دولت آفتاب

نویسنده : مصطفی دلشاد تهرانی

پیشگفتار

دولت آفتاب عنوانی است برای ارائه بخشهایی از اندیشه سیاسی حکیمانه و سیره حکومتی پسندیده امیر مومنان علی (ع) که برخاسته از قرآن کریم و اندیشه و سیره پیامبر اکرم (ص) است.
1. این مباحث در دو دفتر تنظیم شده است. در دفتر اول - که در پیش روی دارید - پس از مروری در شکل گیری دولت امیر المومنان علی (ع) به بحث درباره دولت و بیعت و مفهوم و جایگاه و ماهیت و اهداف آنها پرداخته شده، سپس زمامداران و اوصاف و شروط ایشان و مهمترین اوازم زمامداری در اندیشه و سیره علی (ع) مطرح شده است. آنگاه مساله اقبال و ادبار دولتها و اینکه عوامل بقا و پایداری دولتها یا فنا و نابودی آنها از نظر علی (ع) چیست عزت و ذلت دولتها از دیدگاه امام علی (علیه السلام) در چه چیز است.سپس اصول اداره امور، یعنی اصولی برخاسته از اندیشه سیاسی و سیره حکومتی امام علی (ع) برای مدیریت ارائه شده است که پایبندی به این اصول در اداره امور مایه راستی، دادگری، پابرجایی و سیر به سوی اهداف الهی دولت اسلامی است؛ و آن گاه نظام اداری در اندیشه و سیره امام علی (ع) و ویژگیها و مختصات آن و ساختار و سازمان آن در دولت آفتاب مطرح شده است.در دفتر دوم این مجموعه که در پی خواهد آمد به نظام مال یو اقتصادی؛ نظام حقوقی؛ دولت و ملت؛ دفاع و جهاد و صلح؛ نظام اطلاعات و نظام قضایی پرداخته شده است.
2. رویکرد به اندیشه سیاسی و سیره حکومتی امام علی (ع) از همان دوران حکومت حضرت آغاز شده است و دوست و دشمن بدان توجه نموده اند تا جایی که معاویه نیز در همان دوران از برخی اصحاب امام علی (ع) می خواست تا برای او از سیره علی ع سخن می گویند و آنچه را دیده بودند باز گو نمایند. اما رویکرد همه جانبه به اندیشه و سیره امیرمومنان علی (ع) هنوز بصورت نگرفته است امید است این کار به طور همه جانبه انجام شود.
3. در طول تاریخ بسیاری از بزرگان شیعه و سنی در کتابهای مستقل یا در ضمن تالیفات تاریخی، ادبی، حدیثی، تفسیری، کلامی و فقهی خود مطالبی را درباره اندیشه و سیره امام علی (ع) آودره اند، چونان این بزرگان:
- ابولافضل نصربن مزاحم منقری، در گذشته به سال 212 هجری، در کتاب وقعه صفین.
- ابو عبید قاسم بن سلام هروی، در گذشته به سال 224 هجری در کتاب الاموال
- ابوعبدالله محمد بن سعد، در گذشته به سال 230 هجری، در کتاب الطبقات الکبری.
- ابو جعفر محمدبن عبدالله اسکافی، در گذشته به سال 240 هجری، در کتاب المعیار و الموازنه.
- ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ، در گذشت به سال 240 هجری، در دو کتاب البیان و التبیین، و مائه کلمه امیرالمومنین علی بن ابی طالب.
- ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، در گذشته به سال 276 هجری، در کتابهای خود از جمله الامامه و السیاسه، عیون الاخبار، و المعارف.
- ابوالحسن احمدبن یحیی بلاذری، در گذشته به سال 279 هجری، در کتاب انساب الاشراف.
- ابوبکر عبدالله بن محمد معروف به ابن ابی الدنیا، در گذشته به سال 281 هجری، در کتاب مقتل الاامام امیر المومنین علی بن ابی طالب (ع).
- ابو حنیفه احمدبن داود دینوری، در گذشته به سال 282 هجری، در کتاب الاخبار الطوال.
- ابو اسحاق ابراهیم بن محمد کوفی معروف به ابن هلال ثقفی، در گذشته به سال 283 هجری، در کتاب الغارات. وی در تالیف خود دو بخش بسیار درخور توجه و خواندنی با عنوانسیره علی (ع) فی بیت المال(سیرو و روش علی (ع) در بیت المال) و سیره علی فی نفسه(سیره و رفتار علی (ع) با خود) آورده است.
- احمدبن ای یعقوب بین جعفر بن واضح یعقوبی، در گذشت به سال 284 هجری در کتاب تاریخ الیعقوبی.
- ابوجعفر محمدبن حسن بن فروخ صفار، در گذشته به سال 290 هجری، در کتاب بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد(ع)
- ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب نسائی، در گذشته به سال 303 هجری، در کتاب خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب کرم الله و جهه.
- ابو جعفر محمدبن جریر طبری، در گذشته به سال 310 هجری، در کتاب تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ الطبری).
- ابو محمد احمدبن اعثم کوفی، در گذشته به سال 314 هجری، در کتاب الفتوح.
- ابوعمر احمد بن محمد بن عبد ربه اندلسی، در گذشته به سال 328 هجری، در کتاب العقد الفرید.
- ابوجعفر محمدبن یعقوب کلینی، در گذشته به سال 329 هجری، در کتاب الکافی.
- ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، در گذشته به سال 346 هجری، در تالیفات خود از جمله اثبات الوصیه للامام علی بن ابی طالب (ع)، و مروج الذهب و معادن الجواهر
- ابوالفرج علی بن حسین بن محمد اصفهانی، در گذشته به سال 356 هجری، در دو کتاب الاغانی، و مقاتل الطالبین.
- ابو حنیفه نعمان بن محمد تمیمی، در گذشته به سال 363 هجری، در دو کتاب دعائم الاسلام و ذکر الحرام و القضایا و الاحکام، و شهاب الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار.
- ابوجعفر محمدبن علی بن حسین بن بابویه قمی معروف به صدوق، در گذشته به سال 381 هجری ت در تالیفات خود از جمله الامالی، التوحید، الخصال علل الشرایع، عیون اخبار الرضا، کمال الدین و تمام النعمه، معانی الاخبار، و من لایحضره الفقیه.
- ابومحمد حسن بین علی بن حسین بن شعبه حرانی، از عالمان قرن چهارم، در کتاب تحف العقول عن آل الرسول.
- ابو جعفر محمد جریربن رستم طبری امامی، از عالمان قرن چهارم، در دو کتاب دلاوئل الامامه، و المستر شد فی امامه امیر المومنین علی بن ابی طالب (علیه السلام).
- ابوالحسن محمد بن حسین معروف به شریف رضی، در گذشته به سال 406 هجری، در دو کتاب خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع)، نهج البلاغه.
- ابو عبدالله محمدبن نعمان بغدادی ملقب به مفید، در گذشت به سال 413 هجری، در تالیفات خود از جمله الاختصاص، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، الامالی، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره.
- ابو نعیم احمدبن عبدالله بن احمد اصفهانی، در گذشته به سال 430 هجری، در دو کتاب حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، و النور المشعل من کتاب ما نز ل من القرآن فی علی (علیه السلام).
- محمدبن علی بن عثمان کراجکی، در گذشت به سال 449 هجری، در کتاب کنزالوائد.
- ابوعبدالله محمدبن سلامه قضاعی، در گذشته به سال 454 هجری، در کتاب دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم من کلام امیر المومنین علی بن ابی طالب کرم الله وجهه.
- ابوجعفر محمد حسن طوسی، در گذشته به سال 460 هجری، در تالیفات خود از جمله اختیار معرفه الرجال( رجال الکشی)، الامالی، تاخیص الشافی، تهذیب الاحکام، و النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی.
- ابوبکر احمدبن علی معروف به خطیب بغدادی، در گذشت ته به سال 463 هجری، در کتاب تاریخ بغداد او مدینه السلام.
- ابوالحسن علی بن محمد شافعی معروف به این مغازلی، در گذشته به سال 438 هجری، در کتاب مناقب الاامام علی بن ای طالب (ع).
- امین الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طبرسی، در گذشته به سال 548 هجری، در کتاب اعلام الوری باعلام الهدی
- عبدالواحد تمیمی آمدی، در گذشته به سال 550 هجری، در کتاب غروالحکم و در رالکلم.
- ابوالموید موفق بن احمد حنفی معروف به اخطب خوارزم یا خوارزمی، در گذشت به سال 568 هجری، در کتاب المناقب.
- ابوالقاسم علی بن حسن معروف به ابن عساکر، در گذشته به سال 571 هجری، در کتاب تاریخ مدینه دمشق.
- ابوجعفر محمد بن علی بن شهر آشوب، در گذشته به سال 588 هجری، در کتاب مناقب آل ابی طالب.
- عماد الدین ابوجعفر محمد محمدبن ابی القاسم طبری، از عالمان قرن ششم، در کتاب بشاره المصطفی لیشعه المرتضی.
- ابومنصور احمدبن علی بن ابی طالب طبرسی، از عالمان قرن ششم، در کتاب الاحتجاج علی اهل اللجاج.
- عزالدین ابوالحسن علی بن محمد معروف به ابن اثیر، در گذشته به سال 630 هجری، در کتاب الکامل فی التاریخ، و اسد الغابه فی معرفه الصحابه.
- شمس الدین ابوالمظفر یوسف بن قزاو غلی معروف به سبط ابن جوزی، در گذشت به سال 654 هجری، در کتاب تذکره الخواص.
- عزالدین عبدالحمید بن هبه الله ابن ابی الحدید معزلی، در گذشته به سال 656 هجری، در کتاب شرح نهج البلاغه.
- ابوعبدالله محمدبن یوسف بن محمد قریشی کنجی شافعی، در گذشته به سال 658 هجری، در کتاب کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب (ع).
- کمال الدین میثم بحرانی، در گذشته به سال 681 هجری، در کتاب شرح نهج البلاغه.
- ابوالحسن علی بن عیسی اربلی، در گذشت به سال 693 هجری، در کتاب کشف الغمه فی معرفه الائمه.
- محب الدین ابوجعفر احمدبن عبدالله طبری، در گذشته به سال 694 هجری، در دو کتاب ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، و الریاض النضره فی مناقب العشره المبشرین بالجنه.
- جمال الدین حسن بن یوسف مطهر حلی، در گذشته به سال 726 هجری، در تالیفات خود از جمله کشف الیقین فی فضائل امیرالمومنین (ع)،و نهج الحق و کشف الصدق.
- شهاب الدین احمدبن عبدالوهاب نویری، در گذشته به سال 733 هجری، در کتاب نهایه الارب فی فنون الادب.
- احمدبن علی قلقشندی، در گذشته به سال 821 هجری، در دو کتاب صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، و ماثر الانافه فی معالم الخلافه.
- شمس الدین ابوالخیر محمدبن محمد دمشقی شعافی معروف به ابن جزری، در گذشته به سال 833 هجری، در کتاب اسمی المناقب فی تعذیب اسنی المطالب فی مناقب الامام امیرالمومنین علی بن ابیطالب (ع).
- محمد باقر مجلسی، در گذشته به سال 1110 هجری، در کتاب بحارالانوار الجامعه لعلوم الائمه الاطهار.
و نیز جز این بزرگان.
4. در تالیف حاضر پاره ای از سخنان و مواضع و رفتارهای امام علی (ع) چند بار در جاهای گوناگون آورده شده است و این کار به دلیل وجوه مختلف در سخنان و مواضع و رفتارهای امام علی (ع) و استفاده از آنها با رویکردهای گوناگون بدانها بوده است و تکرار به معنای متعارف آن نیست.
5. نام کتاب را وامدار برادر گرامی ام جناب آقای محسن عابدی هستم که ضمن قدردانی، برای ایشان آروزی سلامت و توفیق بیشتر دارم.
6. امیدوارم که این مختصر بتواند گوشه هایی از اندیشه سیاسی و سیره حکومتی امام علی (ع) را که راه روشن سیاست و حکومت است، ارائه نماید.
صبح دولت می دمد کو جام همچون آفتاب - فرصتی زین به کجا باشد بده جام شراب.
والسلام علی من یخدم الحق لذات الحق و یسعی لاقامه حدود الله و العدل مصطفی داشاد تهرانی

مقدمات: شکل گیری دولت آفتاب

تحولات عصر خلفا و مشکلات دولت آفتاب

امیر مومنان علی (ع) در پی اقبالی همکانی و اصراری مردمی، در حالی تشکیل دولت داد که تحولاتی اساسی در جهت بازداشت به سنتهای داخلی طی یک دوره بیست و پنج ساله روزی داده بود. تحولاتی که به صورت گرفته بود و مسیری که آن حضرت به وجود آورده بود و راهی که برای آینده امت اسلامی مشخص نموده بود، در وجوه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دچار دگرگونیهای اساسی شده بود.
مشکلاتی که بعدها در برابر پیشوای عدالت خواهان، امیرمنان علی (ع) قد برافراشت، محصول این دگرگونیها و تغییرات بود؛ و آن حضرت با وجود مشکلات و موانع بی حد اندازه، با برنامه ای انقلابی و راه و رسمی مردمی و سعه صدری نامحدود و صبر و تحملی شگفت به اداره امور پرداخت.ابن ابی الحدید معتزلی درباره توفیق شگفت و آشکار امیرمومنان علی (ع) در اداره دولتی با آن همه مشکلات و آن گونه مردمانی و آن همه اختلافات، آورده است که یکی از متکلفان معتزلی یادآور شده است که اگر شخص منصف در سیاست و روش حکومت علی (ع) با دقت بنگرد و با اوضاع آن دوره و احوال او با یارانش توجه نماید، به خوبی در خواهد یافت که راهی که او طی کرد و سیاستی که در پیش گرفت از دشواری به معجزه شبیه است.(1)
در دوران بیست و پنج ساله پس از پیامبر(ص)به تدریج چرخشی کامل به سوی نظام قبیلگی و فرهنگ جاهلی و تبدیل خلافت به سلطنت صورت پذیرفته بود و به سبب آنکه این جاهلیت نوین در لباس دین بر جامعه حاکم شده بود، همچون سدی سخت مانع برنامه انقلابی و حکومت مردمی امام علی (ع) و بازگشت به آزادی انسانی و برابری اسلامی و برادری دینی و عدالتخواهی علی (ع) بود.مروری اجمالی بر این تحولات جایگاه دولت آفتابرا نمایان می سازد.