آئین زندگی

مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی‏

حسد (رشک)

از بدترین رذائل و عیوب، اظهار حسد است که در اسلام از آن نهی شده، و حسد عبارت است از آرزوی نعمتی از دیگری تا همان نعمت به او داده شود. و اگر مثل آن نعمت را از خدا بخواهد و آرزوی زوال آن را از دیگران نکند آن را غبطه خوانند که مذموم نیست. و ضد صفت حسد، صفت خیرخواهی (برای مردم) است.
قرآن کریم :
(1) بلکه آنان بر آنچه خداوند به مردم از فضل خود داده رشک می برند.
ام یحسدون الناس علی ما آتاهم الله من فضله.
(نساء، 54)
(2) آرزو نکنید چیزی را که خدا با آن بعضی از شما را به بعض دیگر فزونی و برتری داده است، مردان را از آنچه به دست آورده اند بهره ای است و زنان را نیز از آنچه کسب نموده اند بهره ای، و از فضل خدا بخواهید (تا مثل آنچه را که به دیگران داده به شما هم بدهد نه این که آن نعمت را از دیگری زایل کند و به شما بدهد) که خداوند به همه چیز دانا است.
ولاتتمنوا ما فضل الله به بعضکم علی بعض للرجال نصیب مما اکتسبوا وللنساء نصیب مما. اکتسبن واسئلوا الله من فضله ان الله بکل شی ء علیماً.
(نساء، 32)
روایات :
(1) در تفسیر آیه شریفه فوق از امام صادق (علیه السلام) نقل است که فرموده: یعنی احدی از شما نگوید: ای کاش آنچه به فلانی از مال و نعمت و زن نیکو داده شده است مال من بود؛ که این حسد است، ولیکن جایز است بگوید: پروردگارا مثل آن را به من عطا فرما.
عن الصادق (علیه السلام) فی تفسیر الآیة: ای لایقل احدکم لیت ما اعطی فلان من المال والنعمة والمرئة الحسناء کان لی فان ذلک یکون حسداً ولکن یجوز ان یقول اللهم اعطنی مثله.
(تفسیر صافی، به نقل از مجمع)
(2) از امام صادق (علیه السلام): آفت دین، رشک و خودپسندی و نازیدن است.
آفة الدین الحسد والعجب والفخر.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 470)
(3) از امام صادق (علیه السلام): همانا رشک، ایمان را می خورد؛ چنانکه آتش هیزم را.
ان الحسد لیأکل الایمان کما تأکل النار الحطب.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 470)
(4) از امام صادق (علیه السلام): همانا مؤمن غبطه می خورد و رشک نمی ورزد، و منافق رشک می ورزد و غبطه نمی خورد. (معنی غبطه در اوّل این بحث گذشت).
ان المؤمن یغبط ولایحسد والمنافق یحسد ولایغبط.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 470)
(5) از امام صادق (علیه السلام): از خداوند بپرهیزید و به یکدیگر رشک مورزید.
اتقوا الله ولایحسد بعضکم بعضاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 470)
(6) از امام کاظم (علیه السلام): بهترین چیزی که بعد از معرفت خدا، به وسیله آن، عبد به خداوند تقرب پیدا می کند نماز است، و نیکی به پدر و مادر، و ترک رشک و خودپسندی و فخر (نازیدن).
افضل ما یتقرب به العبد الی بعد المعرفة به، الصلوة وبر الوالدین وترک الحسد والعجب والفخر.
(تحت العقول، از وصیت امام کاظم (علیه السلام) به هشام)
(7) از علی (علیه السلام): حسد سرآمد عیبهاست. حسود، آقا نمی شود. حسود دائماً بیمار است گرچه جسمش سالم باشد. ثمره حسد بدبختی دنیا و آخرت است. سرآمد رذائل حسد است. از حسد بپرهیز که حسد بدترین خوی و زشت ترین طبیعت است.
الحسد رأس العیوب الحسود لایسود الحسود دائم السقم وان کان صحیح الجسم ثمرة الحسد شقاء الدنیا والاخرة رأس الرذائل الحسد ایاک والحسد فانه شر شیمة واقبح سجیة.
(مستدرک الوسائل، ج 2، ص 328، به نقل از آمدی در غرر)

بخل

بخل یکی از صفات رذیله است که در اسلام از آن مذمت شده است و این صفت موجب پستی و تضییع شأن و شرف آدمی و محرومیت نیازمندان از حقوق حقه آنهاست.
قرآن کریم :
(1) آنکه در آنچه خداوند از فضل خویش بدیشان عطا کرده، بخل می ورزند، نپندارند که آن بخل برایشان خیر است (نه) بلکه برایشان شر است.
ولایحسبن الذین یبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خیراً لهم بل هو شر لهم.
(آل عمران، 180)
(2) هان، شما کسانی هستید که فراخوانده می شوید تا در راه خدا انفاق کنید پس برخی از شما کسانی اند که بخل می ورزند؛ و کسی که بخل می ورزد، جز این نیست که او بر خود بخل می کند (و به خود ضرر زده است) و خداوند بی نیاز است و شما نیازمندانید.
ها انتم هولاء تدعون لتنفقوا فی سبیل الله فمنکم من یبخل ومن یبخل فانما یبخل عن نفسه والله الغنی وانتم الفقراء.
(محمد، 38)
(3) مسلماً خداوند دوست نمی دارد کسی را که متکبر و نازان باشد؛ همان کسانی که بخل می ورزند و مردم را به بخل وامی دارند و آنچه را که خداوند از فضل خود به آنان داده پنهان می کنند، و برای کسانی که کافر (به نعمت خداوند) هستند عذابی خوار کننده مهیا کرده ایم.
ان الله لایحب من کان مختالاً فخوراً الذین یبخلون ویأمرون الناس بالبخل ویکتمون ما آتاهم الله من فضله واعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً. (نساء 36 و 37)
روایات :
(1) از امام رضا (علیه السلام): سخاوتمند، به خدای متعال و به مردم و به بهشت نزدیک است. و شخص بخیل، از خدا و از بهشت و از مردم دور است.
السخی قریب من الله تعالی قریب من الناس قریب من الجنة، والبخیل بعید من الله تعالی بعید من الجنة بعید من الناس.
(مستدرک الوسائل، ج 1، ص 507؛ به نقل از عیون اخبار، تألیف صدوق)
(2) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): از بخل و حرص بپرهیزید و بترسید، که پیش از شما کسانی به جهت آن هلاک شدند؛ بخل و حرص آنان را به دروغ واداشت، دروغ گفتند، و به ستم واداشت، ستم کردند. و به بریدن از هم وادار کرد پس از هم بریدند.
ایاکم والشح فانما هلک من کان قبلکم بالشح، امرهم بالکذب فکذبوا وامرهم بالظلم فظلموا وامرهم بالقطیعة فقطعوا.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 6)
(3) از امام باقر (علیه السلام): شخص با ایمان، ترسو و آزمند و بخیل نمی شود.
لایکون المؤمن جباناً ولاحریصاً ولاشحیحاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 6)

حسن خلق و سوء خلق

یکی از صفات نیکو، حسن خلق است که از آن در اسلام مدح بسیار و از ضد آن، بدخلقی، نکوهش زیادی شده است.
قرآن کریم :
(1) خطاب به پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در قرآن کریم آمده است: و اگر تندخو و سخت دل بودی، مردم از گرد تو پراکنده می شدند.
ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک.
(آل عمران، 159)
روایات :
(1) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): کاملترین مؤمنین از لحاظ ایمان، نیکوترین آنان از لحاظ خلق است.
اکمل المومنین ایماناً احسنهم خلقاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(2) از جعفر بن محمد (علیه السلام): کاملترین مردم از لحاظ خرد، نیکوترین آنان از لحاظ خلق است.
اکمل الناس عقلاً احسنهم خلقاً.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(3) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): هیچ چیز در ترازوی عدل، سنگین تر از حسن خلق نیست.
ما من شی ء اثقل فی المیزان من حسن الخلق.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(4) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): خوش خلق باشید که سرانجام آن ناچار بهشت است، و دوری جویید از بد خلقی که سرانجام آن ناچار آتش است.
علیکم بحسن الخلق فان حسن الخلق فی الجنة لامحالة، وایاکم وسوء الخلق فان سوء الخلق فی النار لامحالة.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(5)از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): روز رستخیز در میزان شخص، چیزی افضل از حسن خلق گذاشته نمی شود.
ما یوضع فی میزان امرء یوم القیمة افضل من حسن الخلق.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(6) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): حتماً برای صاحب خلق نیکو، مانند اجر روزه دار و شب زنده دار است.
ان صاحب الخلق الحسن له مثل اجر الصائم القائم.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(7) از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): خلق بد، عمل (نیک) را فاسد می کند همچنانکه سرکه عسل را.
الخلق السیی یفسد العمل کما یفسد الخل العسل.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 221)
(8) از امام صادق (علیه السلام): به راستی خلق بد؛ ایمان را فاسد می کند همچنانکه سرکه عسل را.
ان سوء الخلق لیفسد الایمان کما یفسد الخل العسل.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 475)
(9) از امام صادق (علیه السلام): کسی که بد خلق باشد خودش را به عذاب افکنده است.
من ساء خلقه عذب نفسه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 475)
(10) از امام علی (علیه السلام): هیچ توبه کاری نیست، مگر این که توبه او گاه برای وی سالم می ماند، جز بد خلق (که توبه او همیشه شکسته می شود) چون بد خلق توبه نمی کند از گناهی، مگر این که در گناه دیگری، بدتر از آن واقع می شود.
ما من تائب الا وقد تسلم له توبته ما خلا السیی الخلق لانه لایتوب من ذنب الا وقع فی غیر اشر منه.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 476)
(11) در بیان اندازه و حد حسن خلق از امام صادق (علیه السلام) روایت است که فرمود: نرم می کنی جانبت را (یعنی خشن و متکبر مباش) و پاکیزه می کنی کلامت را، و برادر (مسلمانت) را با روی باز و نیکو روبرو می شوی.
فی بیان حد حسن الخلق روی عن الصادق (علیه السلام): تلین جناحک وتطیب کلامک وتلقی اخاک ببشر حسن.
(وسائل الشیعه، ج 2، ص 222)