فهرست کتاب


دانش نامه احادیث پزشکی

محمد محمدی ری شهری دکتر حسین صابری

طبابت، کار خداوند است

قرآن کریم، از ابراهیم خلیل (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:
واذا مرضت فهو یشفین.(4)
و چون بیمار شوم، او (خداوند) شفایم می دهد.
این سخن، بدین معنا است که طبابت، کار خداوند متعال است و طبیب واقعی اوست.(5)
خداوند است که خواص درمانی را در داروها نهاد و در نظام آفرینش، برای هر دردی دارویی آفرید(6) و به انسان، استعداد شناخت دردها و داروها و چگونگی درمان آنها را عنایت کرد و بدین سان، او را مظهر نام های طبیب و شافی خود، قرار داد، چنان که پیامبران الهی نیز (برای درمان بیماری های جان) مظهر این نام های مقدس هستند. امام علی (علیه السلام)، در توصیف پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
طبیب دوار بطبه، قد أحکم مراهمه، وأحمی مواسمه، یضع ذلک حیث الحاجة الیه، من قلوب عمی، وآذان صم، وألسنة بکم. متتبع بدوائه مواضع الغفلة، ومواطن الحیرة.(7)
طبیبی بود که طبابت را بر بالین بیماران می برد، مرهم را درست بر جایی که باید، می نهاد و آن جا که بایسته بود، داغ می نشاند. او این همه را بدان جا می رساند که نیازمندش بود: دل های بی فروغ، گوش های ناشنوا و زبان های ناگویا. با درمان خویش، منزلگاه های بی خبری و جایگاه های سرگشتگی انسان را می جست.
بنابراین، از نگاه اسلام، طبیب و دارو خواه برای روح (جان / روان)، و خواه برای تن (بدن / جسم)، تنها نقش یک واسطه را در نظام حکیمانه آفرینش ایفا می کنند و درمان کننده، فقط خداوند متعال است.

دانش نامه احادیث طبی

هر چند نظر لغت(8) و متون اسلامی، طب، شامل درمان بیماری های جسم و جان است و درمان کنندگان جسم هم مانند درمان کننده جان، مظهر اسمای حسنای الهی هستند، و افزون بر این، طب تن و طب روان، ارتباط بسیار نزدیکی با هم دارند (به گونه ای با تدبیر روانی می توان شماری از بیماری های جسمانی را علاج کرد و به عکس، با درمان جسمانی، پاره ای از بیماری های روانی را می توان درمان نمود)؛ اما طب تن و طب جان، در نوشتارهای اسلامی دو موضوع مستقل اند. طب روان، موضوع علم اخلاق است و اصطلاحاً به آن طب اطلاق نمی شود. بنابراین، دانش نامه احادیث طبی، تنها احادیثی را در خود جای داده است که در آنها بهداشت و یا درمان بیماری های جسمی مطرح شده است.
پیش آشنایی با متن این احادیث، لازم است در سه فصل، مطالب زیر توضیح داده شود:
1 - جایگاه طب در قوانین اسلامی؛
2 - ارزیابی کلی احادیث طبی؛
3 - مراحل تحقیق و تدوین دانش نامه احادیث طبی.

1 - جایگاه طب در قوانین اسلام

فلسفه احکام و قوانین اسلامی، تکامل مادی و معنوی جامعه انسانی است. از نگاه اسلام، بزرگ ترین نعمت الهی، سلامت جسم و بزرگ تر از آن، سلامت جان است. همچنین، خطرناک ترین بلاها، بیماری جسم و خطرناک تر از آن، بیماری جان است. متن سخن امام علی (علیه السلام) در این باره چنین است:
ان من البلاء الفاقة، وأشد من ذلک مرض البدن، وأشد من ذلک مرض القلب، وان من النعم سعة المال، وأفضل من ذلک صحة البدن، وأفضل من ذلک تقوی القلوب.(9)
یکی از گرفتاری ها تنگ دستی است. سخت تر از آن، ناتن درستی است و سخت تر از آن هم بیماری دل؛ و یکی از نعمت ها توانمندی مالی است و برتر از آن، تن درستی است و بهتر از آن نیز تقوای دل ها.
مسئله این است که اگر بیماری، خطرناک ترین بلا و سلامت، بزرگ ترین نعمت است، اسلام که تکامل و سعادت انسان را هدف خود قرار داده، برای مبارزه با بیماری ها و تأمین سلامت جامعه چه برنامه ای دارد؟ و به دیگر سخن، طب در احکام و قوانین اسلامی چه جایگاهی دارد؟