آئین زندگی

نویسنده : مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی

وفای به عهد (پیمان) و پیمان شکنی

در موضوع وفاء به پیمان، نسبت به هر کس که باشد، در اسلام اهمیت زیادی داده شده و از شکستن پیمان، منع شدید شده است.
قرآن کریم :
(1) ای کسانی که ایمان آورده اید به عهد و پیمانها وفا کنید.
یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود.
(مائده، 1)
(2) در اوصاف مؤمنین رستگار می فرماید: و کسانی که امانتها و پیمان خود را رعایت کننده اند.
قد افلح المومنون (الی ان قال تعالی) والذین هم لاماناتهم وعهدهم راعون.
(مومنون، 8)
(3) به عهد و پیمان وفا کنید که البته به آن (در قیامت) بازخواست خواهید شد.
واوفوا بالعهد ان العهد کان مسئولاً.
(اسراء، 34)
(4) پس از آنکه در آیات اوّل سوره توبه به مشرکین معاهد که نقض عهد نموده بودند، اخبار و اعلام برائت و بیزاری از جانب خداوند و رسول می شود و فقط تا چهار ماه به آنان مهلت عدم تعرض داده می شود، می فرماید: مگر آن مشرکینی که با ایشان معاهده کردید؛ سپس آنها چیزی از شرایط عهدنامه را کم نکردند و احدی از دشمنان شما را بر ضرر شما کمک ننمودند؛ پس عهد آنان را تا آخر مدت معاهده، وفا و تمام کنید که (وفا به عهد در این مورد از تقوی است و) هر آینه خداوند متقین و پرهیزگاران را دوست می دارد.
الا الذین عاهدتم من المشرکین ثم لم ینقصوکم شیئاً ولم یظاهروا علیکم احداً فاتموا الیهم عهد هم الی مدتهم ان الله یحب المتقین.
(توبه، 4)
(5) درباره دسته ای از مؤمنین مکه که به مدینه هجرت ننموده بودند، می فرماید: اگر ایشان از شما (ساکنین مدینه) در دین طلب یاری کنند، پس بر شماست یاریشان کنید؛ مگر بر ضرر قومی (از کفار) که میان شما و ایشان عهد و پیمانی باشد (که در این صورت یاری کردن، حتی به مسلمین، جایز نیست) و خداوند به آنچه می کنید، بیناست.
وان استنصروکم فی الدین فعلیکم النصر الا علی قوم بینکم وبینهم میثاق والله بما تعملون بصیر.
(انفال، 72)
روایات :
(1) از امام صادق (علیه السلام): سه چیز است که خداوند برای احدی از مردم در آنها رخصتی قرار نداده است: اداء امانت به نیکوکار و بدکار، وفاء به عهد به نیکوکار و بدکار، نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند چه بدکار.
عن الصادق (علیه السلام): ثلاث لم یجعل الله لاحد من الناس فهین رخصة: اداء الامانة الی البر والفاخر، والوفاء بالعهد للبرو الفاجر، وبر الوالدین برین کانا او فاجرین.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 641، باب 2؛ به نقل از خصال صدوق)
(2) امام باقر (علیه السلام): سه چیز است که خداوند در آنها رخصتی قرار نداده است: اداء امانت نسبت به نیکوکار و بدکار، وفاء به عهد نسبت به نیکوکار و بدکار، نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند و چه بدکار.
عن الباقر (علیه السلام): ثلاث لم یجعل الله فیهن رخصة: اداء الامانة للبر والفاجر، والوفاء بالعهد للبر والفاجر، وبر الوالدین برین کانا اوفاجرین.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 48؛ به نقل از کلینی)

وفای به وعده، و خلف وعده

وفاء به وعده؛ همچنانکه نزد عقلاء ممدوح و خلف آن مذموم است؛ در اسلام به وفاء آن ترغیب و تحریص و از خلف آن منع شده است.
قرآن کریم :
(1) ای کسانی که ایمان آورده اید چرا می گویید (و وعده می دهید) چیزی را که نمی کنید، این (عمل) که بگویید (و وعده بدهید) چیزی را که نمی کنید نزد خدا بسیار سخت مبغوض است.
یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لاتفعلون کبر مقتاً عند الله ان تقولوا ما لاتفعلون.
(صف ،2 و 3)
روایات :
(1) از امام صادق (علیه السلام): وعده مؤمن به برادر ایمانیش، نذری است که کفاره ای بر آن نیست (یعنی اگر خلف کند، با هیچ کفاره ای جبران آن، نتواند کرد) پس هر که خلف وعده کند، در واقع به خلق با خدا شروع کرده و به بغض شدید او دچار شده و این است قول خداوند متعال که فرموده: یا ایها الذین آمنوا لم تقولون مالا تفعلون کبر مقتاً عندالله ان تقولوا مالا تفعلون.
عدة المؤمن اخاه نذر لاکفارة له فمن اخلف فبخلف الله بدء ولمقته تعرض وذلک قوله تعالی یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لاتفعلون کبر مقتاً عندالله ان تقولوا مالاتفعلون.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 222)
(2) از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام): خلف وعده موجب شدت بغض است نزد خداوند و مردم، خداوند متعال فرموده: کبر مقتاً عندالله ان تقولوا مالا تفعلون.
الخلف یوجب المقت عندالله الناس، قال الله تعالی: کبر مقتاً عندالله ان تقولوا ما لاتفعلون.
(نهج البلاغه، عهدنامه امیرمؤمنین به مالک اشتر)
(3) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): هر که به خدا و روز آخرت ایمان آورد، هر گاه وعده کند باید وفاء کند.
من کان یؤمن بالله والیوم الاخر فلیف اذا وعده.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 222)
(4) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): سه (حالت) است که در هر کس باشد منافق است گرچه روزه بگیرد و نماز بخواند و به گمان خود مسلمان باشد: کسی که چون امین قرار داده شود، خیانت کند؛ و چون خبر دهد، دروغ گوید؛ و چون وعده دهد، خلف کند.
ثلاث من کن فیه کان منافقاً وان صام وصلی وزعم انه مسلم: من اذا ائتمن خان، واذا حدث کذب، واذا وعد اخلف.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 466)
(5) از امام صادق (علیه السلام): مؤمن برادر مؤمن و چشم او و راهنمای اوست، خیانت و ستم و خدعه و خلف وعده به او نمی کند.
المومن اخ المومن عینه ودلیله لایخونه ولایظلمه ولایغشه ولایعده عدة فیخلفه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 288)
(6) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): کسی که با مردم معامله کند و به آنان ظلم نکند، و سخن با مردم گوید و دروغ نگوید، و وعده به آنان دهد و خلف نکند؛ از کسانی است که مروتش کامل و عدالتش ظاهر و اخوتش واجب و غیبتش حرام شده است.
من عامل الناس فلم یظلمهم وحدثهم فلم یکذبهم ووعدهم فلم یخلفهم فهو ممن کملت مروته وظهرت عدالته ووجبت اخوتهه وحرمت غیبته.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 417)

عدالت و ظلم

اسلام مردمان را به عدالت و داد، دعوت و امر می کند و از بی عدالتی و ستم به شدت نهی می نماید.
قرآن کریم :
(1) به راستی خدا به عدالت و (بلکه) به احسان و تفضل بر دیگران و عطاء به خویشان امر و از کار بسیار زشت و منکر و تجاوز به مردم نهی می کند. خدا شما را پند می دهد شاید متذکر شوید.
ان الله یأمر بالعدل والاحسان وایتاء ذی القربی وینهی عن الفحشاء والمنکر والبغی یعظکم لعلکم تذکرون.
(نحل، 90)
(2) ای کسانی که ایمان آورده اید اگر معامله ای کردید به ذمه و دین برای مدت معینی، آن را بنویسید و باید میانه شما نویسنده ای آن را به درستی و دادگری بنویسد (تا این که می فرماید:) و اگر مدیون، سفیه یا ضعیف (در فهم و علم) باشد و یا (به جهت مانع دیگری؛ چون، گنگی و یا اشتغال به کار لازمی) نتواند املاء کند، از جانب او، ولی باید به درستی و عدالت، دین را بر نویسنده املاء کند.
یا ایها الذین آمنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاکتبوه ولیکتب بینکم کاتب بالعدل (الی ان قال تعالی) فان کان الذی علیه الحق سفیهاً اوضعیفاً او لایستطیع ان یمل هو فلیملل ولیه بالعدل الایة.
(بقره، 282)
(3) به راستی خداوند به شما امر می کند که امانات را به اهلش ادا کنید و نیز امر می کند که چون بین مردم حکومت می کنید به عدالت حکم نمایید. مسلماً خداوند شما را به خوب چیزی پند می دهد، خداوند شنوای بیناست.
ان الله یأمرکم ان تودوا الامانات الی اهلها واذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل ان الله نعما یعظکم به ان الله کان سمیعاً بصیراً.
(نساء، 58)
(4) ای کسانی که ایمان آورده اید پیوسته به عدالت قیام کنید و برای (رضای) خدا شهادت دهید، گرچه آن شهادت به ضرر خودتان یا ضرر پدر و مادر یا خویشانتان باشد، خواه طرف غنی باشد یا فقر، پس خدا نسبت به غنی و فقر (و رعایت مصلحت آنها) از شما سزاوارتر است، پس هوای نفس را پیروی نکنید که از حق عدول کنید، و اگر زبان خود را (در ادای شهادت) بگردانید یا از حق کناره جویید، البته خدا به آنچه می کنید، آگاه است.
یا ایها الذین آمنوا کونوا قوامین بالقسط شهداء لله ولو علی انفسکم اوالوالدین والاقربین ان یکن غنیاً او فقیراً فالله اولی بهما فلاتتبعوا الهوی ان تعدلوا وان تلووا او تعرضوا فان الله کان بما تعملون خبیراً.
(نساء، 135)
(5) ای کسانی که ایمان آورده اید، پیوسته ایستادگی برای (رضای) خدا و گواهان به عدالت باشید و دشمنی با قومی شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید، عدالت کنید که عدالت به تقوی نزدیک تر است و از خدا بپرهیزید که خدا به آنچه می کنید آگاه است.
یا ایها الذین آمنوا کونوا قوانین بالقسط ولایجر منکم شنان قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی واتقوا الله ان الله خبیر بما تعملون. (مائده، 8)
(6) و اگر دو گروه از مؤمنین با یکدیگر جنگ کنند بین آنها اصلاح کنید؛ اگر یکی از این دو گروه بر دیگری تجاوز و ستم کند با آنان که ستم می کنند، جنگ کنید تا به سوی فرمان خدا برگردند پس اگر برگشتند، با عدالت بین ایشان را اصلاح کنید و (در همه امور) عدالت کنید که خداوند عادلان را دوست می دارد.
وان طائفتان من المومنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احدیهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی ء الی امر الله فان فائت فاصلحوا بینهما بالعدل واقسطوا ان الله یحب المقسطین.
(حجرات، 9)
(7) و تمام دهید پیمانه و میزان را به عدالت، تکلیف نمی کنیم نفسی را مگر به قدر طاقتش، چون سخن گویید، عدالت کنید (و جانبداری نکنید) هر چند آن کس که درباره او سخن می گویید، با شما صاحب قرابت و خویشی باشد.
واوفوا الکیل والمیزان بالقسط لانکلف نفساً الا وسعها واذا قلتم فاعدلوا ولو کان ذاقربی.
(انعام، 152)
(8) بر نیکوکاری و پرهیزکاری به یکدیگر کمک کنید، و بر گناه و ستم به یکدیگر کمک نکنید.
وتعاونوا علی البر والتقوی ولاتعاونوا علی الاثم والعدوان.
(مائده، 2)
(9) هر که از شما (مردم) ستم کند، به او عذاب بزرگی می چشانیم.
ومن یظلم منکم نذقة عذاباً کبیراً.
(فرقان، 19)
(10) تمایل (یا تکیه و اعتماد) نکنید به کسانی که ستم کرده اند، که به شما آتش برسد، و برای شما غیر از خدا دوستانی (یارانی) نخواهد بود، پس کمک و یاری نخواهید شد.
ولاترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار وما لکم من دون الله من اولیا ثم لاتنصرون.
(هود، 113)
روایات :
(1) از امام صادق (علیه السلام): از شیعیان ما نیست کسی که به مردم ستم می کند.
لیس من شیعتنا من یظلم الناس.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 343)
(2) از علی (علیه السلام): دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید.
عن علی (علیه السلام): کونا للظالم خصماً وللمظلوم عوناً.
(نهج البلاغه، در وصیت امیرالمؤمنان به امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)
(3) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): حقاً شری که کیفرش سریعتر (از کیفر سایر شرور و معاصی) می باشد، ستم و تعدّی است.
ان اعجل الشر عقوبة البغی.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 477)
(4) از امام باقر (علیه السلام): تاریکیهای رستخیز، همان ستم های دنیاست.
الظلم فی الدنیا هو الظلمات فی الاخرة.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 478)
(5) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): بهترین مردم کسی است که مردم از او منتفع شوند، و بدترین مردم کسی است که مردم از او آزار بینند، و بدتر از او کسی است که مردم او را از ترس بدی و شر او اکرام کنند.
خیر الناس من انتفع به الناس وشر الناس من تأذی به الناس وشر من ذلک من اکرمه الناس اتقاء شره.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 338، به نقل از اختصاص شیخ مفید)
(6) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که همراه با ستمکاری برای کمک به او برود؛ با آنکه می داند او ستمکار است، از ایمان خارج شده است.
من مشی مع ظالم لیعینه وهو یعلم انه ظالم فقد خرج من الایمان. (مستدرک الوسائل، ج 2، ص 437، به نقل از کنزالفوائد کراجکی)
(7) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که اذیت کند با ایمانی را، خدا او را اذیت کند، و کسی که اندوهناک کند با ایمانی را، خدا او را اندوهناک کند.
من آذی مومناً آذاه الله ومن احزنه احزنه الله. الخبر.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 103؛ به نقل از لب اللباب قطب راوندی)
(8) از علی (علیه السلام): کسی که ستم کند، ستمش او را هلاک می کند. کسی که ستم کند، کار خود را فاسد کرده است. کسی که بر بندگان خدا ستم کند، علاوه بر بندگان (ستم دیده)، خدا هم دشمن او خواهد بود، و کسی که خدا خصم او شود، حجت او را باطل کند (عذر او را نپذیرد) و او را در دنیا و آخرت عذاب فرماید. از ستم دوری کنید که ستم بزرگترین جرمها و گناهان است. ستم شخص در دنیا، سرنوشت و نمودار بدبختی اوست در آخرت.
من جار، اهلکه جوره من ظلم، افسد امره من ظلم عبادالله، کان الله خصمه دون عباده، ومن یکن الله خصمه، یدحض حجته ویعذبه فی دنیا ومعاده ابعدوا عن الظلم فانه اعظم الجرائم واکبر الماثم ظلم المرء فی الدنیا عنوان شقائه فی الاخرة.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 242؛ به نقل از غرر آمدی)