فهرست کتاب


قصه های طاقدیس

حسین استاد ولی

مرد روستائی و تخم منار

مردی از روستا به شهر آمد، شهری دید زیبا و خرم، جمعیت بسیاری در آن رفت و آمد داشتند. او زمانی به گشت و گذار پرداخت و از خیابانها و میدانهای شهر دیدن کرد. در این دیدار چشمش به منار بلند نیلگونی افتاد که سخت نظر او را جلب نمود.
روستائی با دیدن منار جیران ماند و نگریست و انگشت حیرت به دندان گزید. با خود گفت: این دیگر چیست؟ سپس از چند لکه سفیدی که از فضله مرغان و پرندگان بر منار دیده بود پنداشت که منار، درختی از ماست است!باز با خود گفت: شاید چاهی است که آن را کنده اند و از زمین بیرون آورده و واژگونه نهاده اند تا خشک شود.
روستایی ساده لوح همین طور با خود اندیشه می کرد و زمزمه می نمود و در کار آن منار حیران مانده بود. رندی از آنجا می گذشت، حیرت روستائی را دید و از طرز نگاه او به قضیه پی برد.
باطن از ظاهر بلی پیدا بود - حال دل را رنگ و ور گویا بود
مرد دانا از یکی گفتار تو - پی برد بر قدر و بر مقدار تو
جنبش چشم و نگاه مردمک - مر عیار مرد را باشد محک
از او پرسید از چه در حیرتی؟
گفت: از این اعجوبه بلند بالا در شگفتم و نمی دانم چیست و کار کیست؟
رند گفت: این نردبان آسمان است و از قدیم بوده است، هر دعایی از این نردبان بالا می رود و به آسمان می رسد و روزی آفریدگان به وسیله آن به زمین می رسد، وجود این نردبان در این شهر سبب آبادی و خرمی آن شده و مانند ده شما ویران نیست.
این بیان روستائی را خوش آمد و آرزو کرد کاش روستای او هم چنین مناری داشت.
رند گفت: این که مشکلی نیست، تخم آن را به روستا ببر و بکار تا عرض یک سال در آن جا نیز چنین مناری سبز شود و روستای شما نیز بدان وسیله آباد گردد.
روستائی که این شنید از او خواهش نمود که تخم آن منار را در اختیار او نهد. مرد رند مقداری زر از او گرفت و یک مشت تخم زردک (هویج) به او داد.
روستائی شاد و خندان به ده بازگشت و روستائیان را از او تشکر نمودند.
خلاصه زمینی را رفتند و روستائی ساده لوح تخم زردک را در آنجا کاشت، روزها آبیاریش می نمود و شبها از آن مراقبت می کرد تا سرانجام آن تخمها سبز شده، برگهایش روی زمین پهن گردید. روستائی هر چه بیشتر به آن رسیدگی می کرد برگها بیشتر پهن می شد ولی مناری سر بر آورد. بالاخره روزها و ماهها گذشت و بهار فرا رسید و گیاهان سبز شد ولی مناری نرویید.
روستائی از اینکه مناری نرویید دلگیر و غم زده شد و بیل بر داشت و دور تخمی را که کاشته بود شکافت، دید که تخم به شکل منار روییده اما بر عکس به جای آن که سر از زمین در آورد به عمق زمین فرو رفته است!اینجا بود که دانست مرد رند از سادگی او استفاده کرده و سر او را کلاه گذاشته است...
آری، اعمال ما نیز چنین است، همه نتیجه وارونه می دهد، زیرا که اخلاص و صدق همراه نیست.
ای دریغا تخم وارون کاشتیم - حاصل وارونه زان بر داشتیم
ای دریغا تخممان نابود شد - اجتهاد و سعیمان مردود شد
ای دریغا مایه مان سودی نداد - شعله ها کردیم و جز دودی نداد

روحانی نمای بی تقوا

در هر صنفی خوب و بد هست، جامعه روحانیان و علمای دین نیز از این قاعده بر کنار نیستند. به همین دلیل در سخنان معصومین (علیه السلام) در مقابل آن همه ستایشی که از عالم پرهیزگار و دین پروا به عمل آمده، به سختی از عالمان بی تقوا و دنیا پرست نکوهش گردیده است. حکایت زیر نمونه ای از این صنف است.
مردی از شخصی طلب داشت و مدتها از موعد آن گذشته بود و بدهکار، وام خود را نمی پرداخت.
روزی مرد طلب کار سندی را که در اختیار داشت به دست گرفت و نزد بدهکار رفت و مطابق سند طلبکاری نمود.
بدهکار گفت: من بدهی خود را پرداخته ام و هرگز وامی به تو ندارم و اگر ادعایی داری فردا به نزد قاضی بیا.
این را گفت: و راه مسجد پیش گرفت. آمد و در صف اول نماز نشست و نماز را به جماعت گزارد. پس از نماز به نزد امام جماعت رفت و پس از سلامی گرم، از وی دعوت نمود تا آن شب را همراه فرزند و اذان گوی مسجد مهمان وی باشد.
امشبی خواهم مرا منت نهی - از قدومت خانه ام زینت دهی
بره ای در خانه دارم شیر مست - هم برنج و قند و نان و میوه هست
یک شب با مخلصان آری بسر - هم موذن در رکابت هم پسر
امام جماعت بی پروا بدون آن که از علت دعوت جویا شود به بهانه آن که پذیرش دعوت او را پذیرفت و خود را به لقمه ای گوشت و برنج فروخت.
بدهکار چند قدمی از وی دور شد، سپس بازگشت و گفت: اگر اجازه دهید رازی دارم که با شما در میان نهم.
گفت: بگو.
گفت: فردا قصد دارم بابت آن سیصد پول طلا به دادگاه بروم.
امام جماعت که از هیچ چیز خبر نداشت گفت: عجب!مگر آن فرو مایه هنوز وامش را پس نداده است؟
آن مرد گفت: خیر قربان!من بدهکارم و او طلبکار من است و پایبند و دهنه اسب مرا گرو گرفته و ضمنا سند معتبری هم از من به دست دارد.
امام جماعت گفت: زهی بی شرمی و ستم است که می خواهد دوبار طلبش را از تو وصل کند!هیچ ناراحت نباش که چاره کار تو خواهم ساخت و فردا به دادگاه به نزد قاضی خواهم آمد.
فردا روز، مدعی به نزد قاضی رفت و شکایت خود باز گفت.
بدهکار از جا برخاست و ادعا نمود که وام خود را پرداخته است.
قاضی از او گواهی خواست. در همین گیر و دار امام جماعت تسبیح به دست و با لبهای مترنم به ذکر، همراه موذن و فرزند خود وارد شد و قاضی با دیدن وی به طرب آمد که گواه خوبی دارد.
آمد و آمد در جای گواهان نشست و شروع گرد به موعظه کردن و داد سخن در صبر و رضا دادن.
بدهکار گفت: جناب قاضی!یکی از گواهان من ایشان است. قاضی پرسید: آیا شما گواهی می دهید؟ امام جماعت گفت: طلبکار را بیاورید. او آمد و با ترس و لرز در کنار وی ایستاد.
امام جماعت گفت: من نمی دانم جمعا چقدر پرداخت شده ولی حساب ریز آن را دارم. من چنین یادم هست که این آقای بدهکار، در روز جمعه جلوی در مسجد 100 دینار، صبح شنبه 71 دینار، عصر همان روز 84 دینار و روز یکشنبه 40 دینار پرداخت.
سپس ادامه داد: آخر مرگ حق است و من اگر خلاف بگویم جواب خدا را نتوانم داد. البته این مقداری است مه بنده اطلاع دارم، و اگر چیز دیگری داده من خبر ندارم.
طلبکار بی نوا که دید کلاهش پس معرکه است گفت: اما ما!باقی را هم پرداخته و حسابش را به کلی تسویه کرده است. سپس زیر لب زمزمه کرد.
چون که مردن هست دانی ای عنود - پس چه می بودی اگر مردن نبود
نرده بودی کاش دهری(57) پیش از این - تا ز مرگت زنده گشتی شرع و دین
زنده گردد دین ز مرگ چون توئی - کاش نبود در جهان یک مولوی(58)

جوان خارکن و دختر پادشاه

در روستایی جوانی خارکنی زندگی می کرد فقیر و تهیدست، که از مال دنیا جز یک تیشه و طناب چیزی نداشت، بسترش خاک بود و لحافش آسمان، نه از حسب و نسب بلندی برخوردار بود و نه چهره زیبا و دلربایی داشت.
روزی این جوان خارکن به شهر آمد با پشته ای از خار به دوش، که ناگهان هیاهویی شنید و دید راهها را قرق می کنند. نگاه کرد دید فوجی از گلرخان پرده نشین حکومتی سوار بر کجاوه ها از آن جا عبور می کنند. خارکن دست و پای خود را گم کرده، به این سو و آن سو می دوید تا از راه این کاروان دور شود، که ناگهان بادی وزید و پرده از چهره آنان بر گرفت. در این میان چشم جوان خارکن به یکی از گلرخان مهوش روی افتاد که تاب از دلش برد. نگاه همان و دلدادگی همان.
خارکن با دیدن وی نعره ای زد و از هوش رفت و در میان راه افتاد. ماموران بر بالای سر او آمدند، پنداشتند که او هول کرده و از ترس هوش خود را از دست داده است. هر چه او را صدا زدند که بیم نداشته باش، برخیز و از سر راه دور شو!اثری نبخشید و جوان خارکن همچنان بیهوش افتاده بود و پاسخی نمی داد.
عاقبت کاروان از کنار او گذشت و او لحظاتی چند به همان حال بود، سپس به هوش آمد و با خود گفت: برخیز از اینجا برو، که حسرتی بر دل خود نهادی که مدتها گرفتار آن خواهی بود.
باری، جوان خارکن از عشق سر به بیابان گذاشت. او که از آتش عشق در تب و تاب بود شب و روز در همان بیابان بسر نی برد و در بن بوته های خار می خزید.
مرد دانشوری از آن ناحیه می گذشت، چشمش به این جوان افتاد که شوریده حال است. نزد او آمد و پندها گفت، اما اثری نکرد. سرانجام او را گفت: اینک که هیچ پندی در تو کارگر نیست، و دست از این خاطره باز نمی داری پس باید کاری کنی که آوازه ات بلند شود و به گوش شاه برسد، شاید از این طریق راهی به دربار بیایی.
گفت با او: چون ندارد پند سود - رو به محراب عبادت آر زود
نی نسب باشد تو را نی زور و زر - نی جمالی نی کمالی نی هنر
من نمی بینم غمت را چاره ای - جز نماز و خلوت و سی پاره ای(59)
روی اندر مسجد و محراب کن - طعمه از نان جو و کشکاب(60) کن
دست اندر دامن سجاده زن - رشته تسبیح در گردن فکن
جوان خارکن این پند را به گوش جان خرید و از کوه و دشت رو به شهر نهاد. مسجد خرابه ای در بیرون شهر بود. به آن جا رفت و سجاده ای گسترد، روزها به روزه و شبها به عبادت برخاست.خرقه ای پشمینه بر دوش گرفت و از خوراک به گرده نانی جوین بسنده کرد. در اثر عبادت و سجده فراوان پنبه ای بر پیشانیش بست و درست سیمای عابد و زاهدی را به خود گرفت.
کم کم آوازه او در شهر پیچیده، مردم گروه گروه برای زیارت وی می آمد و او جز پاسخ سلام با کسی سخن نمی گفت. او قبله حاجات نیازمندان و دعایش دوای درد دردمندان شده بود.
ذکر خیرش مایه هر محفلی - طالب او هر کجا اهل دلی
می شدی در کوی او غوغا عام - او نمی گفتی کلام جز سلام
خاک پایش ارمغان عام شد - بهر آب دست او هنگامه شد
خبر او به پادشاه رسید. روزی شاه برای شکار از شهر بیرون رفت و در راه به کلبه آن جوان رسید. پیاده شد و دیدار او رفت. او را مشغول نماز یافت و مردمی گرداگرد او را گرفته و او بی توجه به همه!محبت او در دل شاه نشست، و از آن به بعد گهگاه مرغ دلش به سوی او پرواز می کرد و به زیارت او می رفت.
روزی سر صحبت را با او باز کرد و گفت: ای جوان، تو به همه آداب و سنن آراسته ای و تنها یک سنت را ترک کرده ای و آن اختیار همسر است. من دختری در حرمسرا دارم چنین و چنان، اگر مایل باشی او را به همسری تو در آورم!
جوان خارکن با شنیدن این مژده هوش از سرش رفت و دلش به تپش افتاد و در حالی توصیف ناپذیر به او دست داد. اما به روی خود نیاورد و هیچ پاسخ مثبت یا منفی نداد.
شاه با خود گفت: لابد زهد و عفت و شرم و حیای او مانع از پاسخ می شود.
بالاخره شاه شب را در این خیال بسر برد که مبادا جوان عابد پیشنهاد او را رد کند.
از سوی دیگر جوان خارکن هم تمام شب را در اضطراب و دلهره بسر برد که مبادا شاه پشیمان شود و از رای خود بر گردد. فردا صبح، پیک شاه نزد خارکن آمد و پیام مجدد شاه را به او رساند. خارکن، از خدا خواسته سری به نشانه رضایت جنباند.
شاه پس از آگاهی از پاسخ مثبت جوان خارکن، دست در داد مجلسی آراستند و خطیب و شیخ و قاضی شهر را آوردند و خطبه خوانده شد و دختر شاه به عقد جوان خارکن در آمد.
سپس شهر را آذین بستند و سران مملکتی به راه افتادند و به کلبه جوان خارکن رفتند، خرقه پشمینه را از دوش او انداخته لباسهای دیبا و زربفت بر او پوشانده و بر اسبی نجیب و زرعنان نشاندند و جوان با شکوه و جلال وارد شهر شد.
جوان خارکن که خود را در این حال دید، همین که به قصر شاه رسید و آن همه نعمت و زر و زیور را مشاهده کرد ناگاه به فکر فرو رفت و روزگار گذشته خود را که با رنج و مشقت و ذلت همراه بود به یاد آورد، آن روزهای گرمی که پشته خار را به دوش می کشید و شبها از درد و خستگی، خواب به چشمش نمی رفت. این تفکر دری بر دلش گشاد و نور عشق حق از آن روزن بر عرضه دلش تابید.
زان تفکر در خود و ایام خود - اندر آغاز خود و انجام خود
رخنه ای اندر دل خود باز کرد - دل از آن رخنه گشودن ساز کرد
تا به دل آن رخنه ها دروازه شد - طبل روحانی بلند و آوازه شد
شد ز بندرگاه غیب آنجا روان - کاروان در کاروان در کاروان
آری با این تفکر، سروش حق در گوش دلش طنین افکند که آنچه از عزت و جاه و مال و دستبوسی شاه و وزیر و وصل معشوق می بینی همه و همه از آثار عبادت و طاعت خداست، آن هم نه طاعتی پاک و خالص، بلکه طاعتی به قصد مزد!و اگر طاعت به قصد قرب باشد دیگر چه خواهی یافت!
آمدی، این دستمزد پای توست - این جواب لفظ بی معنای توست
هیچ کاری نزد ما بی اجر نیست - هیچ شامی نه که آن را فجر نیست
گر چه کالای تو بس نابودی بود - لیک نزد ما کجا مردود بود
خویشتن را وانمود آن ما - آن ما کی رفته بی احسان ما
همین بگیر این مزد صورت کاریت - این ثواب و اجر ظاهر داریت
تابش نور حق بر دل جوان خارکن و گشوده شدن روزنه های معرفت الهی بر او، یاد صحبت و عشق دختر پادشاه را به کلی از خاطر وی زدود و عرصه دلش جلوه گاه خدا شد و بس.
در همان حال از اسب پیاده شد، لباسهای دامادی از تن بدر آورد و با پای برهنه به دشت و بیابان گریخت و در خانه به روی خویش و بیگانه بست و به عبادت راستین پرداخت تا به مقاماتی وصف ناپذیر دست یافت.
صحبت شهزاده اش از یاد رفت - ترک او کرد پی صیاد(61) رفت
آفتابش سر زد از کهسار دل - شد از آن روشن در و دیوار دل
خویشتن را از جنیبت(62) در فکند - افسر از سر جامه ها از برفکند
پا برهنه جانب کهسار رفت - قطره ای شد سوی دریا بار رفت
بست در، هم خویش و هم بیگانه را - حلقه بر در زد در آن خانه را
تا گشودندش در و دادند بار - بر گرفتندش به دامان و کنار