آئین زندگی

نویسنده : مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی

بخل

بخل یکی از صفات رذیله است که در اسلام از آن مذمت شده است و این صفت موجب پستی و تضییع شأن و شرف آدمی و محرومیت نیازمندان از حقوق حقه آنهاست.
قرآن کریم :
(1) آنکه در آنچه خداوند از فضل خویش بدیشان عطا کرده، بخل می ورزند، نپندارند که آن بخل برایشان خیر است (نه) بلکه برایشان شر است.
ولایحسبن الذین یبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خیراً لهم بل هو شر لهم.
(آل عمران، 180)
(2) هان، شما کسانی هستید که فراخوانده می شوید تا در راه خدا انفاق کنید پس برخی از شما کسانی اند که بخل می ورزند؛ و کسی که بخل می ورزد، جز این نیست که او بر خود بخل می کند (و به خود ضرر زده است) و خداوند بی نیاز است و شما نیازمندانید.
ها انتم هولاء تدعون لتنفقوا فی سبیل الله فمنکم من یبخل ومن یبخل فانما یبخل عن نفسه والله الغنی وانتم الفقراء.
(محمد، 38)
(3) مسلماً خداوند دوست نمی دارد کسی را که متکبر و نازان باشد؛ همان کسانی که بخل می ورزند و مردم را به بخل وامی دارند و آنچه را که خداوند از فضل خود به آنان داده پنهان می کنند، و برای کسانی که کافر (به نعمت خداوند) هستند عذابی خوار کننده مهیا کرده ایم.
ان الله لایحب من کان مختالاً فخوراً الذین یبخلون ویأمرون الناس بالبخل ویکتمون ما آتاهم الله من فضله واعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً. (نساء 36 و 37)
روایات :
(1) از امام رضا (علیه السلام): سخاوتمند، به خدای متعال و به مردم و به بهشت نزدیک است. و شخص بخیل، از خدا و از بهشت و از مردم دور است.
السخی قریب من الله تعالی قریب من الناس قریب من الجنة، والبخیل بعید من الله تعالی بعید من الجنة بعید من الناس.
(مستدرک الوسائل، ج 1، ص 507؛ به نقل از عیون اخبار، تألیف صدوق)
(2) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): از بخل و حرص بپرهیزید و بترسید، که پیش از شما کسانی به جهت آن هلاک شدند؛ بخل و حرص آنان را به دروغ واداشت، دروغ گفتند، و به ستم واداشت، ستم کردند. و به بریدن از هم وادار کرد پس از هم بریدند.
ایاکم والشح فانما هلک من کان قبلکم بالشح، امرهم بالکذب فکذبوا وامرهم بالظلم فظلموا وامرهم بالقطیعة فقطعوا.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 6)
(3) از امام باقر (علیه السلام): شخص با ایمان، ترسو و آزمند و بخیل نمی شود.
لایکون المؤمن جباناً ولاحریصاً ولاشحیحاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 6)

حسن خلق و سوء خلق

یکی از صفات نیکو، حسن خلق است که از آن در اسلام مدح بسیار و از ضد آن، بدخلقی، نکوهش زیادی شده است.
قرآن کریم :
(1) خطاب به پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در قرآن کریم آمده است: و اگر تندخو و سخت دل بودی، مردم از گرد تو پراکنده می شدند.
ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک.
(آل عمران، 159)
روایات :
(1) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کاملترین مؤمنین از لحاظ ایمان، نیکوترین آنان از لحاظ خلق است.
اکمل المومنین ایماناً احسنهم خلقاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(2) از جعفر بن محمد (علیه السلام): کاملترین مردم از لحاظ خرد، نیکوترین آنان از لحاظ خلق است.
اکمل الناس عقلاً احسنهم خلقاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(3) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): هیچ چیز در ترازوی عدل، سنگین تر از حسن خلق نیست.
ما من شی ء اثقل فی المیزان من حسن الخلق.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(4) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): خوش خلق باشید که سرانجام آن ناچار بهشت است، و دوری جویید از بد خلقی که سرانجام آن ناچار آتش است.
علیکم بحسن الخلق فان حسن الخلق فی الجنة لامحالة، وایاکم وسوء الخلق فان سوء الخلق فی النار لامحالة.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(5)از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): روز رستخیز در میزان شخص، چیزی افضل از حسن خلق گذاشته نمی شود.
ما یوضع فی میزان امرء یوم القیمة افضل من حسن الخلق.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(6) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): حتماً برای صاحب خلق نیکو، مانند اجر روزه دار و شب زنده دار است.
ان صاحب الخلق الحسن له مثل اجر الصائم القائم.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(7) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): خلق بد، عمل (نیک) را فاسد می کند همچنانکه سرکه عسل را.
الخلق السیی یفسد العمل کما یفسد الخل العسل.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(8) از امام صادق (علیه السلام): به راستی خلق بد؛ ایمان را فاسد می کند همچنانکه سرکه عسل را.
ان سوء الخلق لیفسد الایمان کما یفسد الخل العسل.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 475)
(9) از امام صادق (علیه السلام): کسی که بد خلق باشد خودش را به عذاب افکنده است.
من ساء خلقه عذب نفسه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 475)
(10) از امام علی (علیه السلام): هیچ توبه کاری نیست، مگر این که توبه او گاه برای وی سالم می ماند، جز بد خلق (که توبه او همیشه شکسته می شود) چون بد خلق توبه نمی کند از گناهی، مگر این که در گناه دیگری، بدتر از آن واقع می شود.
ما من تائب الا وقد تسلم له توبته ما خلا السیی الخلق لانه لایتوب من ذنب الا وقع فی غیر اشر منه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 476)
(11) در بیان اندازه و حد حسن خلق از امام صادق (علیه السلام) روایت است که فرمود: نرم می کنی جانبت را (یعنی خشن و متکبر مباش) و پاکیزه می کنی کلامت را، و برادر (مسلمانت) را با روی باز و نیکو روبرو می شوی.
فی بیان حد حسن الخلق روی عن الصادق (علیه السلام): تلین جناحک وتطیب کلامک وتلقی اخاک ببشر حسن.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 222)

صبر

در اسلام نسبت به صبر، تحریص اکیدی شده و موجب پیروزی و موفقیت در جمیع امور است.
قرآن کریم :
(1) ای گروهی که ایمان آورده اید (بر انجام فرائض و احتراز از منکرات و در مصائب و در پیشرفت جمیع امور) به صبر و مقاومت، به خواندن نماز مدد جویید و کمک بگیرید، که خداوند با صابران است.
یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر والصلوة ان الله مع الصابرین. (بقره، 153)
(2) و (ای رسول ما) بشارت ده صابران را؛ آنان که چون مصیبتی به ایشان در رسد، گویند که ما(بنده و) از آن خداییم و به سوی او باز می گردیم درود و صلواتی عظیم بر آنان از پروردگارشان و رحمتی بزرگ، و آنانند که به هدایت نائل و رهبری شده اند.
وبشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انالله وانا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم ورحمة واولئک هم المهتدون.
(بقره، 155 و 156 و 157)
(3) و (ای رسول ما) بشارت بده متواضعان را؛ آنان که چون ذکر خدا شود دلهاشان (از عظمت او) به ترس افتد، و (بشارت بده) صابرین بر مصیبت را، و (بشارت بده) آنان را که بر پا دارنده نمازند (به حدود و شرایط آن) و از آنچه ما به ایشان روزی کرده ایم انفاق می کنند.
وبشر المخبتین الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم والصابرین علی ما اصابهم والمقیمی الصلوة ومما رزقناهم ینفقون.
(حج، 34 و 35)
(4) کسانی که ایمان آورده و کارهای صالح و شایسته کرده اند، آنان را در غرفه هایی از بهشت جا می دهیم که از زیر آنها نهرها جاری می شود، در آنجا جاوید خواهند بود، چه نیکوست اجر عمل کنندگان؛ آنان که (در مصیبات و انجام طاعات و اجتناب از معاصی) صبر کرده و بر پروردگارشان اعتماد و توکل می کنند.
والذین آمنوا وعملوا الصالحات لنبوئنهم من الجنة غرفاً تجری من تحتها الانهار خالدین فیها نعم اجر العاملین الذین صبروا وعلی ربهم یتوکلون.
(عنکبوت 58 و 59)
(5) جز این نیست که اجر صابرین، بی حساب و تمام و کامل داده می شود.
انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب.
(زمر، 10)
(6) سوگند به عصر که انسان در خسران و زیان است جز آنان که ایمان آورده و کارهای صالح و شایسته کرده و به یکدیگر سفارش به حق و سفارش به صبر و بردباری نموده اند.
والعصر ان الانسان لفی خسر الا الذین آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر.
(سوره عصر)
(7) و چه بسا پیغمبری که به همراهی او جماعت کثیری جنگ کردند و از صدماتی که به آنان در راه خدا رسید، سست نشدند و ضعیف نگشتند و خضوع و خشوع (به دشمن) ننمودند، و خداوند صابران را دوست می دارد.
وکاین من نبی قاتل معه ربیون کثیر فما وهنوا لما اصابهم فی سبیل الله وما ضعفوا وماستکانوا والله یحب الصابرین.
(آل عمران، 146)
روایات :
(1) از نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): صبر سه قسم است: صبر هنگام مصیبت، صبر بر طاعت، صبر از معصیت.
الصبر ثلثة: صبر عند المصیبة وصبر علی الطاعة وصبر عن المعصیة
(وافی، جزء دوّم، ص 66)
(2) از امام صادق (علیه السلام): صبر نسبت به ایمان به منزله سر است نسبت به تن، پس همچنانکه سر، اگر برود تن از بین می رود و هلاک می شود، صبر هم چون برود، ایمان می رود.
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد فاذا ذهب الرأس ذهب الجسد کذلک اذا ذهب الصبر ذهب الایمان.
(وافی، جز سوّم، ص 65)
(3) از علی (علیه السلام): صبر در همه امور به منزله سر است نسبت به تن، همچنانکه سر اگر از تن جدا شود تن فاسد می گردد، صبر هم اگر از امور جدا شود امور فاسد می گردد.
الصبر فی الامور بمنزلة الرأس من الجسد فاذا فارق الرأس الجسد فسد الجسد واذا فارق الصبر الامور فسدت الامور.
(وافی، جز سوّم، ص 66)
(4) از علی (علیه السلام): صبر دو گونه است: صبر به هنگام مصیبت که نیکوست و نیکوتر از آن، صبر در برابر آنچه که خدای عزّوجلّ آن را حرام فرموده است (صبر بر ترک معصیت).
الصبر صبران: صبر عند المصیبة حسن جمیل واحسن من ذلک الصبر عند ما حرم الله عزّوجلّ علیک.
(وافی، جز سوّم، ص 65)
(5) از علی بن الحسین (علیه السلام): صبر نسبت به ایمان به منزله سر نسبت به تن است، و کسی که صبر ندارد، ایمان ندارد.
الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد ولاایمان لمن لاصبر له. (وافی، جزء سوّم، ص 65)
(6) از امام صادق (علیه السلام): بر تو صبر در جمیع امور که خداوند تعالی محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را مبعوث نمود، آنگاه او را به صبر و رفق و مدارا امر فرمود: ای رسول ما بر اذیت مشرکین صابر باش و از آنها به خوشی و نرمی و مدارا کناره گیری کن و آنها را که به نعمت ما نائل شده و به جای شکر و سپاس تکذیب و دشمنی می کنند، به ما واگذار. و نیز خداوند در قرآن فرموده: از بدیها و مزاحمت کفار و مشرکین به خوشی و مدارا دفاع کن (بدیهای آنها را به نیکی پاسخ گوی) در نتیجه آنکه با تو دشمن است مانند دوست، مهربان خواهد شد و این رویه، شعار صابرین و کسانی است که بهره ای عظیم از تأیید و توفیق خدا دارند.
علیک بالصبر فی جمیع امورک فان الله تعالی بعث محمداً (صلی الله علیه و آله و سلم) فامره بالصبره والرفق، فقال: واصبر علی ما یقولون واهجر هم هجراً جمیلاً وذرنی والمکذبین اولی النعمة. وقال تعالی: ادفع بالتی هی احسن فاذا الذی بینک وبینه عداوة کانه ولی حمیم وما یلقیها الا الذین صبروا وما یلقیها الا ذو حظ عظیم. الخبر.
(وافی، جز سوّم، ص 67)
(شرح دو آیه ضمن روایت فوق، نوشته شده است، نه عین ترجمه آنها)
(7) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اگر برایت میسر است که مشکلات و مصائب را با صبر و یقین (به مقدرات و درجات صابرین) تحمل کنی، چه بهتر، پس اینطور باش (یعنی با چنین یقینی صبر کن) و اگر صبر و یقین با هم میسر نیست، دست کم صابر باش، زیرا در صبر بر مشکلات و مکروهات منافع بسیاری است و بدان که پیروزی با صبر است و گشایش به دنبال اندوه و گرفتاری (زیرا خداوند در قرآن کریم فرموده است:) با هر سختی آسانی و گشایشی است (و این جمله در قرآن کریم برای تأکید تکرار شده).
ان استطعت ان تحمل بالصبر مع الیقین فافعل فان لم تستطع فاصبر فان فی الصبر علی ما تکره خیراً کثیراً واعلم ان النصر مع الصبر وان الفرج مع الکرب فان مع العسر یسراً ان مع العسر یسراً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 455)
(8) از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرموده: به راستی من در مورد این غلام (و اعمال و رفتار نامطلوب او) و نیز بر مشکلات خانوادگی و کسانم، آنچنان شکیبایی می ورزم که از حنظل (هندوانه ابی جهل) تلخ تر است؛ زیرا کسی که صابر باشد با صبر خود به درجات روزه داران و شب زنده داران و شهدای رکاب پیغمبر می رسد.
انی لاصبر من غلامی هذا ومن اهلی علی ما هو امر من الحنظل انه من صبر نال بصبره درجة الصائم القائم ودرجة الشهید الذی قد ضرب بسیفه قدام محمد (صلی الله علیه و آله و سلم).
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 455)