فهرست کتاب


قصه های طاقدیس

حسین استاد ولی

میر فندرسکی در بتخانه هند

حکیم ابوالقاسم میر فندرسکی حسنی موسوی یکی از بزرگان و حکیمان و عارفان روزگار شاه عباس صفوی و شاه صفی بود. او با آنکه عالمی مشهور بود اما بیشتر اوقات خود را با فقرا و اهل حال می گذرانید و از معاشرت با اهل جاه و جلال گریزان بود. لباس پشمینه به تن می کرد و بیشتر به اصطلاح باطن می پرداخت. وی در سال 1050 در تخت فولاد اصفهان در گذشت و در همان جا به خاک سپرده شد. به او کراماتی نسبت داده اند، از جمله آنکه:
وی سفری به هندوستان کرد، مدتی در آنجا ماند و از شهرهای مهم آنجا دیدن نمود. روزی به شهری در آمد خرم و آباد که خاطره بهشت فردوس را یادها زنده می کرد ولی افسوس که شهرنشینان همه مشرک و بت پرست بودند. بتخانه ای در آن شهر بود که بتهای فروانی در آنجا قرار داشت و مردم آن آشکارا در آن بتکده به عبادت می پرداختند.
مرحوم میر در آن شهر کم کم با مردم آشنا شد و با راجا و رای(26)و بر همن(27) از در دوستی وارد شد و پس از جلب نظر آنان، روزی برای تماشای بتخانه به آنجا رفت. قبه ای دید بر افراشته و پهناور و ساخته از سنگهای سخت و قیمتی که با انبوه جواهرات گرانبها آراسته بود. این ساختمان با آنکه سالها زیادی از تاریخ بنایش می گذشت اما هنوز محکم و پا بر جا باقی مانده بود. بزرگان شهر در آمد و شد می کردند، هر کدام کمر به خدمتی بسته، و گروهی دیگر سر عجز و نیاز در برابر بتها خم نموده، به راز و نماز مشغول بودند.
میر بزرگ وارد شد و با وقار هر چه تمام تر در گوشه ای نشست، گویی که پشت کفر از وزن و وقار او سنگینی می کرد. بت پرستان پروانه وار دور او آمدند و از هر دری لب به سخن گشودند، تا آنکه دامن سخن به ادیان و آیین های گوناگون کشیده شد و هر گروه دلیلی برای اثبات دین خود بر زبان آورد.
میر فندرسکی هم به سخن آمد و در فرسایش عظمت بتها سخنها گفت به حدی که سر و صدای بت پرستان بلند شد و فریاد اعتراض از گوشه و کنار بتکده بر خاست.
یکی از همنان گفت: در گذشته و حال، نزد دانشمندان و خردمندان چنین بوده و هست که هر کس باید بر گفته خود دلیل بپردازد، زیرا هر واقعیتی خود را نشان خواهد داد و هر ناحقی خودبخود رو به زوال خواهد رفت.
سپس ادامه داد: بیش از دو هزار سال است که این بتکده بنا شده، و گذشت روزگار هیچ گونه رخنه ای در آن پدید نیاورده است. در حالی که مساجد مسلمانان را می بینیم که پس از پنجاه - شصت سال رو به ویرانی می رود و آثار شکست و خرابی در آنها پدیدار می گردد. اگر دین اسلام حق بود هرگز این رخنه و سستی در مساجد آن پدید نمی شد و گردش روزگار آن را به سوی زوال و نابودی نمی کشانید!
میر فندرسکی پاسخ داد: اتفاقا این دلیل شما معکوس دارد و دلیل حقانیت اسلام ماست. زیرا نام خدایی که اگر بر کوه خوانند فرو پاشد و اگر بر زمین خوانند شکاف بر دارد، نامی که آسمان را بر زمین دوزد و مهر و ماه را در هم شکند و پشت افلاک را خم کند، شکفتی ندارد که مساجد که این نام شبانه روز در آنها برده می شود فرسوده گردند و رو به زوال نهند. بلکه شگفت. آن است که مشتی خاک و سنگ و گل بتوان در برابر عظمت نام خدا تاب بیاورد و از هم نپاشد!
کی تواند سنگ و گل آن را کشید - مسجد و محراب ما زین رو خمید
کی شود بر پشه ای پیلی سوار - کی توان کردن به موری کوه بار
این شکست مسجد و محرابها - باشد از نام جلال کبریا
آری، همین نام است که نورش بر کوه طور تابیده و کوه ریز ریز شد، و رود نیل با شنیدن آن سینه درید و آبش از هم شکافت و آتش سوزان نمرود بدین نام ابراهیم خلیل سرد و سلامت شد، با این نام بود که احمد مختار (علیه السلام)سینه آسمانها را شکافت و تا عرش برین الهی برفت، و ماه را دو نیم کرد!
اینک ای بر همن، تو بگو، این بتکده شما آیا تا به حال هیچ نام حضرت حق در آن برده شده؟ یا عابدی سجاده نمازی در آن گسترده؟ آیا در این بتکده جبینی(28) بر خاک ساییده؟ آیا ناله ای از دل کسی در اینجا بر خاسته است؟
آنچه گویند اندر این بتخانه ها - نی ورا قدری نه وزنی نی بها
لفظ بی معنا و مشک بی شراب - دود بی آتش، سوال بی جواب
هیچ باشد هیچ و هرگز هیچ هیچ - هیچ چیزی نفکند در تاب و پیچ
اگر یکی از آنچه گفتم در این بتکده رخ می داد و باز ستونهای آن بر جای می ماند آنگاه حق با شما بود و سخن شما درباره مساجد ما حق می نمود.
بر همن گفت: خوب این تو و لبهای تکبیر گوی تو و این بتکده ما! دیگر لازم نیست از شهرهای دور دست مسلمانی صاحب نفس در اینجا برای آزمایش حاضر کنیم. اینک بر خیز و لب به سخن بگشا و آوای تکبیر بردار و صدای خود را تا آخرین فلک برکش و اشک خونبار از دیده ها روان ساز تا ببینیم چه می شود؟!
سایر بت پرستان نیز این سخن را تایید کردند و همگی از امیر بزرگ چنین درخواستی نمودند.
بت پرستان جمله از جا خاستند - این سخن را شاخ و برگ آراستند
تا دل میر بزرگ آمد به جوش - غیرت اسلامش آمد در خروش
پس ز راه این پاک و اعتقاد - کرد تو بر غیرت حق اعتماد
تا رسید الهامش از یزدان پاک - لا تحف من سحرهم و الق عصاک(29)
میر بزرگ گفت: مانعی ندارد، فردا وعده من و شما! سپس به خانه رفت و سحرگاه با خدای خویش در راز و نیاز شد و گفت: خداوندا، من خودم را خوب می شناسم، و از عجز و ناتوانی خویش آگاهم. خداوندا! من هنوز گرفتار بت نفس خویشم، و اگر هنر بت شکنی داشتم نخست بت نفس خویش را می شکستم. خدایا! تو می دانی که آنچه به بر همن گفتم حرف خودم نبود، این اظهار آثار توحید و یکتا پرستی تو بود. پس تویی که باید فردا بتها را در هم شکنی و عظمت نام حق و راز توحید را بر ملا سازی.
فردا صبح که خورشید از مشرق دمید، اهل آن شهر از سیاه و سپید، مرد و زن، عالم و عامی و سلطان و وزیر، همه و همه با علم و کتل و ساز و طبل به سوی بتخانه بزرگ حرکت مردند، به بتخانه در آمدند و آنجا را با مشک و عنبر معطر نمودند و در برابر بت بزرگ به خاک افتادند.
در این حال بودند که ناگاه میر بزرگ با لبانی مترنم به ذکر حق و دیده ای اشک بار از در درآمد، وضویی بساخت و بر بام بتکده رفت و صدا به اذان گفتن بلند کرد. با بلند شدن صدای الله اکبر در و دیوار به لرزه افتاد و مردم بی اختیار صدا به تکبیر بر داشتند.
اذان تمام شد و میر بزرگ از بام فرود آمد و در بتکده رو به کعبه و پشت به بن ایستاد و دست ها به نشانه تکبیر برداشت و با صدایی رسا تکبیره الاحرام گفت و بلافاصله از محراب بیرون جست.
با این ندای تکبیر در و دیوار بتکده لرزید، سقفها ترک خورد، ستونها شکست و بنای بتکده فرو ریخت.
بت پرستان با مشاهده این منظره، انگشت تحیر به دندان گزیدند و آه و فغان برداشتند که دریغا! ما عمری در گمراهی بسر می بریم و سرمایه عمر عزیز خود را از دست دادیم! اینک به توحید حق گرویدیم و صمد(30) را به جای صنم(31) نشاندیم.
پس همه توحید گویان فوج فوج - رو به سوی میر کردند همچو موج
کای امیر پاک دین و پاک رای - ما بری از بت شدیم و بت ستای
ما گواهانیم بر توحید حق - توبه توبه، ای امیر از ماسبق(32)
سپس همگی بر بتخانه یورش بردند، بتها را شکستند و ویرانکده آن را به مسجد بزرگ تبدیل نمودند.

امیر آفتاب دار

امیری در شهری حکم می راند و همه مردم شهر را فرمانبر خود ساخته بود. ولی عاقبت در اثر پاره ای مظالم و برخی بی لیاقتی ها از حکومت معزول شد. او که خود را مانده و از همه جا رانده می دید، سر خورده و ناامید به حصیر مسجد چسبید و گربه شد عابدا مسلمانا! در واقع عزل او سبب شد تا اندکی به خود آید و به کردار گذشته خویش بیندیشد.
دست زد در دامن ورد و دعا - روز و شب در توبه از ظلم و جفا
در عمل عامل یزید ثانی است - عزل گردد زاهد گیلانی(33) است
مرشدی گیرادم و چابک اثر - من ندیدستم ز عزل استادتر
ولی هر ورد و دعا خواند تا شاید منصب گذشته را به دست آورد سودی نکرد. از سوی دیگر افسوس از دست دادن شغل و شوق باز یافتن آن، خواب را از دیده و تاب و توان را از دل او ربوده بود. چاره ای ندید جز آنکه کاری برای خود دست و پا کند و تا حد امکان به نوع فرمان براند.
از قضا در آن شهر مبرزی(34) بود که مردم به هنگام ضرورت در آنجا قضای حاجت می کردند. حاکم مغزول موقعیت را مناسب دانست، رفت سی - چهل تا آفتابه گلی تهیه کرد و در آنجا نهاد. هر کس برای تطهیر می رفت و دست به آفتابه ای می برد تا آن را با خود ببرد او می گفت: این را بگذار و آن را بردار، و اگر آن را بر می داشت حکم می کرد که این را بردار! و اگر کسی از راهی می رفت او را صدا می زد و می گفت: از این طرف برو! و اگر کسی آفتابه دلخواه او را بر می داشت می گفت: مواظب باش آن را نشکنی! و...
آری این حاکم مغزول حس ریاست طلبی خود را این گونه رضاء می نمود.

توبه بشر حافی

بشر حافی یکی ز اولیاء خدا بود که پا برهنه می گشت و از همین رو به او حافی می گفتند. وی در بغداد می زیست و در سال 227 به سن 75 سالگی در گذشت و در همان جا به خاک سپرده شد. و از صالحان بزرگ و از رجال موثق حدیث بود.
بشر پیش از آنکه روی به حق آورد مردی لاابالی بود و روزگار به عیش و نوش می گذراند، مجالس شراب بپا می کرد و نوازندگان در آن مجالس به خنیاگری(35) می پرداختند.
روزی قبله هفتم امام کاظم (علیه السلام ) از راهی می گذشت، اتفاقا عبور آن حضرت بر در خانه بشر افتاد. بانگ چنگ و نای، و هیاهوی رقص و آواز از خانه بلند بود. امام (علیه السلام ) از یکی از غلامان پرسید: اینجا خانه کیست؟ آیا صاحب این خانه آزاد است یابنده؟
غلام که شاید امام را نمی شناخت پاسخ داد: چشم باز کن ببین چه می گویی! خواجه ما خواجه خواجگان است، شما چگونه می پرسی که او آزاد است یا بنده؟
امام فرمود: راست گفتی، او بنده نیست، زیرا راه و رسم بندگی جز این است و هیچ بنده ای چنین افسار گسیخته عمل نمی کند!
گفت آن شه: راست گفتی بنده نیست - کی چنین ها راه و رسم بندگی است؟
آری آزاد است از خواجه بری - خواجه زان بیزار و دلگیر و عری(36)
البته منظورم این نیست که او بنده کسی نیست و آزاد محض است، نه، بنده ای است از ارباب گریخته و ریسمان بندگی از گردن گسیخته. او می پندارد که آزاد است ولی چنین نیست. او خود را از قید بندگی خدا آزاد نموده اما در دام بندگی صدها غیر خدا گرفتار آمده است. او بنده هوای نفس است! او بنده شیطان است!
غلام که این سخنان را شنید فورا نزد بشر رفت و ماجرا را گزارش داد. بشر گرچه در ظاهر به فسق و فجور می پرداخت اما هنوز سیاهی گناه همه فضای دل او را نپوشانده بود و جایی برای تابش نور حق در آن خالی بود. و از سوی دیگر سخن از دل مرد حق یعنی امام معصوم (علیه السلام ) بیرون آمده بود و چون تیری به هدف نشست.
آن دم استاد در وی در گرفت - افسر آزادی از سر بر گرفت
شعله ای در پنبه زارش افتاد - خرمنش را دانه دانه برد باد
بشر با شنیدن این سخنان، نعره ای از دل بر کشید، تاج و کلاه از سر افکند، گریبان چاک زد و هر چه زر و زیور به خود آویخته بود همه را بریخت و آواز داد: هان ای تهیدستان! بیایید به خانه بشر که اینجا خوان یغما است، هر چه می خواهید ببرید! من از همه دارایی خود گذشتم و از این به بعد تمام بندگانم در راه خدا آزادند.
این بگفت و لرز لرزان همچو بید - پا برهنه جانب حضرت دوید
سر برهنه پا برهنه جان نژند(37) - خویش را در پای آن سرور فکند
کای چراغ دین و مصباح هدا - ای سفینه دین حق را ناخدا
توبه کردند ای سلطان دین - توبه کردم ای امام مؤمنین
امام هفتم (علیه السلام ) که این صحنه را مشاهده کرد او را مژده قبولی توبه داد، و او با توبه واقعی خویش یکی از اولیاء خدا شد که نفس گرم خود از بسیاری از بندگان خدا دستگیری نمود.
او از آن گاه با پای برهنه به دنبال امام دوید دیگر به منظور ادب پابرهنه بر روی زمین خدا می گشت و می پنداشت:
زمینی که باید پیشانی بر آن سایید شایسته آن نیست که با کفش بر آن راه رفت!