فهرست کتاب


دانش نامه احادیث پزشکی

محمد محمدی ری شهری دکتر حسین صابری

3 - دین و حرفه پزشکی

هر چند طب پیشگیری، چنان که توضیح دادیم، در متن مقررات دینی مورد توجه بوده و پیشوایان دینی، از دانش پزشکی برخوردار بوده اند؛ اما فلسفه دین، ورود در حرفه پزشکی نبوده است و از این رو، در روایات اسلامی، علم دین، قسیم علم طب است.(20)
همچنین اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان یک حرفه، وارد مسائل پزشکی نشده اند. جدا کردن فقه (دین شناسی) از طب (پزشکی) و حرفه فقیهان از کار طبیبان نیز شاهد دیگری برای جدا بودن حوزه دین و حوزه علم طب است.(21)
بنابراین، ورود پیشوایان دین در مسائل پزشکی، مانند ورود آنان به سایر علوم، به صورت موردی و گاه به عنوان کرامت و اعجاز بوده، نه به صورت دائم و بدان نحو که مردم به دیگر پزشکان، مراجعه می کنند. بدیهی است که اگر مردم، اهتمام می ورزیدند و از دانش سرشار اهل بیت (علیهم السلام) بهره می جستند و به صورت متقن، آثار علمی آنان را ثبت و ضبط می کردند، امروز، ذخایر علمی و فرهنگی عظیمی در رشته های مختلف دانش، در اختیار بشر بود؛ اما متأسفانه، جایگاه علمی اهل بیت (علیهم السلام) شناخته نشد و آنچه از آنان به یادگار ماند نیز از نیرنگ سیاست بازان و دروغ پردان، مصون نماند، به گونه ای که اکنون، دستیابی به میراث علمی آنان، نیاز به تلاش های فراوان دارد.
با عنایت به آنچه گفتیم، اینک به ارزشیابی احادیثی که از اهل بیت (علیهم السلام) درباره مسائل پزشکی به ما رسیده می پردیم.

ارزیابی احادیث طبی از نگاه شیخ صدوق

بزرگ محدثان شیعه، محمد بن علی بن بابویه قمی، معروف به صدوق رحمةالله احادیث طبی را به گونه ای ارزیابی می کند که در موارد خاص، نمی توان به آنها اعتماد کرد. وی می نویسد:
عقیده ما درباره اخبار و احادیثی که درباره طب رسیده، آن است که این احادیث، بر چند گونه اند:
- برخی از آنها با نظر به آب و هوای مکه و مدینه گفته شده اند و به کار بستن آنها در دیگر شرایط آب و هوایی، درست نیست؛
- در برخی از آنها، معصوم (علیه السلام) بر پایه آنچه از حال و طبع سؤال کننده می دانسته، پاسخ داده و از همان موضع، فراتر نرفته است؛ چه این که امام، بیش از آن شخص به طبع وی آگاهی داشته است؛
- برخی از آنها را مخالفان، با هدف زشت نمایاندن چهره مذهب در نگاه مردم در میان احادیث گنجانده اند؛
- در برخی از آنها، سهوی از راوی حدیث، سر زده است؛
- در برخی از آنها بخشی از حدیث حفظ شده و بخشی دیگر از آن، فراموش شده است؛
اما آنچه درباره عسل روایت شده که درمان هر دردی است، روایتی است صحیح و معنایش نیز این است که عسل، شفای هر بیماری ای است که از برودت طبع برخیزد. آنچه نیز درباره استنجا به آب سرد برای مبتلایان به بواسیر رسیده، در موردی است که بواسیر شخص، از حرارت طبع، سرچشمه گرفته باشد.
آنچه هم در مورد بادنجان و درمانگر بودن آن روایت شده، ناظر به هنگام رسیدن خرما و در مورد کسانی است که خرما می خورند، نه ناظر به دیگر اوقات.
در نهایت باید گفت: آنچه در مورد درمان درست بیماری امامان (علیهم السلام) رسیده، مضمون آیات و سوره های قرآن و یا دعاهایی است که به حکم سندهای قوی و طرق صحیحی که به واسطه آنها به ما رسیده اند، پذیرفته خواهند شد.(22)
بر اساس این ارزیابی، تنها بخشی از احادیث طبی را می توان در اختیار افراد خاصی که آن احادیث مربوط به آنهاست، قرار داد و سایر احادیث طبی را باید کنار گذاشت و تنها احادیثی که می توانند در اختیار عموم مردم قرار گیرند، احادیث صحیحی است که مردم را به درمان از طریق دعا و استشفا به آیات قرآن، دعوت کرده اند.
به نظر می رسد که هر چند سخن شیخ صدوق رحمةالله از نظر اصولی صحیح است، چون غالباً احادیث طبی، فاقد سندند و زمینه جعل در آنها به طور جدی وجود دارد؛ لیکن حاصل این گونه ارزیابی، بی بهره شدن مردم از بخشی از ذخایر علمی اهل بیت (علیهم السلام) خواهد بود؛ زیرا ضعف سند، بی تردید، نشانه عدم صدور حدیث نیست، چنان که درستی سند، نمی تواند دلیل صدور قطعی آن باشد. از سوی دیگر، قضاوت درباره این که شماری از درمان هایی که در احادیث آمده، ویژه افراد خاص است نیز، کار آسانی نیست.
بنابراین، نه می توان همه این احادیث را به عنوان رهنمودهای پیشوایان دین در امر پزشکی در اختیار عموم گذاشت، و نه می توان به طور کلی آنها را کنار زد و از کتب حدیثی حذف کرد. پس چه باید کرد؟

اقسام احادیث طبی

برای پاسخ به این پرسش، باید گفت که احادیث طبی را به سه دسته می توان تقسیم کرد:
دسته اول: احادیثی که اعجاز پیشوایان دین در درمان بیماری هاست، مانند آنچه قرآن کریم در بیان معجزه حضرت عیسی (علیه السلام) نقل کرده که می فرمود:
وأبری الاکمه والابرص وأحی الموتی باذن الله.(23)
به اذن خدا، نابینای مادرزاد و پیس را بهبود می بخشم.
دسته دوم: احادیثی که در مورد پیشگیری از بیماری ها وارد شده است.
دسته سوم: احادیثی که در مورد درمان بیماری ها نقل شده است. این احادیث نیز به دو بخش تقسیم می شوند:
بخش اول: درمان از طریق شفا خواستن به وسیله قرآن و دعا.
بخش دوم: درمان از طریق دارو.
احادیثی که مربوط به اعجاز در مسائل پزشکی است؛ در واقع، خارج از محدوده احادیث طبی مورد بحث است.
نکته قابل توجه این که طرح احادیث طب پیشگیری، برای عموم، با توجه به این که این احادیث، غالباً منطبق با مو ین علمی اند و با این توضیح که عواملی که برای پیشگیری در این احادیث مطرح شده، به معنای علت تامه پیشگیری نیست، مشکلی ایجاد نمی کند.
همچنین، بخش اول از احادیث طبی که به وسیله آیات قرآن و دعا به درمان می پردند را نیز با توجه به شرایط اجابت دعا و مجرب بودن دعا در درمان بسیاری از بیماری ها، برای عموم می توان مطرح کرد.(24)
بنابراین، تنها احادیثی که مبنای عمل قرار گرفتن آنها، بدون ارزیابی کامل، صحیح نیست و پیش از ارزیابی دقیق، نمی توان آنها را به عنوان رهنمودهای پیشوایان دین به آنها نسبت داد، احادیثی است که درمان بیماری ها را از طریق داروهای ویژه ای توصیه کرده اند. این احادیث را می توان از راهی که اینک بدان اشاره می کنیم، مورد ارزیابی قرار داد.