آئین زندگی

نویسنده : مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی

آگاهی

باید دانست که خدمتگزاران فرهنگ دین، از محصلین و مبلغین و علماء واقعی (نه هر بیکاره سود جو و گرگان در لباس میش)، در قرون اخیره اگر غالباً به کسب و تجارت و زراعت و صنعت اشتغالی نداشته اند نه تنها بیکار و طفیلی اجتماع نبوده و نیستند؛ بلکه سنگین ترین زحمات و خدمات معنوی و یا مقدمات آن را عهده دار و متحمل بوده اند که با انجام آنها غالباً فرصت اشتغال به خدمت دیگری ندارند؛ در حالی که از زندگی مادی هم، اگر نگوییم بیش از حد نازل، مسلماً بیش از حد متوسط را بهره ور نشده اند. آری کسانی که با خدا و انبیاء و اوصیاء دین و حفظ و پیشرفت آن (دانسته یا ندانسته) در واقع، مخالفت و دشمنی دارند به یقین با کارکنان فرهنگ دین هم پیوسته در مقام دشمنی و افتراء و خرده گیری بوده و هستند و برای تشریح این حقیقت مجالی جداگانه لازم است.

صنعت

کارخانجات و ساختن همه گونه وسائل و آلات و ادواتی که به نفع بشر و مورد نیاز زندگی مشروع آنان است (نه مانند صنعت شراب) در اسلام مباح و حلال است.
روایات :
(1) از امام صادق (علیه السلام): انواع و اقسام آلات و ادواتی که بندگان خدا به آنها نیاز دارند که منافع ایشان از آنهاست و قوام زندگیشان به آنها، و کفایت احتیاجاتشان در آنهاست، حلال است ساختن آن و آموختن آن و کار کردن با آن و در آن از برای خود یا برای غیر خود.
انواع صنوف الالات التی یحتاج الیها العباد، منها منافعهم وبها قوامهم وفیها بلغة جمیع حوائجهم فحلال فعله وتعلیمه والعمل به وفیه لنفسه او لغیره.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 536)

دستورات کلی در معاملات

در اسلام دستورهای کلی اکید، به راستی و درستی در معاملات و به اجتناب از مکر و خدعه و تقلب و اِضرار و هر گونه معامله نامشروع داده شده است.
قرآن کریم :
(1) وای (تباهی) بر کم فروشان؛ آنانکه چون کیل و پیمانه گیرند (برای خودشان) بر مردم، تمام گیرند و چون پیمانه یا وزن برای مردم کنند، به آنان کم دهند. آیا باور نمی کنند که آنان برای روزی بزرگ (روز قیامت و حساب) برانگیخته می شوند؟!
ویل للمطففین الذین اذا اکتالوا علی الناس یستوفون واذا کالوهم او وزنوهم یخسرون الایظن اولئک انهم مبعوثون لیون عظیم.
(مطففین، 5 1)
روایات :
(1) از امیرمؤمنان علی (علیه السلام): ای گروه تاجران! فقه سپس تجارت، فقه سپس تجارت، فقه سپس تجارت (یعنی قبلاً احکام شرعیه تجارت را بیاموزید، بعد به تجارت وارد شوید). سوگند به خدا، ربا در این امت پنهان تر از نرم رفتن مورچه بر سنگ سخت صاف است، ایمان خودتان را (یا سوگندهای خودتان را) به صدق و راستی بیامیزید، تاجر فاجر است و فاجر در آتش است؛ مگر تاجری که حق بگیرد و حق بدهد.
یا معشر التجار الفقه ثم المتجر، الفقه ثم المتجر، الفقه ثم المتجر، والله للربا فی هذه الامة اخفی من دبیب النملة علی الصفا شوبوا ایمانکم بالصدق، التاجر فاجر والفاجر فی النار الا من اخذ الحق واعطی الحق.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 574؛ به نقل از کافی)
و این روایت در کتاب من لایحضره الفقیه اینطور نقل شده: یا معشر التجار! الفقه ثم المتجر، الفقه ثم المتجر، والله للربا (بکسر اللام) فی هذه الامة دبیب اخفی من دبیب النمل علی الصفا، صونوا (شوبوا خ ل) اموالکم بالصدقة، التاجر فاجرو الفاجر فی النار الا من اخذ الحق واعطی الحق.
(2) از امیرالمؤمنان علی (علیه السلام): ای گروه تجار! از (مخالفت با) خدا بپرهیزید (تا این که فرمود:) از قسم خوردن خودداری کنید، و از دورغ اجتناب کنید، و از ستم دوری کنید و به ستمدیدگان انصاف دهید، در نزدیک ربا نروید، و پیمانه و میزان را تمام دهید و اشیاء مردم را کم نکنید، و در زمین کوشش به فساد ننمایید.
یا معشر التجار اتقوا الله (الی ان قال (علیه السلام)) تناهوا عن الیمین وجانبوا الکذب وتجافوا عن الظلم وانصفوا المظلومین ولاتقربوا الربا واوفوا الکیل والمیزان ولاتبخسوا الناس اشیائهم ولاتعثوا فی الارض مفسدین.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 574)
(3) از امام صادق (علیه السلام): بر تو باد راست زبانی در گفتارت، و عیبی که در کالای تجارت تو است مپوشان، و کسی که واگذارنده امر است به تو، او را مغبون مکن؛ همانا مغبون کردنش حلال نیست، و برای مردمان راضی مشو مگر آنچه را که راضی می شود برای خودت، و حق بده و حق بگیر و جور مکن (تا این که می گوید:) تاجر فاجر است مگر تاجری که حق بدهد و حق بگیرد.
علیک بصدق اللسان فی حدیثک ولاتکتم عیباً یکون فی تجارتک ولاتغبن المسترسل فان غبنه لایحل ولاترض للناس الاما ترضی لنفسک واعط الحق وخذه ولاتحف (الی ان قال:) والتاجر فاجر الا من اعطی الحق واخذه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 575)
(4) از امام کاظم (علیه السلام): به راستی، فروش متاع در زیر سقف و تاریکی نوعی غش و پوشاندن عیب متاع است، و غش جایز نیست.
ان البیع فی الظلال غش والغش لایحل.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 562)
(5)از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که عیب متاع را بر مسلمانی بپوشاند و یا به مسلمانی ضرر برساند و با او خدعه کند، از ما نیست.
لیس منا من غش مسلماً او ضره او ماکره.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 562)
(6) از امام کاظم (علیه السلام): کسی که خیانت کند و عیب چیزی را بر مسلمانی بپوشد یا از راه دیگری او را گول زند یا به او مکر و خدعه کند، ملعون است.
ملعون من غش مسلماً او غره او ما کره.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 455؛ به نقل از نوادر فضل الله راوندی)
(7) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که در خرید و فروش به مسلمانی خیانت کند و عیب چیزی را بر او بپوشد؛ از ما نیست و روز قیامت با یهود محشور شود؛ زیرا که یهود خائن ترین مخلقوند نسبت به مسلمین.
من غش مسلماً فی شراء او بیع فلیس منا ویحشر یوم القیمة مع الیهود لانهم اغش الخلق للمسلمین.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 562)
(8) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که شب بگذراند و در دلش قصد تقلبی نسبت به برادر مسلمان خود داشته باشد؛ شب را در غضب خدا گذرانده است، و در غضب خدا صبح کرده است و او در غضب خداست تا توبه کند و از آن قصد بر گردد و اگر بمیرد با آن حال، بر غیر دین اسلام مرده است.
من بات وفی قلبه غش لاخیه المسلم بات فی سخط الله واصبح کذلک وهو فی سخط الله حتی یتوب ویرجع وان مات کذلک مات علی غیر دین الاسلام.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 562)
(9) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): حیله ورزی و فریب و خیانت در (خور) آتش است.
المکر والخدیعة والخیانة فی النار.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 99)
(10) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که مسلمان است، حیله ورزی نکند و فریب ندهد.
من کان مسلماً فلا یمکر ولایخدع.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 233)