فهرست کتاب


خورشید مغرب غیبت، انتظار،تکلیف

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

مطلب دوم: نظر عالمان کنونی عربستان سعودی درباره مهدی علیه السلام.

در این باره، یکی از نمونه های جالب توجه و مهم، مقالی است مفصل و رساله وار و تحقیقی، از استاد دانشگاه مدینه، شیخ عبدالمحسن العباد، به نام عقیده اهل السنه و الاثر فی المهدی المنتظر. این مقال، سخنرانی مبسوطی است که در یک محفل دانشگاهی، به وسیله استاد نام برده القا شده است، و سپس به صورت رساله ای، به وسئله مجله دانشگاه مدینه به چاپ رسیده است.(124) در تقسیماتی که برای این بحث تحقیقی در نظر گرفته شده است، مطلب آن به ده بخش تقسیم گشته و بدین ترتیب تحریر یافته است:
1 - ذکر نام آن اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که احادیث مربوط به مهدی علیه السلام را از پیامبر نقل کرده اند.
2 - ذکر نام عالمان بزرگی که احادیث مهدی را در کتابهای خویش - بر اساس اسناد - ذکر کرده اند.
3 - ذکر نام عالمانی که هر یک کتاب مستقل در باره مهدی علیه السلام نوشته اند.
4 - ذکر نام عالمانی که احادیث مربوط به مهدی را متواتر دانسته اند و نقل کلام آنان.
5 - ذکر احادیثی که در کتاب صحیح بخاری و کتاب صحیح مسلم ذکر شده است و مربوط است به امر مهدی.
6 - ذکر پاره ای احادیث درباره مهدی، که در دیگر کتابهای معتبر حدیثی آمده است، و بیان سندهای آنها و معتبر بودن آن سندها.
7 - ذکر برخی از عالمان که احادیث مربوط به مهدی را مستند شناخته اند، و اعتقاد به ظهور مهدی را لازم شمرده اند، و نقل سخنان آنان.
8 - ذکر برخی کسان که احادیث مربوط به مهدی را انکار کرده یا مورد تردید قرار داده اند، و رد کلام آنان.
9 - ذکر پاره ای احادیث، که ممکن است گمان شود با احادیث مربوط به مهدی سازگار نیست، و پاسخ به این گمان و توهم.
10 - سخنی در پایان.
این گفتار بلند و مستند، با این فصلها که یاد شد، شامل احادیث بسیار، و ماخذ سرشار، و بحثهای فنی معتبری است که در خور توجه فراوان است. نا گفته نمی گذاریم که برخی از اهل سنت، از جمله نویسنده رساله یاد شده در پاره ای از مسائل مربوط به این امر عظیم، با ما شیعی مذهبان، اختلاف نظرهای دارند - که علت آن اختلاف نظرها هم در جای خود روشن و شناخته است - لیکن آنچه مهم است این است که اصل موضوع، با ابعاد عمده خویش، مورد تصدیق و تأیید و اعتقاد و باور است، حتی در اواخر قرن چهاردهم، آنهم در سرزمینی مثل عربستان سعودی. و این تصدیق و اذعان تا جایی است که مدارک موضوع گرد آوری می شود، و در یک محفل دانشگاهی، مورد بحث و کنفرانس قرار می گیرد، و سپس استادی که این بحث را تهیه کرده است تقدیر به عمل می آید، و مجله دانشگاه وهابی، این اثر اعتقادی را منتشر می کند. اینها دلیل بر پای بودن عمود حق است در هر زمان. استاد عبدالمحسن العباد، در فصل نهم این مقاله می گوید:
شیخ محمد سفارینی، در شرح منظومه اعتقادات اهل سنت گفته است: سخن درستی که از اهل سنت بدان معتقدند این است که مهدی... پیش از اینکه عیسی آسمان به زیر آید ظهور می کند. درباره خروج مهدی احادیث بسیاری وارد شده است تا جای که به حد تواتر معنوی رسیده است. و این احادیث میان عالمان اهل سنت شیوع و شهرت دارد، بطوری که این امر یکی از عقاید آنان به شمار است. سفارینی آنگاه برخی از اقوال و احادیث مربوط به خروج مهدی را، و نامه های پاره ای که راویان آن احادیث را اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، یاد کرده است. سپس چنین افزوده است: احادیث فراوانی از پیامبر اکرم، از طریق این شمار اصحاب که نام برده شدند، و دیگرانی که نامشان نیامده، روایت شده است. همچنین نسلهای پس از اصحاب، یعنی تابعین نیز، این احادیث را نقل کرده اند. و این مجموعه چنان است که برای انسان، موجب علم قطعی می شود. بنابر این، ایمان و اعتقاد به خروج و ظهور مهدی واجب است. چنانکه این حقیقت نزد عالمان ثابت گشته، و در کتابهای اعتقادی اهل سنت و جماعت تدوین یافته است.
در پایان رساله یاد شده، سخنانی آمده است شیخ عبدالعزیزین باز، نایب رئیس دانشگاه مدینه. وی که در محفل دانشگاهی یاد شده حاضر بوده است، در پایان، استاد عبدالمحسن العباد، برای تهیه این مطالب تحقیقی تشکر می کند، و خود نیز مطالب و احادیث و استنادهای، در تأیید موضوعات مقاله، می افزاید. مقاله (رساله) یاد شده، در کتاب پر ارج موسوعه الامام المهدی(125) نیز درج گشته است. با این نقلها و استنادها بخوبی روشن می گردد که موضوع مهدی و ظهور آخرالزمان امری است مسلم، و اعتقادی است اسلامی، اعتقادی که در طول سده ها و اعصار، در میان عالمان مذاهب اسلامی مورد قبول بوده است، و شرایط و علامات مربوط به آن ثبت و ضبط شده است. عالمان اسلامی پیوسته این احادیث را روایت کرده اند، و به دست نسلهای دیگر امت رسانیده اند. و در اقالیم مختلف اسلامی در این باره فصلها و کتابها نوشته اند. و هر گاه مدعیی پیدا شده است به رسوا ساختن او پرداخته اند و، علایم عمده ظهور و حوادث برگ آخرالزمان را یاد آور گشته اند، تا مردم به دست مدعیان گول نخورند، و به دام دکه داران و حقه بازان و دینسازان دچار نیایند. نقل و ثبت و ذکر (تخریج) احادیث مربوط به مهدی علیه السلام، در طول سده ها، در میان اهل سنت نیز قطع نگشته است تا عصر حاضر. و در این عصر می نگریم که حتی عالمان عربستان سعودی (که شیعه و مدارک شیعه، و شناخت شیعه و حقایق و مبانی تشیع بسیار دورند، و نمی خواهند این حقایق و مبانی را به صورت صحیح و جامع بفهمند و درک کنند و بشناسند)، امر مهدی را مسلم می شمارند، و برای ثبت آن، و گسترش مفهوم آن، و رد مخالفان آن، تلاش علمی می کنند، و در سطح محافل دانشگاهی، به بیان فصول درخشان حدیث نبوی در این باره، مبادرت می ورزند.

7 - کتاب کفایة الموحدین

عالم پژوهشگر، و اعتقاد شناس محقق، سید اسماعیل عقیلی طبرسی (در گذشته 1321 ه.ق)، مولف کتاب اعتقادی و تحقیقی کفایة الموحدین، در مقاله اولی، از فصل دوازدهم، فصول امامت، احادیث بسیاری درباره مهدی و ظهور و علائم ظهور، مدارک معتبر، نقل کرده است. شماری از مدارک او از این قرار است:
صحیح بخاری. صحیح مسلم. سنن ابی داود. سنن ابن ماجه. سنن نسائی. جامع ترمذی. مسند احمد حنبل. الجمع بین الصحیحین ابو عبدالله ازدی حمیدی. الجمع بین الصحاح السته رزین بن معاویه عبدری. جامع الاصول مجد الدین ابن اثیر. فردوس الاخبار دیلمی. معجم کبیر طبرانی. فرائد السمطین حمویئی. حلیه الاولیاء و اربعین ابونعیم. غریب الحدیث ابن قتیبه. تفسیر ثعلبی. الجرح و التعدیل دارقطنی. کفایه الطالب، والبیان گنجی شافعی.
مولف در آغاز نقل احادیث می گوید:
آنچه رسیده است از رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - و امیر المومنین و ائمه طاهرین - صلوات الله علیهم اجمعین - اخباری که علماء عامه و روات ایشان، در صحاح و مولفات معتبره خودشان نقل کرده اند، هر یک از آنها نص صریح است بر امامت و خلافت آن زبده آفاق. و اخباری که در این باب نقل شده بعید نیست که در کثرت و تظافر، نظیر اخبار وارده در غدیر خم باشد، که در حق امیر المومنین علی ابن ابی طالب - علیه السلام - وارد شده، چنانکه عنقریب ظاهر خواهد شد. حافظ ابو نعیم، در کتاب حلیة الاولیاء دوازده حدیث، به اسناد صحیحه معتبره، رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - در نص و امامت و خلافت حضرت مهدی - عجل الله تعالی فرجه - روایت کرده که سید انبیا - صلی الله علیه و آله و سلم - به امت خود اخبار فرمود...
و سرانجام، در اواخر این مقاله، فصل یاد شده، می گوید:... این هفتاد حدیث، مجملی اخبار منقوله، کتب و مولفات علماء عامه است، به طرق و روایات ایشان، تنصیص (تصریح) رسول خدا، بر امامت و خلافت حضرت حجه الله، صاحب العصر و الزمان - عجل الله فرجه - و حال آنکه اکثر اخباری را که علما عامه، در این باب رسیده است، نقل ننمودیم...
آنگاه، به مطالب خویش، چنین ادامه می دهیم:
...و علاوه بر این نصوصات، اخبار بسیاری در کتب و مولفات خودشان، اوصاف حضرت مهدی صاحب الزمان نیز: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده اند... حافظ ابو نعیم، در کتاب حلیة
الاولیاء، به سند خود، حذیفه روایت کرده، که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که: مهدی مردی است از اولاد من، وجهه کالکوکب الدری - رخساره تو مانند ستاره تابنده است... ابن شیرویه دیلمی، در کتاب فردوس (فردوس الاخبر) و مولف کتاب مصابیح (مصابیح السنته)، حسین بن مسعود فراء (بغوی)، ابن عباس روایت کرده اند، که رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که: مهدی طاووس اهل بهشت است... ابن اثیر، در جامع الاصول، ده حدیث در خصوص خروج مهدی، و اوصاف او ذکر کرده است، و شافعی گفته که اخبار در خصوص مهدی، رسول خدا - صلی الله علیه و آله - به حد تواتر رسیده است و ثعلبی اخبار در خصوص مهدی - علیه السلام - را به پنج سند و روایت نقل کرده است... نیز ابو نعیم، در کتاب اربعین، و عوالی، و فوائد، قریب به چهل روایت، در باب خروج مهدی و اوصاف آن بزرگوار روایت کرده است...(126)

8 - تواتر احادیث مهدی

احادیث نبوی، درباره مهدی علیه السلام، در کتابها و اسناد عالمان مذاهب اسلامی به اندازه ای فراوان است، که کمتر به آن اندازه، درباره موضوعی دیگر، حدیث رسیده است. این واقعیت، یعنی کثرت احادیث یاد شده و فراوانی و گوناگونی راویان آن، در ماخذ و طرق روایی اهل سنت، بخوبی چشمگیر است. و همین واقعیت باعث شده است تا دانشمندان علم حدیث، و حفاظ بزرگ سنی، جای جای، به متواتر بودن احادیث مهدی، تصریح کنند.
حافظ ابو عبد الله گنجی شافعی (در گذشته 658 ه.ق)، در کتاب البیان، می گوید:
تواترت الاخبار واستفاضت، بکثرة رواتها عن المصطفی صلی الله علیه و آله و سلم، فی امر المهدی علیه السلام.(127)
- احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، درباره مهدی علیه السلام، به دلیل راویان بسیاری که دارد، به حد تواتر رسیده است.
حافظ معروف حدیث، ابن حجر عسقلانی شافعی (در گذشته 852 ه.ق)، که او را حافظ عصر خوانده اند، در کتاب فتح الباری، که در شرح صحیح بخاری نوشته است، می گوید:
تواترت الاخبار، بان المهدی من هذه الامه، و ان عیسی - علیه السلام - سینزل و یصلی خلفه.(128)
- احادیث متواتر رسیده است، که مهدی از این امت است، و عیسی علیه السلام از آسمان فرود خواهد آمد، و پشت سر مهدی نماز خواهد خواند.
بجز این دو عالم و محدث معروف، عالمان دیگری نیز به متواتر بودن احادیث نبوی، درباره مهدی، تصریح کرده اند، که در ماخذ آمده است.(129) ما از نقل آن تصریحات می گذریم. و برای همین واقعیت است که قاضی محمد شوکانی یمنی، رساله خود را، در این موضوع، التوضیح فی تواتر ما جاء فی المنتظر والدجال و المسیح نامیده است. او دراین باره می گوید:
... و جمیع ما سقناه بالغ حد التواتر، کما لا یخفی علی من له فضل اطلاع. فنقرر بجمیع ماسقناه ان الاحادیث الوارده، فی المهدی المنتظر، متواتره(130).
- همه این احادیث که آوردیم به حد تواتر می رسد، چنانکه بر مطلعان پوشیده نیست. بنابراین، با توجه به همه احادیث مذکور، مسلم گشت که احادیث رسیده، درباره مهدی منتظر، متواتر است.
این موضوع، که مسئله مهدی، مسئله ای اسلامی است و قطعی، به اندازه ای مسلم است و مشهور، که حتی لغت نویسان و واژه شناسان اهل سنت نیز، در ذیل کلمه مهدی، آن را مطرح کرده اند. جمله، جمال الدین ابن منظور افریقی مصری (در گذشته 711 ه.ق)، در لغتنامه بزرگ و معتبر خویش (لسان العرب)، چنین می گوید:
المهدی، الذی قد هداه الله الی الحق. و قد استعمل فی الاسماء، حتی صار کالاسماء الغالبه. و به سمی المهدی الذی بشر به النبی - صلی الله علیه و آله و سلم - انه یجی فی آخرالزمان(131).
- مهدی، یعنی: کسی که خداوند راه حق را به او نشان داده است. این کلمه (که از نظر دستوری وصف است، به صورت اسم به کار رفته است (و اشخاص را به آن نامگذاری کرده اند) تا جایی که علم بالغلبه شده است.(132) و همین کلمه (مهدی)، نام آن کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، مژده داده است در آخرالزمان می آید.
همچنین محدث و ادیب و واژه شناس معروف عرب، مجدالدین ابن اثیر شافعی (در گذشته 606 ه.ق)، در کتاب النهایه، و مرتضی زبیدی حنفی (در گذشته 1205 ه.ق)، در فرهنگ تاج العروس، این موضوع را یاد کرده اند. زبیدی در آخر، این جمله دعا را نیز افزوده است:
جعلنا الله من انصاره.(133)
- خداوند، ما را، از جمله یاران مهدی قرار دهد!
توضیح:
در پایان این گفتار، اصطلاح حدیثی متواتر را شرح می دهیم. متواتر، یعنی : پی در پی آینده، اسم فاعل است، مصدر تواتر باب تفاعل، یعنی: پی در پی آمدن. متواتر اصطلاحات علم الحدیث است. حدیثی را که به حد تواتر رسیده باشد، متواتر گویند. حد تواتر چیست؟ هر حدیثی که در همه طبقات راویان (نسلهای روایتی و حدیثی)، راویانی متعدد - میان 10 تا 20 راوی - و از جاهای مختلف، داشته باشد، به طوری که نتوان آن راویان را، به تبانی و کذب، منسوب داشت، به حد تواتر رسیده است و متواتر است.(134) بدینگونه، تواتر را می توان، ثبوت و قطعی تعبیر کرد. و حدیث متواتر را می توان، حدیث ثابت و قطعی خواند، حدیثی که در هر نسل روایی و حدیثی، راویان بسیار داشته، و در کتابهای بسیار روایت شده است، و به وسیله محدثان و مشایخ روایت، سینه به سینه، و ضبط به ضبط، نسلی به نسل دیگر رسیده است، و ثبوت و صدور آن، پیامبر اکرم علیه السلام، یا ائمه طاهرین علیه السلام، قطعی است.