر و کوتاهی خود را واضح تر می یابد.
و اما اگر معاصی بیشتر از طاعت او باشد پس وای بر او.
بنابراین اگر طالب کمال، این گونه خود را محاسبه کند از او جز طاعت سر نمی زند و با آنکه طاعت انجام می دهد باز خود را مقصر می بیند و لذا رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند:
حاسبو انفسکم قبل ان تحاسبوا(84)
و اگر کسی خود را محاسبه نکند و در معصیت غوطه ور گردد، به مقتضای این آیه که می فرماید:
ان کان مثقال حبة من خردل اتینا بها و کفی بنا حاسبین(85)
وقت محاسبه در عذاب الیم و زیان عظیم می افتد. و در آن هنگام است که:
لا یوخذ منها عدل و لا یقبل منها شفاعة(86)
پناه بر خدا از این روز!.
و اما مراقبه آن است که انسان همیشه ظاهر و باطن خود را حفظ کند تا از او چیزی صادر نشود که حسنات او را باطل گرداند، یعنی همواره ملاحظه احوال خود کند تا مبادا در نهان و آشکار معصیتی کند یا چیزی خواه کوچک و خواه بزرگ او را از سیر و سلوک باز دارد، و باید همیشه توجه به این آیه داشته باشد که می فرماید:
واعلمو ان الله یعلم ما فی انفسکم فأحذروه(87) تا آنگاه انشاء الله که به مرحله وصل و نیل به مقصود برسد.
والله یوفق من یشاء من عباده انه هو اللطیف الخبیر