آئین زندگی

نویسنده : مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی

(صلح و سازش)

اسلام می گوید: افراد جامعه مؤمنان، برادران یکدیگرند؛ پس باید به اصلاح (صلح و سازش) بین خود بپردازد و در نیکوکاری و تقوی یکدیگر را یاری کنند بلکه نسبت به یکدیگر به منزله اعضاء یک خاندان و حتی به منزله اعضاء یک تن شوند.
قرآن کریم :
(1) جز این نیست که اشخاص با ایمان برادرانند؛ پس میان برادرانتان اصلاح کنید و از خدا بپرهیزید، باشد که رحمت کرده شوید.
انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم واتقوا الله لعلکم ترحمون.
(حجرات، 10)
(2) هیچ خیر و فایده ای در بسیاری از سخنان سری و راز گفتن مردم نیست مگر (راز گفتن) کسی که بر صدقه ای یا به کار نیکی یا به اصلاح میان مردمانی امر نماید و هر که به طلب رضای خدا چنین کند، (ما که خداوندگاریم) به زودی اجری بزرگ به او خواهیم داد.
لا خیر فی کثیر من نجویهم الا من امر بصدقة او معروف او اصلاح بین الناس ومن یفعل ذلک ابتغاء مرضات الله فسوف نؤتیه اجراً عظیماً. (نساء، 114)
(3) بر نیکی و پرهیزگاری یکدیگر را یاری و کمک کنید، و بر گناه و ستم تعاون نکنید، و از (معاصی) خدا بپرهیزید که خدا در کیفر دادن سختگیر و شدید است.
وتعاونوا علی البر والتقوی ولا تعاونوا علی الاثم والعدوان واتقوا الله ان الله شدید العقاب.
(مائده، 2)
روایات :
(1) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که برای صلح بین دو نفر می رود، فرشته های خداوند تا هنگامی که برگردد بر او صلوات می فرستند و ثواب شب قدر به او داده می شود.
من مشی فی صلح بین اثنین صلی علیه ملائکة الله حتی یرجع واعطی ثواب لیلة القدر.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 632)
(2) از امام زین العابدین (علیه السلام): حق هم آیینان تو بر تو، در دل گرفتن سلامت و رحمت است برای آنان (تا این که فرمود:) و این که پیش تو پیرمردان آنان به جای پدرت، و جوانانشان به جای برادران (و خواهرانت) و پیره زنانشان به جای مادرت، و کودکانشان به جای فرزندانت باشند.
وحق اهل ملتک اضمار السلامة والرحمة لهم (الی ان قال (علیه السلام):) وان تکون شیوخهم بمنزلة ابیک وشبابهم بمنزلة اخوتک وعجایزهم بمنزلة امک والصغار منهم بمنزلة اولادک.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 442)
(3) از امام صادق (علیه السلام): اشخاص با ایمان در نیکی نمودنشان و رحمتشان و عطوفتشان به یکدیگر مانند یک پیکرند که چون عضوی از آن به درد آید سایر اعضاء با بیداری شب و تب او را همراهی می کنند.
المؤمنون فی تبارهم وتراحمهم وتعاطفهم کمثل الجسد اذا اشتکی تداعی له سائره بالسهر والحمی.
(مستدرک الوسائل، ص 410؛ به نقل از حسین بن سعید الاهوازی در کتاب المؤمن)

(اهتمام به امور مسلمین)

اسلام می گوید: مردم با ایمان باید یاور و دوستدار و چشم و راهنمای یکدیگر شوند، و اهتمام در امور مسلمین داشته و نافع و ناصح و ساعی و کوشا در انجام حوائج آنان باشند.
قرآن کریم :
(1) مردان و زنان مؤمن همه اولیا (یاور و دوستدار) یکدیگرند، به معروف یکدیگر را وادار می کنند و از منکر باز می دارند، اقامه نماز و ایتاء زکوة و اطاعت خدا و رسول او می کنند، آنانند که خداوند به زودی رحمتشان دهد که خداوند عزیز و حکیم است.
والمؤمنون والمؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویقیمون الصلوة ویؤتون الزکوة ویطیعون الله ورسوله اولئک سیرحمهم الله ان الله عزیز حکیم.
(توبه، 71)
روایات :
(1) از امام صادق (علیه السلام): مؤمن برادر مؤمن است، چشم اوست، دلیل اوست، به او خیانت و ستم و تقلب و خلف وعده نمی کند.
المؤمن اخ المؤمن عینه ودلیله لایخونه ولایظلمه ولایغشه ولایعده عدة فیخلفه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 228)
(2) از امام صادق (علیه السلام): مسلمان برادر مسلمان است؛ چشم او و آینه او و دلیل اوست، به او خیانت و خدعه و ستم نکند و دروغ نگوید و غیبت او ننماید.
المسلم اخ المسلم هو عینه ومرآته ودلیله لایخونه ولایخدعه ولایظلمه ولایکذبه ولایغتابه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 228)
(3) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که صبح کند در حالی که به امور مسلمین اهتمام نداشته باشد مسلمان (صحیح و کامل) نیست؛ و کسی که صدای شخصی را بشنود که ندا می کند: ای مسلمانان (به فریادم برسید)؛ و او را اجابت نکند پس او مسلمان (صحیح و کامل) نیست.
من اصبح لایهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم، ومن سمع رجلاً ینادی: یا للمسلمین! فلم یجبه فلیس بمسلم.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 520)
(4) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): مردم، روزی خواران خداوندند، پس محبوبترین مردم نزد خداوند کسی است که روزی خواران خدا را نفع رساند.
الخلق عیال الله فاحب الی الله من نفع عیال الله.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 520)
(5) از امام صادق (علیه السلام): از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سؤال شد که محبوبترین مردم نزد خدا کیست؟ فرمود: نافعترین مردم برای مردم.
سئل رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من احب الناس الی الله؟ قال: انفع الناس للناس.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 520)
(6) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): خلق همگیشان روزی خواران خداوندند؛ پس محبوبترین آنان نزد خداوند عزّوجلّ، نافعترین ایشان برای روزی خواران خدا است.
الخلق کلهم عیال الله فاحبهم الی الله عزّوجلّ انفعهم لعیاله. (وسائل الشیعه، ج 2، ص 521)
(7) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): بهترین مردم کسی است که مردم به او بهره ور گردند.
خیر الناس من انتفع به الناس.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 403؛ به نقل از امالی صدوق)
(8) از امام عسگری (علیه السلام): دو خصلت است که فوق آن دو، چیزی نیست: ایمان به خدا و نفع داشتن برای برادران (ایمانی).
خصلتان لیس فوقهما شی ء: الایمان بالله ونفع الاخوان.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 403؛ به نقل از تحف العقول)
(9) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): به راستی عظیمترین مردم از جهت مقام نزد خداوند در روز قیامت کسی است که بیشتر از همه در روزی زمین به خیرخواهی خلق خدا قدم برداشته باشد.
ان اعظم الناس منزلة عندالله یوم القیمة امشاهم فی ارضه بالنصیحة لخلقه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 526)
(10) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): هر یک از شما همانگونه که برای خود خیر خواهی دارد، باید برای برادر (ایمانی) خود خواهی داشته باشد.
لینصح الرجل منکم اخاه کنصیحته لنفسه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 526)
(11) از امام صادق (علیه السلام): بر شما باد خیرخواهی خالص نسبت به خلق برای خدا؛ پس هرگز خدا را به عملی افضل از آن ملاقات نخواهید نمود.
علیکم بالنصح لله فی خلقه فلن تلقاه بعمل افضل منه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 526)
(12) از امام صادق (علیه السلام): بر مؤمن واجب است که برای مؤمن در حضور و غیاب خیرخواهی داشته باشد.
یجب للمؤمن علی المؤمن النصیحة له فی المشهد والمغیب. (وسائل الشیعه، ج 2، ص 526)
(13) از امام صادق (علیه السلام): اشخاص با ایمان خدمتگذار یکدیگرند. راوی سؤال نمود: چگونه خدمتگذار یکدیگرند؟ امام فرمود: فایده به یکدیگر می رسانند.
المومنون خدم بعضهم لبعض. قال الراوی قلت: وکیف یکون خدم بعضهم لبعض؟ قال (علیه السلام): یفید بعضهم بعضاً.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 411؛ به نقل از کتاب الاخوان صدوق)
(14) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اشخاص با ایمان برادرند، حوائج یکدیگر برآورند؛ پس به برآوردن حوائج یکدیگر، خداوند حوائج آنان را در روز قیامت برآورد.
المؤمنون اخوة یقضی بعضهم حوائج بعض فبقضاء بعضهم حوائج بعض یقضی الله حوائجهم یوم القیمة.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 406؛ به نقل از امالی شیخ مفید)
(15) از امام صادق (علیه السلام): رفتن مسلمان در پی حاجت برادر مسلمانش بهتر از هفتاد طواف خانه کعبه است.
مشی المسلم فی حاجة اخیه المسلم خیر من سبعین طوافاً بالبیت.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 524)
(16) از امام صادق (علیه السلام): برآوردن حاجت یک نفر مؤمن، از بیست حج که در هر حجی صاحبش صد هزار خرج کند، نزد خدا محبوبتر است.
لقضاء حاجة امرء مؤمن احب الی الله من عشرین حجة کل حجة ینفق فیها صاحبها مأة الف.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 524)
(17) از امام کاظم (علیه السلام): به راستی خدا بندگانی در زمین دارد که در انجام حوائج مردم کوشش می کنند؛ آنان در روز قیامت ایمنند، و کسی که بر مؤمنی مسرتی وارد کند خداوند در روز قیامت قلب او را فرحناک سازد.
ان لله عباداً فی الارض یسعون فی حوائج الناس هم الامنون یوم القیمة، ومن ادخل علی مؤمن سروراً فرح الله قلبه یوم القیمة.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 524)
(18) از امام صادق (علیه السلام): خداوند عزّوجلّ فرموده: خلق، روزی خواران من هستند؛ محبوبترین ایشان نزد من با لطفترین آنان است به خلق و کوشاترین آنان در برآوردن حوائج خلق.
قال الله عزّوجلّ: الخلق عیالی فاحبهم الی الطفهم بهم واسعاهم فی حوائجهم.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 524)
(19) از امام صادق (علیه السلام): کسی که در برآوردن حاجت برادر مسلمانش شتاب و کوشش بنماید و خداوند به دست او انجام آن حاجت را جاری سازد، برای او خداوند عزّوجلّ (ثواب) یک حج و یک عمره و اعتکاف و روزه دو ماه در مسجدالحرام می نویسد، و اگر کوشش کند ولی انجام آن را خداوند به دست او جاری نسازد، برای او خداوند عزّوجلّ (ثواب) یک حج و یک عمره می نویسد.
من سعی فی حاجة اخیه المسلم فاجتهد فیها فاجری الله علی یدیه قضاها کتب الله عزّوجلّ له حجة وعمرة واعتکاف شهرین فی المسجدالحرام وصیامهما وان اجتهد ولم یجر الله قضاها علی یدیه کتب الله عزّوجلّ له حجة وعمرة.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 524)
(20) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): رفتن با برادر مسلمان در پی حاجتی، محبوبتر است نزد خداوند متعال از اعتکاف دو ماه در مسجدالحرام.
مشی مع اخ مسلم فی حاجة احب الی الله تعالی من اعتکاف شهرین فی المسجد الحرام.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 408)

(امر به معروف و نهی از منکر)

یکی از دستورات و فرائض عظیمه اجتماعی اسلام که به خیر و سعادت دنیا و آخرت مردم است و به آن سایر مقررات و فرائض الهی بر پا می شود؛ امر به معروف و نهی از منکر است.
اسلام می گوید: مردم باید یکدیگر را به کارهای خیر و معروف وادار و از هرگونه کار زشت و منکر و فساد جلوگیری نمایند.(9)
در صفحه اول فصل گذشته، آیه ای از آیات این دستور برای نمونه مذکور است و ایضاً در:
قرآن کریم :
(1) باید از شما گروهی باشند (خود را کاملاً مهیا نموده) که مردم را دعوت به خیر (دین) و امر به معروف و نهی از منکر بکنند و آنان رستگارند.
ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون.
(آل عمران، 104)
(2) از اهل کتاب (آنانکه به محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) ایمان آوردند) گروهی هستند ایستاده (بر حق و بر انجام اوامر و نواهی الهی) آیات خدا را در اوقات شب می خوانند در حالی که سجده می کنند، به خدا و روز آخرت ایمان می دارند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند، و در خیرات و نیکیها می شتابند و آنان از شایستگانند.
من اهل الکتاب امة قائمة یتلون آیات الله آناء اللیل وهم یسجدون یؤمنون بالله والیوم الاخر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویسارعون فی الخیرات واولئک من الصالحین.
(آل عمران، 113 و 114)
(3) چرا الهیون و علماء (اهل کتاب) آنان را از گفتار گناه و خوردن حرام نهی نمی کنند، چه بد است آنچه را که ایشان انجام می دهند.
لو لاینهاهم الربانیون والاخبار عن قولهم الاثم واکلهم السحت لبئس ماکانوا یصنعون.
(مائده، 63)
(4) و خدا البته یاری می کند کسی را که (دین) او را یاری می نماید و به تحقیق خدا توانا و غالب (بر همه چیز) است، (یاری کنندگان دین خدا، یا اذن داده شدگان به قتال که در آیه قبل در قرآن ذکر شده است) کسانی هستند که اگر ما ایشان را در زمین تمکّن و سلطنت دهیم، نماز را (به حدود و شرایطش) بپا دارند و زکوة دهند (و مردم را) به معروف امر و از منکر نهی نمایند، و عاقبت همه امور مخصوص خداست.
ولینصرن الله من ینصره ان الله لقوی عزیز الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلوة وآتوا الزکوة وامروا بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبة الامور.
(حج، 40 و 41)
روایات :
(1) از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام): وای بر گروهی که خدای را به امر به معروف و نهی از منکر اطاعت نکنند.
ویل لقوم لایدینون الله بالامر بالمعروف والنهی عن المنکر.
(فروع کافی، ص 343)
(2) از امام باقر (علیه السلام): مردمی که عیب می دانند امر به معروف و نهی از منکر را، بد مردمانی هستند.
بئس القوم قوم یعیبون الامر بالمعروف والنهی عن المنکر.
(فروع کافی، ص 343)
(3) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): هنگامی که امت من، امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذارند، باید بدانند که صدماتی از طرف خدا به آنان خواهد رسید.
اذا امتی تواکلت الامر بالمعروف والنهی عن المنکر فیأذنوا بوقاع من الله تعالی.
(فروع کافی، ص 344)
(4) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): همانا خداوند، مؤمن ضعیف بی خرد را دشمن می دارد و او کسی است که از منکر جلوگیری نمی کند.
ان الله یبغض المؤمن الضعیف الذی لازبر له وقال هو الذی لاینهی عن المنکر.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 489)
(5) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): برای چشم با ایمانی که می بیند معصیت خدا را، جایز نیست که فروبسته شود تا این که آن را تغییر دهد.
لایحل لعین مومنة تری الله یعصی فتطرف حتی تغیره.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 489)
(6) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): امر به معروف و نهی از منکر کنید و گرنه همگی شما را عذاب خدا شامل شود.
لتأمرن بالمعروف ولتنهن عن المنکر او لیعمنکم عذاب الله.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 491)
(7) از امام باقر (علیه السلام): همانا امر به معروف و نهی از منکر راه پیامبران و طریقه نیکان است، فریضه ای است بزرگ که فرائض دیگر بر آن بر پا می شود و راه ها ایمن می گردد و کسبها حلال و آنچه به ستم گرفته شده رد می شود و زمین آباد می گردد و از دشمنان انتقام کشیده می شود و امر، مستقیم می گردد؛ پس به دلهایتان (از کارهای منکر و ناشایست) انکار و نفرت کنید و با زبانهاتان دور افکنید و پیشانی های مرتکبین را سخت بکوبید و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نترسید؛ پس اگر پند پذیرفتند و به سوی حق برگشتند، ایرادی بر آنان نیست؛ جز این نیست که ایراد بر کسانی است که به مردم ستم می نماید و در زمین به ناحق تجاوز می کنند، برای آنان است عذابی دردناک، و در این مورد، به بدنهاتان، با آنان مبارزه کنید و به دلهایتان دشمنشان دارید؛ بی آنکه سلطنتی را خواستار و یا مالی را جویا باشید و یا به ستم پیروزی را خواسته باشید تا آنکه به سوی امر خدا برگردند و به راه طاعت او بروند.
ان الامر بالمعروف والنهی عن المنکر سبیل الانبیاء ومنهاج الصلحاء فریضة عظیمة بها تقام الفرائض وتأمن المذاهب وتحل المکاسب وترد المظالم وتعمر الارض وینتصف من الاعداء ویستقیم الامر فانکروا بقلوبکم والفظوا بالسنتکم وصکوا بهاجباههم ولاتخافوا فی الله لومة لائم، فان اتعظوا والی الحق رجعوا فلا سبیل علیهم انما السبیل علی الذین یظلمون الناس ویبغون فی الارض بغیر الحق اولئک لهم عذاب الیم هنالک فجاهدوهم بابدانکم وابغضوهم بقلوبکم غیر طالبین سلطاناً ولا باغین مالاً ولامریدین ظفراً حتی یفیئوا الی امر الله ویمضوا علی طاعته.
(فروع کافی، ص 343)
(8) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): پیوسته امت من در خیر و خوبی هستند؛ مادامی که امر به معروف و نهی از منکر کنند و یکدیگر را بر بِرّ و نیکی کمک نمایند و چون این دو کار را ترک کنند، برکات از آنان گرفته شود و بعض ایشان بر بعض دیگر مسلط شود و برای آنان نه در زمین و نه آسمان یاوری نباشد.
لایزال امتی بخیر ما امروا بالمعروف ونهوا عن المنکر وتعاونوا علی البر فاذا لم یفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات وسلط بعضهم علی بعض ولم یکن لهم ناصر فی الارض ولافی السماء.
(مستدرک الوسائل، ص 385؛ به نقل از مشکوة الانوار)
(9) از علی (علیه السلام): امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار شما بر شما تسلط داده شود و بعد دعا کنید و مستجاب نشود.
لاتترکوا الامر بالمعروف والنهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم ثم تدعون فلایستجاب لکم.
(در وصیت امیرالمؤمنان به امام حسن و امام حسین (علیهما السلام))
(10) از امام صادق (علیه السلام): مردی آمد نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و گفت: مادر من دست هیچ لمس کننده را از خود دفع نمی کند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به او فرمود: مادرت را حبس کن (در خانه نگهدار). آن مرد گفت: این کار را کرده ام (فایده نبخشیده است). فرموده: آنان را که وارد بر او می شوند منع کن. گفت: این کار را نیز کرده ام. فرمود: مادرت را زنجیر کن؛ که تو هیچ نیکی به مادرت نخواهی داشت افضل از این که او را از محرمات خداوند عزّوجلّ منع نمایی.
جاء رجل الی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال: ان امی لا تدفع ید لامس. فقال: فاحسبها. قال: قد فعلت. قال: فامنع من یدخل علیها. قال: قد فعلت. قال: قیدها فانک لاتبرها بشی ء افضل من ان تمنعها من محارم الله عزّوجلّ.
(وسائل الشیعه، ج 3، ص 436)
خوانندگان محترم خوب توجه داشته باشید؛ از این حدیث شریف به خوبی معلوم می شود که بالاترین احسانها و خدمتها و نیکیها بر جامعه آن است که شخص آنان را از منکرات و معاصی الهی جلوگیری و نهی نماید که در واقع از هلاکت و بدبختی دنیا و آخرت، آنان را نجات بخشیده است.