روشهای تربیت

نویسنده : سید مهدی موسوی

فصل اول : تفکر

ارزش فکر

لغت شناسان فکر را به اعمال عقل و نظر و بکارگیری ذهن: معنا کرده اند(1)بنابراین، مرز بین نوع انسانی و سایر حیوانات عقل است و فکر که همان بکارگیری نیروی عقلانی است حد فاصل بین دو صنف از انسانها است و در حقیقت آدمیان از این زاویه بر دو قسم اند گروه اول: متفکران، و گروه دوم: کسانی که این ابزار و سرمایه خدادادی را مهمل گذاشته و به تعطیل کشانده اند
متفکران نیز بر دو گونه اند؛ دسته اول کسانی که فکر را در مسیر صحیح هدایت می کنند و از بکارگیری آن در جهت باطل پرهیز می کنند، و دسته دوم آنهایی که ار این ابزار برای پیشبرد آمال شیطانی خویش بهره می برند
نیروی عقل اگر به طور طبیعی و بر اساس فطرت خود و بدون دخالت انگیزه ها و عوامل نفسانی و شیطانی به کار افتد، نتیجه ای خوش و سازنده خواهد داشت و رو به سوی رحمان می برد و هر گاه با راهبرد قوه و اهمه به جریان افتد بازده آن تلخ و تخریب گر خواهد بود در این صورت، عقل به استخدام شیطان و هریت او در آمده و از وظیفه اصلی خود باز مانده بلکه در جهت ضد آنچه برای آن آفریده شده است به کار گرفته خواهد شد و لذا هرگاه عناوینی مثل اهل فکر و متفکران مطرح می شود همان دسته اول مقصود است و نسبت دادن آن به دسته دوم نیاز به توضیح بیشتری دارد
قرآن کریم درباره ارزش فکر، در دهها آیه با عناوین مختلف همچون تفکر و تدبر و فقه باب سخن گشوده است و بهره گیری از آیات الهی را چه در تکوین و چه در تشریع و برخورداری از مایه های عبرت در جهت هدایت را، منوط بدان دانسته است(2)
و همچنین در روایات رسیده از معصومان (علیه السلام) بر جایگاه والای آن در عرصه تعلیم و تربیت اسلامی با تعبیرات مختلف تاکید گردیده است
امیر المومنین (علیه السلام) می فرماید:..الا لا خیر فی قرائه لیس فیها تدبر الا لا خیر فی عباده لیس فیها تفکر
هشدار شما را! که علم بدون بار فهم و تامل و خواندن قرآن بدون تدبر و عبادت برکنار از تفکر، بهره ای نخواهد داد(3)
و باز آن حضرت در حدیث دیگری تفکر راهنمای انسان به سوی خوبیها و دعوت کننده او به جانب نیکیها و سعادتها معرفی می فرماید (4)
و در ضمن بحث به نمونه های دیگری اشاره خواهیم کرد
ذهن و اندیشه آدمی بسان سرمایه ای است که اگر راکد بماند، رفته رفته به فنا خواهد پیوست و اگر در راه عاقلانه و صحیحی به کار گرفته شود، رشد و شکوفایی به دنبال خواهد داشت و قادر است بشر را به بالاترین مقامات معنوی و کمالات انسانی هدایت کند و چنانکه در مسیر فساد قرار گیرد، جز زیان حاصلی نخواهد داشت و شخص را به پست ترین مراتب خواهد کشاند و این هر دو از ویژگیهای نوع بشر است که با نیروی اندیشه حاصل می شود
بنابر این آنچه مهم است هدایت فکر، در مسیر سالم است، زیرا فکر صحیح است که انسان را تعالی داده، تمدنها را ساخته و تا کنون جامعه بشر را در ابعاد مختلف به پیش برده است همچنان که تمامی خسارتها و نابسامانیهای فراوانی که امروز دامنگیر بشر است، نتیجه افکار غلط و اعمال نظر طراحان و دانشمندانی است که اندیشه خود را در راه ارضای هوسهای خود و صاحبان زر و زور به کار بسته و می بندند

عرصه های سالم تفکر

بسیاری از جوانان می پرسند: چگونه باید فکر را هدایت کرد؟ و چطور باید اندیشه را در خط مستقیم و بالنده آن قرار داد ؟ و اصولا به چه چیزهایی باید فکر کرد ؟ و اگر عرصه های آن مختلف و متعدد است، از چه نقطه ای باید شروع کرد؟
از امامان معصوم (علیه السلام) نیز گاه این پرسش می شده است، مثلا حسن بن صیقل: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: مردم روایتی نقل می کنند که تفکر یک ساعت از عبادت یک شب بهتر است به آن حضرت گفتم. چگونه باید تفکر کرد ؟حضرت در جواب برخی از زمینه های تفکر صحیح را بدو نشان داده و معرفی کردند(5)
عرصه های تفکر بسیار است ولی در این نوشته به مهمترین آنها پرداخته و توضیحی اجمالی درباره هر یک از آنها ذکر می کنیم