زندگی موفق رازهای خوب زیستن

نویسنده : عباس رحیمی

پیشگفتار

تنها ویژگی آدمی در میان دیگر موجودات زنده، عقل است.
به راستی عقل چیست؟ آیا عقل همان درک یا شعوری است؟ آیا عقل همان مغز یا مخ است؟ مغز چیست؟
درد وجود و نهاد انسان، ودیعه ای است که همه زیبایی ها معنوی و کمال ها و پیشرفت های او مرهون همان است و نامش عقل است.
حضرت علی (علیه السلام) می فرماید:
لا جمال عزین من العقل(1).
هیچ زینتی همچون خرد نیست.
عقل همان توانایی باز شناختن خوب و بد و زشتی و زیبایی و معیار بندگی و عبادت حق است؛ چنان که در حدیث است:
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان.
عقل همان است که به پرستش خدای روی می آورد و بهشت را به ارمغان می آورد.
پس عقل- ما هست آن هرچه باشد- چراغ زندگی است؛ معیار بندگی خدا و کسب سعادت و باز شناختن زشتی ها و زیبایی ها و برگزیدن خوبی ها است.
عقل تنها نردبان تکامل و دوری از لغزش و انتخاب راه بهتر است و گزینش برتر کار عقل است.
اکنون این سؤال مطرح می شود که آیا عقل و قدرت انتخاب در همه انسان ها یکسان است و آیا این عقل توسعه پذیر و رشد یافتنی است؟
عقل بر دو گونه است: یک گونه، همان عقل طبیعی است که هر انسانی با ولادت خود آن را دارد؛ یعنی همان چیزی که او را از دیوانگان و جانوران وحشی ممتاز می سازد. علی (علیه السلام) می فرماید:
الانسان بعقله(2).
انسانیت انسان به عقل او است.
گونه دیگر عقل قابل توسعه و تکامل است و در هرکس به گونه ای ویژه می باشد و آن عقل تجربی و عقل زندگی است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:
العقل عقلان: عقل الطبع و عقل التجربه و کلاهما یؤدی الی المنفعه(3)
عقل بر دو گونه است: عقل طبیعی و عقل تجربی که هر دو برای انسان سود آور است (و این عقل قابل رشد است.)
العقل غریزه تزید بالعلم و التجارب(4).
عقل غریزه ای است که با دانش و تجربه آموزی افزون می شود.
لا یستعان علی الدهر الا بالعقل(5).
تنها به یاری عقل می توان بر مشکلات روزگار پیروز شد.
امام صادق (علیه السلام) نیز در این باره می فرماید:
کثره النظر فی العلم یفتح العقل(6).
تلاش بسیار در علم و دانش، درهای تعقل را باز می گشاید.
و این همان عقل است که از آن به عقل زندگی تعبیر می کنیم. معنای عقل زندی همان تعقل و بهره گیری صحیح از عقل است؛ زیرا بسیاری از کارهای نادرست، نتیجه به کار نبردن درست عقل بوده چنان که بسیاری از کارهای سنجیده و حساب شده نتیجه بهره گیری درست از عقل است.
هستند کسانی که عاقلند، یعنی دیوانه نیستند، ولی عقل زندگی ندارند و همیشه پس از انجام کاری به اشتباه خود پی می برند و افسوس می خورند که: ای کاش نگفته بودم، یا فلان کار را نکرده بودم، یا ای کاش چنین کرده بودم!
نبود رشد فکری و تجربه و پختگی در امور زندگی، یا در بخشی از امور، نتیجه نبود عقل زندگی است. به عبارت دیگر، در مقابل عقل طبیعی، انسان نیازمند عقل دیگری است که آن را عقل زندگی می خوانیم.
هر دارنده عقلی، عاقل نیست، و هر کس نمی تواند برای خویش زندگی درست را بازشناشد و خوب زن داری، شوهر داری، بچه داری، مردم داری، مدیریت و تدبیر کند.
در مسائل زندگی، علاوه بر عقل طبیعی، باید دارای عقل زندگی نیز بود که از راه های گوناگون به دست می آید؛ مانند به کارگیری عقل طبیعی، بهره گیری تجربه های خویش یا دیگران، مشورت و بهره گیری از رهنمودهای انبیا و اولیای خدا (علیهم السلام) و دستورهای ارشادی ادیان الهی.
وقتی می گویند که یک رهبر، یک مدیر، یک رئیس جمهور باید مدیر و مدبر باشد، یعنی باید عاقل با تدبیر باشد؛ زیرا از هر کسی کار مدیریت ساخته نیست. باید دارای عقل تجربه و عقل اجتماعی یعنی همان عقل زندگی باشد.
می توان گفت که علم زندگی، علم برخوردهای اجتماعی، علم اقتصاد، علم سیاست و اداره امور، علم جذب و دفع، شناخت دوست و دشمن، شناخت زمان و مکان، شناخت انسان ها و افراد انسانی، شیوه هدایت، شیوه تدریس و تعلیم چگونگی برخورد با خویشاوندان، جوانان، بزرگسالان، علم یا جاهل، با فرهنگ و بی فرهنگ و...همه از عقل زندگی سرچشمه می گیرد.
بهره مندی از عقل زندگی به پیشرفت و موفقیت انسان کمک می کند و در بن بست ها به یاری آدمی می شتابد و او را از بن بست بیرون می آورد.
ما در این کتاب می کوشیم راهی پیش روی جوانان برگشاییم که در آغاز زندگی اند و نیازمند به عقل زندگی. بایدها و نبایدها را باز می نماییم که از موارد عقل زندگی است و از بهترین مدیران و خردمندان عالم یعنی راهنمایی امامان و اهل بیت (علیهم السلام) بهره می جوییم و مصادیق و موارد را بیان می کنیم تا شاید جویندگان حقیقت به درستی آن را دریابند و در زندگی به کار گیرند، به امید آن که همه ما از عقل زندگی برخوردار شویم. انشاء الله.

1- عقل، بهترین راهنما

امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
العقل دلیل المومن(7).
عقل راهنمای مومن است.
عقل زندگی، دوست و راهنمای آدمی است؛ در زندگی هرکه از آن بهره جوید، سود برد. از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل است که فرمود:
استرشدوا العقل ترشدو و لا تعصوه فتندموا(8).
از عقل، هدایت و راهنمایی بخواهید تا راه درست را بیابید و هرگز از آن نافرمانی نکنید که پشیمان می شوید.
و در جای دیگر فرمود:
انما یدرک الخیر کله بالعقل(9).
همه خوبی ها و خوشبختی ها را می توان با عقل به دست آورد.
امام علی (علیه السلام) نیز فرمود:
العقل یهدی و ینجی(10)
عقل راهنمایی می کند و انسان را نجات می دهد.

2- عقل، ارزش آدمی

امام علی (علیه السلام) می فرماید:
الانسان بعقله(11).
انسانیت انسان به عقل اوست.
قیمه کل امر عقله(12).
ارزش هر کسی به عقل اوست.
مقصود این روایات عقل معمولی نیست که همه جز دیوانگان دارند بلکه مقصود به کار بستن عقل قدرت مدیریت و انتخاب درست است.
علیک بالعقل فلا مال اعود منه(13).
مبادا عقل را رها کنی که هیچ سرمایه ای مفیدتر و بادوام تر از عقل نیست.
العقل فضیله الانسان(14).
فضیلت آدمی به عقل او است.
غایه الفضائل العقل(15).
نهایت فضیلت ها عقل است.
کمال الانسان العقل(16).
کمال آدمی به عقل او است.