فهرست کتاب


دیدار با ابرار سید بحرالعلوم دریای بی ساحل

نورالدین علی لو

غروب آفتاب

روز 24 ذی حجه 1112ق. یا ماه رجب بود که بحرالعلوم رخ از دیار فانی برتافت و به عالم بالا پرواز کرد او از مدتها قبل توان تدریس نداشت و در منزل به مطالعه و تألیف می گذرانید و سرانجام او با غروب خود قلب عاشقان و شیفتگان ولایت و امامت را داغدار و مجروح کرد او دریایی از علم را با خود همراه برد درب منزل او به روی دوستان بسته شد، دوستانی که او را پدری مهربان و رئوف و دلسوز و محرم اسرار می دانستند او بیش از پنجاه و هفت بهار را سپری نکرده بود که دعوت حق را لبیک گفت و روح بلند او به سوی رب العالمین بازگشت و براستی معنای این حدیث تحقق یافت که:
اذا مات العالم ثلم فی الاسلام ثلمة لا یسدها شی
وقتی عالمی از دنیا برود رخنه و شکافی در دین پیدا می شود که چیزی جای آن را پر نمی کند
درگذشت بحرالعلوم در عالم اسلام اثری عمیق گذاشت و دنیای شیعه را در ماتم فرو برد و حوزه های علمیه را مدتی بی پدر گذاشت گرچه شاگردان بزرگی مثل شیخ جعفر کاشف الغطاء از او یادگار ماند ولی باز جای بحرالعلوم خالی بود وقتی خبر در گذشت او به گوش مردم رسید، سراسیمه و حیرت زده به خیابان ها ریختند گویا از خواب سنگین ناگهان بیدار شدند جارچیان خبر را به مردم رساندند مردم همه بر سر و سینه زنان به طرف خانه امید همیشگی دویدند در گوشه ای از منزل ایستاده و مانند مرغ پر شکسته به یکدیگر تسلیت دادند و اشک می ریختند فریادها بلند بود که، ای وای مدرسه اخلاق بسته شد معلم عرفان از دنیا رفت مردم سینه زنان، گریه کنان، دور جنازه سید بحرالعلوم را گرفتند و مانند پروانه حلقه زدند صدای ناله از شهر نجف اشرف بالا رفت گویا ملائکه هم با مردم آن سامان همناله شده بودند صدای زمزمه یاران و دوستداران از آن شهر به آسمان و عرش اعلی بلند شد.
در روایت خوانده ایم که چون مؤمنی و دوستی از خدا به عالم ابدی و دیار سفر کند جایی که در آن عبادت می کرده به مدت چهل روز بر او گریه می کند، و فرشتگان بر مؤمن گریه می کنند(86).

نماز بر جنازه بحرالعلوم

از داستانهای جالبی که از کرامات بحرالعلوم حساب می شود جریان نماز میت بحرالعلوم است. صاحب برهان قاطع، از آخوند زین العابدین سلماسی نقل کرده، چون بیماری سید بحرالعلوم سخت شد به ما که دور او را گرفته بودیم گفت: من دوست داشتم شیخ جلیل شیخ حسین نجف که در اثر کثرت زهد و عبادت ضرب المثل است بر من نماز بخواند ولی بر من نماز نمی خواند مگر جناب عالم ربانی میرزا مهدی شهرستانی (او از معاصران و دوستان بحرالعلوم بود و در سال 1216ه ق وفات یافت) ما از این خبر سید تعجب کردیم چون میرزای ذکر شده در این هنگام در کربلا بود و بعد چندان طولی نکشید که بحرالعلوم از دنیا رفت و ما به انجام مقدمات دفن و کفن او پرداختیم، هنوز از میرزا مهدی شهرستانی خبری نبود و من در فکر بودم برای اینکه من در مدت دوستی با بحرالعلوم از او خبر نادرست و دروغ نشنیده بودم من در این باره سرگردان بودم تا او را غسل دادیم و کفن کردیم و به صحن شریف مرتضوی (علیه السلام) برای نماز و طواف دور حرم مطهر آوردیم گروهی از بزرگان علماء و فقها مثل شیخ جعفر کاشف الغطاء و شیخ حسین نجف همراه ما بودند و وقت نماز بر او رسیده بود و دل من از آنچه شنیده بودم تنگ شد که یکبار از طرف درب شرقی صحن جمعیت به دو سو رفتند و راه باز شد، دیدم سید بزرگوار سید مهدی شهرستانی است، و با لباس سفر وارد صحن شد و هنوز خسته بود چون به جنازه رسید علما او را که جامع الشرایط بود پیش بردند و به امامت او بر پیکر سید نماز خواندیم و دلم شاد شد. و خدا را شکر کردم که شک ما را بر طرف کرد.
سید مهدی شهرستانی جریان آمدن خود به نجف اشرف را چنین بازگو کرده که: نماز ظهر را در مسجد خویش در کربلا خوانده و به خانه برگشتم نامه ای از نجف دریافت کردیم که از سید بحرالعلوم نا امید شده اند، من به خانه رفتم و بی درنگ سوار بر مرکب شدم و یکسره آمدم و به هنگام ورود مواجه با حمل جنازه بحرالعلوم شدم (ناقل این جریان علی رضا اصفهانی از شیخ زین العابدین سلماسی است(87))

بارگاه بحرالعلوم

بعد از نماز بدن مبارک را به مکانی که او فرزند بزرگ خود سید رضا طباطبایی بحرالعلوم وصیت کرده بود و به بعضی از دوستان نیز گفته بود حمل کردند او اظهار کرده بود که دوست دارد در جنب مرقد شیخ طوسی (متوفای 460ه ق) دفن شود عده ای از بزرگان نقل کرده اند که هنگام دفن که خاک بر پیکر آن مرجع بزرگ می ریختند از بین حاضران صدایی شنیدند که این دو بیت را می خواند ولی تا به حال گوینده آن شناخته نشده است:

لله قبرک من قبر تضمنه - علم النبین من نوح الی الخلف
کانت حیاتک احیاء لما شرعوا و فی مماتک موت العلم و الشرف(88)

چه قبری که خود در علم پیامبران را از نوح و بعد از او در بردارد زندگی تو احیاگر شرع اسلام بود و مرگ تو مرگ علم و شرف است.
در تاریخ وفات او این شعر را سروده اند که سال وفات آن عالم بزرگ می باشد:

عجب غمی است که دل زین مصیبت جانکاه - به سینه خون شد و بیرون زچشم پر نم رفت
خرد چو سال وفات از تو جست با وی گوی - سمی مهدی صاحب زمان ازدواج عالم رفت(89)

این حروف مطابق با 1212است 1212 16 1196ق.
مقبره آن عالم بزرگ هم اکنون زیارتگاه دوستداران علم و مرجعیت و جایگاه نیایش علاقمندان اهل بیت عصمت و طهارت است و نیازمندان فراوان مانند روزگار زندگی او هم و غم خود را با استمداد از روح بلند وی برطرف می نمایند.
بعد از در گذشت او مجالس ترحیم و ختم از سوی خانواده آن مرحوم و از سوی طبقات مختلف برگزار شد و چندین روز بازارها بسته بود بعد از فوت او زبان شاعران به مدح و مرثیه او باز شد و در وصف یار از دست رفته شعرها سرودند که به یکی دو نمونه از آن ها اکتفا می کنیم. ابتدا سروده ای از زبان شیخ جعفر کاشف الغطاء سپس سروده ای از سید صادق آل بحرالعلوم در مدح او ذکر می کنیم.
سروده کاشف الغطاء در مدح استاد:

لسانی عن احصاء فضلک قاصر - و فکری عن ادراک کنهک حاسر
جمعت من الاخلاق کل فضیلة - فلا فضل الا عن جنابک صادر
یکلفنی صحبی نشید مدیحکم - لز عمهم انی علی ذاک قادر
فقلت لهم هیهات لست بقائل - لشمس الضحی یا شمس ضوئک ظاهر
و ما کنت للبدر المنیر بناعت - له ابدا بالنور و اللیل عاکر (90)

سروده از سید صادق آل بحرالعلوم:

بحرالعلوم صاحب المناقب - سید اهل فضل ذی التجارب
محقق المعقول و المنقول - مدقق الفروع و الاصول
برتقی ورع امام - بمثله لم تسمع الایام
و فضله فی سائر الاقطار - کالشمس فی رابعة النهار
وکم کرامات له مشتهره - و قد غدت فی عصره مزدهره(91)

روحش شاد،
یادش گرامی و راهش مستدام باد:
نور الدین علی لو-
حوزه علمیه قم
30/6/1372

...................) Anotates (.................
1) منتهی المقال، حائری، ص 316.
2) منتهی المقال، ص 316.
3) در اکثر منابع آمده است: فوائد الرضویه ، 677. قصص العلماء، 168، اعیان الشیعه، ج 10، ص 158، مستدرک الوسائل، ج 3، 383.
4) اختران تابناک، ج 1 ص 412. فوائد الرضویه، ص 476، قصص العلماء، ص 168.
5) فقد روی: من ر آنا فقد ر آنا فان الشیطان لا یتمثل بنا مقدمه فوائد الرجالیه.
6) منتهی الامال، ص 366.
7) اقتباس از مقدمه فوائد الرجالیه بحر العلوم
8) اقتباس از مقدمه فوائد الرجالیه، بحر العلوم.
9) مقدمه فوائد الرجالیه، 33 و فقهای نامدار شیعه، ص 291.
10) منتخب التواریخ، ص 182.
11) مقدمه فوائد الرجالیه، ص 66.
12) اعیان الشیعه، ج 10، ص 119، و فوائد الرجالیه (مقدمه) ص 25 - 26.
13) اعیان الشیعه، ج 10، 119. فوائد الرجالیه، ص 26.
14) فوائد الرجالیه 260، 27.
15) مقدمه فوائد الرجالیه، ص 26 و 27.
16) مراة الاحوال، جهان نما، 147.
17) مراة الاحوال، جهان نما، 147
18) در شیوه دستیابی بر قوانین الهی دو دیدگاه وجود دارد:
1- شیوه اصولی.
2- شیوه اخباری.
طرفداران شیوه اصولی می گویند؛ بدون اجتهاد و دخالت دادن عقل نمی توان احکام الهی را بدست آورد اخباریان بر این باورند که باید با تکیه بر اخبار بدون دخالت فهم درست اخبار نیاز به آشنایی با مباحث مطلق؛ مقید نسخ عام و خاص و... آن دارد و مراجعه مستقیم به اخبار امثال مراجعه مستقیم مریض به داروخانه است
ملا محمد امین استرآبادی (درگذشته 1033ه) از پایگذاران مکتب اخباری است که در کتب خویش در برابر عالمان اصولی موضع گرفت و تفکر اخباریگری حدود دو قرن حاکمیت نسبی داشت و در دوران وحید بهبهانی از صحنه خارج شد
بدون تردید اصول فقه یک ابزار مهم اجتهاد و فهم دین است ولی خارج شدن علم اصول فقه از جایگاه طبیعی آن و آمیخته شدن با مباحث فلسفی و دور شدن از نقش کاربردی و کم توجهی به اخبار. احادیث اهل بیت (علیه السلام) زمینه شک و تردید در اصل این علم را فراهم آورد و می توان گفت دو سمت افراط و تفریط در مسأله اصولی و اخباری با هم درگیر بوده اند و اخباریان عاقل با اصولیان متعادل هرگز، نزاع و مقابله ای در حد تکفیر و تفسیق نداشته اند.
19) مراة الاحوال جهان نما، ص 147.
20) همان، 147.
21) فوائد الرضویه، 406.
22) قصص العلماء 202.
23) فوائد الرضویه، 405 به نقل از منتهی المقال حائری.
24) قصص العلماء، ص 272. و لؤلؤة البحرین، ص 442.
25) اعیان الشیعه، ج ص 195
26) اعیان الشیعه، ج 3، ص 79.
27) فوائد الرجالیه (مقدمه).
28) مکارم الاثار، ج 417 - 421.
29) اعیان الشیعه، ج 10، 159.
30) فقهای نامدار شیعه، ص 293.
31) روضات، ج 7، ص 204
32) شهیدان راه فضیلت، ج 1 ص 420- فوائد الرضویه، ص 671.
33) منتهی الامال، ج 2، ص 94.
34) فوائد الرجالیه، مقدمه، ص 33.
35) فوائد الرجالیه، مقدمه، ص 35.
36) منتهی الامال، ج 2 ص، 547 فوائد الرضویه، ص 680.
37) مکارم الاثار، ج 1 ص 417.
38) در اکثر منابع شرح حال نقل شده است.
39) فوائد الرجالیه، ص 35
40) فقهای نامدار شیعه، ص 291
41) فوائد الرجالیه، ص 36.
42) اقتباس از فوائد الرجالیه، ص 38.
43) فوائد الرجالیه، مقدمه، ص 38.39
44) قصص العلماء، ص 171.
45) قصص العلماء، ص 173.
46) تکملة نجوم السماء، ج 1، ص 301
47) فرهنگ معین ج 1 ص 53 (اعلام)
48) در حدثه هجوم وهابی ها به نجف اشرف که در سال (1221ه ق) رخ داد مردم به رهبری این شیخ بزرگ به دفاع از وطن و نوامیس و شعائر مذهبی خود پرداختند و در این جهاد علماء به رهبری این مرجع سلاح به دست گرفته و نیازهای مردم را تأمین می کردند و حتی پشت بام ها را پر از سنگ و سنگر کرده بودند (ماضی النجف و حاضرها، ص 219-215
49) قصص العلماء، ص 198.
50) قصص العلماء، ص 193
51) قصص العلماء ص 190 فوائد الرضویه ص 73
52) قصص العلماء، ص 185.
53) فوائد الرضویه، ص 72.
54) جعیفر، یعنی جعفر کو چک
55) اعیان الشیعه، ج 4 ص 228. فوائد الرضویه و کرام البرره و معارف الرجال، ج 1 ص 151
56) الکنی و الاقاب، ج 3 ص 66 مستدرک الوسائل ج 8 ص 385فوائد الرضویه ص 86
57) مجمع التواریخ، ص 151و 150
58) مانند وهابی ها- مجمع التواریخ ص 150- ماضی النجف و حاضرها آئین وهابیت این است آئین وهابیت و....
59) قصص العلماء ص 130
60) مستدرک، ج 3، ص 387.
61) قصص العلماء، ص 138
62) قصص العلماء، ص 149
63) قصص العلماء، ص 140.
64) از شهرهای استان آذربایجان غربی است و از شهرهای حاصلخیز به شمار می رود دارای آب و هوائی معتدل می باشد از نظر فرهنگی از شهرهای مذهبی کشور به شمار می رود و از قدیم به دار المومنین شهرت داشته و از این خطه علمای بنامی پا عرصه نهاده اند از جمله آنها از صاحب شرح نهج البلاغه خوئی و آیة الله سید ابولقاسم خوئی نام در آورد.
65) اختران تابناک، ج 1 ص 428
66) اعیان الشیعه، ج 6، ص 225
67) قصص العلماء ص 118 و 119
68) اختر تابناک، ج 1 ص 414 فوائد الرضویه، ص 49.
69) اعیان الشیعه، ج 10، ص 160 شعراء الغری، ج 12 ص 139، و منابع دیگر لازم به تذکراست بعضی نسبت این کتاب را به بحرالعلوم قبول ندارند.

70) فوائد الرجالیه ص 74، شعراء الغری ج 12ص 138.
71) فوائد الرجالیه ص 74، شعراء الغری ج 12 ص 138
72) تاریخ نجف، ص 181
73) ماضی النجف و حاضرها، ص 95.
74) فوائد الرجالیه، ص 95، 96.
75) ماضی النجف و حاضرها ج 1 ص 105
76) ماضی النجف و حاضرها، ج 1 ص 105.
77) ماضی النجف و حاضرها ج 1 ص 249. فوائد الرجالیه، ص 96،
78) روضات الجنات ج 7 ص 213 شعراء الغری ج 12ص 133

79) منتهی الامال ج 2 ص 548
80) قصص العلماء ص 172 فوائد الرضویه ص 680
81) فوائد الرضویه، ص 682
82) قصص العلماء ص 173.
83) گنجینه دانشمندان، ج 8 ص 376
84) گنجینه دانشمندان، ج 8 ص 371،

85) ماضی النجف و حاضرها ج 3 ص 431 سفینة البحار، ج 2 ص 709: ماده (هدی).
86) تحفة العالم، ص 136
87) فوائد الرضویه، ص 670
88) فوائد الرجالیه ص 116
89) مکارم الاثار ج 1 ص 427 و نجوم السماء ص 317
90) فوائد الرجالیه، ص 99.
زبانم از شمردن فضل کوتاه و فکرم از درک کنه تو نارسا و خسته است همه فضیلتهای اخلاقی را در خویش جمع کرده ای و هیچ فضیلتی نیست مگر اینکه از ناحیه تو صادر شده است دوستانم از من می خواهند تا در مدح تو سروده ای بسرایم به گمان آنها من قدرت بر آن دارم. به آنها گفتم نمی توانم به خورشید فروزان روز بگویم که نور تو آشکار است. من هرگز توصیفگر ماه درخشان به وسیله نور نیستم
91) علامه حرالعلوم صاحب فضائل و سرور صاحبان فضل و دارای تجربه است محقق در علم معقول و علم منقول است و اهل دقت در علم فروع و علم اصول است.نیکوکار پرهیزکار و پارسا و پیشوایی است که روزگار هرگز مانند او را نیاورده است و فضل و بزرگواری او در سایر نواحی مثل خورشید در وسط آسمان درخشان است و چه بسا کراماتی از او مشهور است و به تحقیق کرامات از او در عصر خودش شکوفاگشته است