راه سبز (احکام ویژه پسران)

نویسنده : ستاد اقامه نماز

9- انتظار سبز

از مهالک در دو عالم این صلات - اهل خود را می دهد بی شک نجات(82)
نامه را با اشک شوق گرفتم. مثل این بود که جبرئیل از آسمان نامه ای برایم آورده باشد.
مدتها انتظار فرا رسیدن این لحظه های خوش و معطر را کشیده بودم.
نامه را بر دیدگانم کشیدم و آن گاه با اشتیاق آن را گشودم.
خط و امضای آن درست بود، امام رضا (علیه السلام) به همه سوالهایم پاسخ داده بودند:
(ای محمد بن سنان...) اینکه پرسیده ای چرا نماز، واجب شده است باید بگویم حکمت های فراوانی دارد:
نماز، اقرار به ربوبیت خداوند عزیز و بلند مرتبه است و هر گونه مثل و مانندی را از او نفی می کند.
نماز، ایستادن در پیشگاه خداوند است با ذلت و مسکنت و خضوع و اعتراف.
نماز، پشیمان شدن از گناهان گذشته و درخواست بخشیدن آنها از سوی خداست.
گذاشتن چهره بر زمین است برای بزرگداشت خداوند...
با نماز، فروتن هستی و افزونی در دین و دنیا را خواهانی.
با نماز، آقا و مدبر و آفریننده خود را فراموش نمی کنی، در نتیجه در عیش خوشگذرانی ها فرو نمی روی و طغیان نمی کنی.
با یاد خدا و ایستادن در مقابل او از گناهان و انواع فسادها و آلودگی ها باز داشته می شوی.(83)
احکام فراموش شده ها در نماز
با احکام نماز پیش از این آشنا شده اید. ما در این جا به ذکر احکام فراموش شده ها بسنده می کنیم.
برای فراگیری این مطلب یادآوری این مطلب لازم است که واجبات نماز یازده تا هستند که عبارتند از:
قاعده کلی
با فراگیری این قاعده کلی، می توانید تمامی مسائل این بخش را حل کنید، قاعده کلی این است که:
1. گاهی واجب رکنی را فراموش می کنیم. در اینجا دو صورت پیدا می کند:
الف: وارد رکن بعدی شده ایم. در اینجا نماز، باطل است.
مثلاً رکوع را فراموش می کنیم و پس از رفتن به سجده متوجه می شوم.(84)
ب: وارد رکن بعدی نشده ایم، نماز، باطل نمی شود.
باید برگردیم واجب را به جا آوریم و نماز را ادامه دهیم.
مثلاً رکوع را فراموش کردیم و روانه سجده شدیم ولی قبل از آن که سر بر زمین بگذاریم، متوجه شدیم، در این صورت باید برگردیم و به طور کامل بایستیم و به رکوع و سپس به سجده برویم و نمازمان صحیح است.(85)
2. گاهی واجب غیر رکنی را فراموش می کنیم، باز در این جا دو شکل پیدا می کند:
الف: وارد رکن بعدی شده ایم اینجا نماز، صحیح است و آن را ادامه می دهیم. مثل آن که سوره را فراموش کرده و مشغول ذکر رکوع هستیم.(86)
ب: وارد رکن بعدی نشده ایم، در اینجا نیز نماز، صحیح است برمی گردیم واجب را به جا می آوریم و نماز را ادامه می دهیم.(87)
با حفظ این قاعده می توانید وظیفه نمازگزار را در حالت های زیر مشخص کنید:
1. سوره حمد را فراموش کرده و مشغول خوان سوره توحید است.
2. تشهد را فراموش کرده و مشغول سلام دادن است.
3. دو سجده را فراموش کرده و تشهد بعد از آن را به جا می آورد.
احکام فراموش شده ها پس از نماز
اگر آن چه در نماز فراموش شده، رکن باشد، نماز، باطل است و اگر رکن نباشد، نماز، صحیح است ولی اگر تشهد یا یک سجده فراموش شده است در این جا نمازگزار وقتی پس از پایان یافتن نماز یادش آمد، بدون آن که صورت نماز را به هم بزند، آن تشهد و یا یک سجده را به جا آورد و پس از آن دو سجده سهو انجام می دهد.(88)
سجده سهو
گاهی اوقات، باید پس از تمام شدن نماز، دو سجده به جا آوریم که به آن سجده سهو می گویند.
در دو مورد زیر، سجده سهو، واجب می شود:
1. در بین نماز ناخدا آگاه حرف بزنیم، یا مثلاً آخ یا آه بگوییم.
2. یک سجده را فراموش کنیم و پس از وارد شدن به رکوع رکعت بعد یادمان بیاید.
و در دو مورد زیر، احتیاط واجب بجا آوردن سجده سهو است.
1. بی جا سلام دوم نماز یا سلام سوم و یا هر سه سلام را با هم بگوییم. مثلاً در رکعت دوم نماز ظهر و عصر و عشاء.
2. تشهد را فراموش کنیم.(89)
طریقه به جا آوردن سجده سهو
پس از پایان یافتن نماز، فوری نیت سجده سهو می کنیم و بدون گفتن تکبیرة الاحرام به سجده می رویم و می گوییم:
بسم الله و بالله اللهم صل علی محمد و آل محمد.
آن گاه می نشینیم و دوباره به سجده می رویم و ذکر بالا را می گوییم پس از آن می نشینیم و تشهد و سلام می گوییم.(90)
ولی چنانچه تشهد یا یک سجده را فراموش کرده بودیم، پس از نماز ابتدا باید قضای آن تشهد یا سجده را به جا آوریم و بعد از آن دو سجده سهو را.

10- سفر

قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق ثم الله ینشی النشاة الاخرة ان الله علی کل شی قدیر.(91)
(ای پیامبر) بگو: در زمین بگردید و بنگرید چگونه (خدا) آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس (باز) خداست که جهان آخرت را پدید می آورد، خداست که بر هر چیز تواناست.
از دوستان و آشنایان خداحافظی می کنیم، از آنان حلالیت می طلبیم، اثاث و وسایل خود را برمی داریم.
می خواهیم به مسافرت برویم. قرآن ما را بارها به سیر و سفر دعوت کرده است:
در زمین بگردید و بنگرید چگونه (خدا) آفرینش را آغاز کرده است؟ (عنکبوت / 20)
در زمین بگردید و آن گاه بنگرید که فرجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است؟ (انعام / 11).
در زمین بگردید و بنگرید فرجام گناهکاران چگونه بوده است. (نمل / 69).
در زمین بگردید و بنگرید فرجام کسانی که پیشتر بوده و بیشترشان مشرک بودند چگونه بوده است؟ (روم / 42)
آیا در زمین گردش نکره اند تا دلهایی داشته باشند که با آن بیندیشند یا گوشهایی که با آن بشنوند؟ (حج / 46)
فراوان فوائدی که برای سیر و سفر و گردش و مسافرت هست، ما را گاهگاهی وا می دارد تا به مسافرت برویم.
برای ایمنی از حوادث، صدقه می دهیم، با نام خدا و توکل بر او حرکت می کنیم، می خواهیم رفت و برگشت ما 45 کیلومتر(92) و یا بیشتر از آن باشد، اسلام برای ما تخفیف ویژه ای قرار داده است؛ نمازهای چهار رکعتی ما کوتاه (نصف) می شود و روزه گرفتن هم از عهده ما (در سفر) برداشته می شود.
اسلام با این حکم، حمایت خود را از مسافرین اعلام کرده است ولی هرگز با گناه موافق نیست، از این رو اگر سفر، حرام باشد مانند فرار از جبهه و یا سفر بدون رضایت والدین و یا سفر برای کار حرام، مانند سرقت، هیچ تخفیفی شامل مسافر نمی شود.(93)
کم کم از اقامتگاه خود دور می شویم، دیگر به نقطه ای رسیده ایم که دیوارهای آنجا را نمی بینیم و صدای طبیعی اذان آنجا را نیز نمی شنویم یعنی به حد ترخص یا مرز سفر رسیده ایم(94) از اینجا به بعد، حکم مسافر داریم، نماز خود را شکسته می خوانیم. و هنگام بازگشت وقتی به این نقطه رسیدیم از اینجا تا اقامتگاه، حکم مسافر نداریم یعنی نمازمان را باید تمام بخوانیم.
وطن
در وطن که هستیم نمازمان تمام است و روزه هم باید بگیریم ولی بعضی وقتها نمی دانیم وطن ما کجاست؟
وطن ما کجاست؟
زادگاه پدر و مادرم آنجاست من هم در همانجا به دنیا آمده ام ولی بزرگ شده آنجا نیستم، حالا نمی دانم وطن من همانجاست یا نه؟
پدرم در آنجا خانه شخصی دارد، زادگاه او نیز همانجا بوده چند سالی برای تحصیل به آنجا رفته ام ولی خودم بزرگ شده جای دیگر هستم، وطنم کجاست؟
پدر و مادرم می گویند ما از وطن خود، اعراض کرده ایم، یعنی برای همیشه آنجا را ترک کرده ایم، هر وقت آنجا می روند نمازشان را شکسته می خوانند، نمی دانم وظیفه من چیست؟
بعضی ها به من می گویند تا وقتی ازدواج نکرده ای، وطن تو همان وطن پدر و مادر توست از آن به بعد حق انتخاب وطن داری!
وطنم کجاست؟
تشخیص وطن کار دشواری نیست، به این امور توجه کنید:
1. زادگاه شما، وقتی وطن شماست که بزرگ شده آنجا هم باشید.(95)
2. زادگاه پدر و مادر شما وطن شما نیست.(96)
3. جایی که پدر و مادر شما به عنوان وطن انتخاب کرده اند، وطن شما نیست.
یعنی شما در انتخاب وطن و یا اعراض از وطن تابع دیگران نیستید، باید به تکلیف خود عمل کنید(97)، یعنی وطن شما اینجاست:
1. زادگاه شما که در آنجا بزرگ شده اید.(98)
2. جایی که بعد از بالغ شدن، برای اقامت همیشگی انتخاب می کنید.(99)
ما بعضی وقت ها، به سفر می رویم. ولی بعضی ها شغلشان مسافرت است مانند راننده قطار و ماشینهای برون شهری، خلبان و ملوان، وظیفه این گروه چیست؟
1. در سفرهایی که شغل آنهاست چنین عمل می کنند:
در سفر اول، هر چند طول بکشد، نمازشان شکسته است.
در سفرهای بعدی، نمازشان تمام است.(100)
2. در سفرهایی که مربوط به شغل آنها نیست مانند سفرهای زیارتی سیاحتی نمازشان شکسته است.(101)
بعضی از دانش آموزان، دانشجویان، معلمان، کارمندان، کارگران و... شغلشان مسافرت نیست ولی محل تحصیل، خدمت و یا شغل آنان جای دیگری است و به آنجا آمد و رفت می کنند حکم آنان چیست؟
به فتوای حضرت امام خمینی قدس سره این گروه حکم مسافر دارند و باید مقررات آن را در نظر بگیرند. البته به فتوای مقام معظم رهبری (دام ظله) و برخی از مراجع بزرگوار دیگر این گروه نیز مانند کسانی که شغلشان مسافرت است با توجه به این سه مسئله:
1. برای کارشان در کمتر از ده روز به محل کارشان سفر کنند.
2. سفر به آنجا برای شغل و کارشان باشد نه به جهت دیگری.
3. سفر برای تحصیل وقتی حکم سفر برای شغل دارد و مشمول این حکم است که تحصیل، در حکم کار و شغل باشد مانند کسانی که در سپاه و ارتش یا ادارات، برای تحصیل، مأمور می شوند. بنابراین شامل همه دانش آموزان و دانشجویان نمی شود.(102)
قصد ده روزه
تازه به اینجا آمده ایم، می گویند قصد ده کرده اید یا نه؟ یکی می گوید در این دو هفته ای که اینجا هستیم من قصد نمی کنم، نظر شما چیست؟ فکر می کنید چگونه باید قصد کرد؟
همین که می دانید یا قصد دارید که ده روز و یا بیشتر، در آنجا بمانید و در این مدت از حد ترخص آنجا خارج نشوید، قصد ده روز شما شکل گرفته، باید نمازهایتان را تمام بخوانید و اگر ماه مبارک رمضان است، روزه بگیرید.(103)
از روزی که به اینجا آمده ایم هنوز نمی دانیم که ده روز کامل اینجا می مانیم یا نه، تا کنون سی روز بلاتکلیف مانده ایم وظیفه ما چیست؟
تا روز سی ام نمازتان شکسته است پس از سی روز تا هرچه بمانید نمازتان تمام است.(104)
از ابتدا که اینجا آمدیم قصد جدی داشتیم ده روز کامل بمانیم، حالا تصمیم ما عوض شده یعنی می خواهیم کمتر از ده روز بمانیم و یا بلاتکلیف مانده ایم وظیفه ما چیست؟
1. اگر پیش از خواندن یک نماز چهار رکعتی تصمیم شما عوض شده، نماز هایتان را باید شکسته بخوانید.
2. اگر پس از خواندن یک نماز چهار رکعتی تصمیم شما عوض شده تا هر وقت که آنجا بمانید، نمازهایتان تمام است.(105)
نیت نماز شکسته
می خواهم نماز شکسته بخوانم نمی دانم چگونه نیت کنم، بگویم مثلاً چهار رکعت نماز ظهر، شکسته می خوانم یا بگویم دو رکعت نماز ظهر شکسته شده؟
فرقی ندارد، اصلاً نیت به گفتن و خطور دادن در قلب نیست همین که تصمیم داری نمازت را شکسته یعنی دو رکعتی بخوانی کافی است.

11- آنجا کجاست؟

و اقیموا وجوهکم عند کل مسجد و ادعوه مخلصین له الدین.(106)
در هر مسجدی روی خود را مستقیم (به سوی قبله) کنید و در حالی که دین خود را برای خدا خالص گردانیده اید وی را بخوانید.
آنجا کجاست؟
پایگاه مقاومت در برابر هوی و هوس، شیطان و اهرمن،
میعاد پیامبران، امامان و پاکان عالم.
مجمع عمومی مسلمانان و مستضعفان،
میدان نمایش وحدت مسلمان علیه دشمنان اسلام،
بازار تقوا و ایمان، صلح و صفا، همدلی و همراهی،
فرشتگان چشم امید به آنجا دوخته اند، و اهریمنان از رونق آن نگرانند.
و به راستی آنجا کجاست؟
آنجا، مسجد است، خانه خدا، محل ارتباط خاک با افلاک، حلقه اتصال هیچ با همه چیز، و چه زیباست که به آنجا بشتابیم، زیاد به آنجا برویم، زودتر از همه برویم و دیرتر از همه برگردیم، با لباسهای تمیز و خوشبو به آنجا وارد شویم، در نظافت آن بکوشیم، و در برنامه های فرهنگی آن شرکت فعال داشته باشیم.
بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی قدس سره درباره اهمیت مساجد می فرماید:
مساجد را پر کنید که مساجد سنگرند و محراب یعنی جایی که حرب (جنگ و مبارزه) از آنجا آغاز می شود و محل حرب است. شیطانها از مساجد و نماز می ترسند، آنها می خواهند از نماز جلوگیری کنند و بعد از خالی کردن سنگرها، حمله کنند.(107)
نماز جماعت
اینان چه می کنند!
با هم می ایستند، با هم به رکوع می روند، با هم سر بر خاک می گذارند، با هم برمی خیزند، نظم و انضباط، وحدت و انسجام، صلح و صفا و یکدلی و یکرنگی از اجتماعشان پیداست. گویی در دلهایشان کینه و حسادتی نیست، قلبهاشان با هم پیوند خورده، همه با هم برادرند، اینان چه می کنند!
همه با هم در صف های منظم و پشت سر هم، از یک نفر که پیشاپیش آنها قرار گرفته پیروی می کنند.
اینان، همه مسلمانند و با هم نماز را به جماعت می خوانند و شکوه خود را به نمایش می گذارند. اینان خار چشم دشمنان اسلام هستند.
ندای اذان که به گوش تو می رسد تو را به این جمع باشکوه دعوت می کند، منادی حق را لبیک بگو. هر چه جمعیت نمازگزار بیشتر شود، ثوابش افزون تر است.
اگر عدد آنها از ده بگذرد پاداشی نصیب آنان می شود که قابل بیان و شمارش نیست.
اگر دنبال دوست خوب می گردی، و یا خواهان فردی دلسوز برای حل مشکلاتت هستی، اگر می خواهی با دیگران آشنا شوی، در حل مشکلات دیگران دخیل باشی، و از فردگرایی و خود خواهی به دیگر گرایی و خدا خواهی روی آوری، در جماعت برادران دینی خود به ویژه در نماز جماعت شرکت کن و اگر می خواهی تبعیت از رهبری را تمرین کنی، باز هم در نماز جماعت حاضر شو!
بر پایی نماز جماعت
یک نفر به عنوان امام جماعت جلو می ایستد، و حداقل یک نفر هم پشت سر او به عنوان مأموم می ایستد و به او اقتدا می کند نماز جماعت شکل می گیرد.
احکام نماز جماعت
1. جایگاه امام جماعت نباید از جایگاه مأمومین بالاتر باشد.(108)
2. مأمومین می توانند در مکانی بالاتر از امام بایستند. مثلا امام در صحن مسجد و مأمومین پشت بام بایستند ولی اگر ساختمان چند طبقه باشد، اشکال دارد.(109)
3. اگر نماز همه کسانی که در صف جلو هستند تمام شود یا همه آنها نیت فرادای نمایند. اگر فاصله به اندازه یک قدم بزرگ نباشد. نماز صف بعد به طور جماعت صحیح است و اگر بیشتر از این مقدار باشد، فرادی می شود و صحیح است.(110)
شرایط امام جماعت
1. امام جماعت باید بالغ و عادل باشد و نماز را صحیح بخواند.
2. اگر مأموم، مرد است امام جماعت نیز باید مرد باشد.
3. و اگر مأموم، زن است بنابر فتوای حضرت امام قدس سره احتیاط واجب آن است که امام جماعت او، مرد باشد.(111)
استفتاء از مقام معظم رهبری
س - چه وقت زن می تواند امام جماعت باشد؟
ج - اگر مأمومین تنها زنان باشند، امام جماعت می تواند زن باشد.(112)
وظیفه مأموم در نماز جماعت
1. احتیاط واجب آن است که تا تکبیر امام تمام نشده، مأموم تکبیر نگوید.(113)
2. مأموم باید غیر از حمد و سوره، همه چیز را خودش بخواند، ولی اگر رکعت اول یا دوم او، رکعت سوم یا چهارم امام باشد، باید حمد و سوره را (آهسته) بخواند.(114)
پیوستن به نماز جماعت
اگر در بین نماز جماعت خواستیم اقتدا کنیم باید توجه داشته باشیم که فقط در دو حالت می توان به جماعت پیوست:
1. وقتی که امام در حال قیام است و مشغول قرائت حمد و سوره یا تسبیحات اربعه و یا قنوت است.
2. وقتی که امام در رکوع است.(115)
چگونه اقتدا کنیم؟
اقتدا کردن و پیوستن به نماز جماعت حالت های مختلفی دارد که با کمی دقت می توان آنها را فرا گرفت.
اگر امام جماعت رکعت اول نماز را بخواند اقتدا کردن به او تا دو صورت پیدا می کند:
الف: امام جماعت، ایستاده و مشغول خواندن حمد و سوره است.
برای اقتدا کردن به او نیت می کنیم سپس تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم، حمد و سوره را نمی خوانیم و بقیه اعمال را همراه او انجام می دهیم.
ب: امام جماعت در رکوع است.
برای اقتدا کردن به او نیت می کنیم آنگاه تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم آن را یک رکعت به حساب می آوریم و بقیه نماز را همراه امام جماعت انجام می دهیم.
اگر امام جماعت رکعت دوم نماز را می خواند باز هم اقتدا کردن به او دو صورت پیدا می کند:
الف: امام جماعت، ایستاده و مشغول خواندن حمد و سوره و یا قنوت است.
برای اقتدا کردن، ابتدا نیت می کنیم سپس تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم؛ اگر امام جماعت حمد و سوره را می خواند، ساکت می مانیم آنگاه قنوت را همراه امام می خوانیم و رکوع و دو سجده را با او به جای می آوریم سپس وقتی امام، تشهد می خواند، بنابر احتیاط واجب به صورت نیم خیز می نشینیم.
(تا اینجا یک رکعت نماز خوانده ایم)
حال چنین عمل می کنیم:
اگر نماز امام جماعت، دو رکعتی است بر می خیزیم و بقیه نماز را خودمان می خوانیم.
اگر نماز امام جماعت، سه یا چهار رکعتی است همراه او بر می خیزیم وقتی امام، مشغول خواندن تسبیحات اربعه است، آهسته حمد و سوره و اگر وقت محدودتر بود فقط سوره حمد) را می خوانیم، آنگاه همراه با امام جماعت به رکوع و سجده می رویم.
(تا اینجا یک رکعت نماز خوانده ایم)
اگر نماز امام جماعت، سه رکعتی است همراه او تشهد را می خوانیم آنگاه:
الف: اگر نماز ما دو رکعتی بود همراه با امام جماعت سلام نماز را می خوانیم و نماز را به پایان می بریم.
ب: اگر نماز ما سه یا چهار رکعتی بود بر می خیزیم و بقیه نماز را خودمان می خوانیم.
اگر نماز امام جماعت، چهار رکعتی بود، امام جماعت پس از سجده برای انجام رکعت چهارم بر می خیزد ولی ما می نشینیم و تشهد نماز را می خوانیم.
آنگاه:
الف: اگر نماز ما دو رکعتی بود، سلام نماز را هم می خوانیم و نماز را به پایان می بریم.
ب: اگر نماز ما سه یا چهار رکعتی بود بر می خیزیم، تسبیحات اربعه را مثل همیشه سه بار (و اگر وقت، کافی نبود یک بار) می خوانیم آنگاه با امام، رکوع و سجود را انجام می دهیم.
(تا اینجا سه رکعت نماز خوانده ایم)
اگر نماز ما سه رکعتی بود همراه امام، تشهد و سلام را می خوانیم و نمازمان را به پایان می بریم.
اگر نماز ما چهار رکعتی بود می توانیم نیم خیز بنشینیم پس از تمام شدن تشهد و سلام برخیزیم و نمازمان را ادامه دهیم و اگر نخواستیم می توانیم پس از به جا آوردن سجده بلافاصله برخیزیم و نمازمان را ادامه دهیم.
ب: امام جماعت در حال انجام رکوع رکعت دوم است:
برای اقتدا به او ابتدا نیت می کنیم سپس تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم آنگاه به رکوع می رویم، ذکر رکوع را نیز با آرامش می گوییم آن را یک رکعت به حساب می آوریم و بقیه نماز را (به همان شیوه ای که در قسمت الف گفتیم) به جا می آوریم.
اگر امام جماعت رکعت سوم یا چهارم نماز را به جا می آورد در اینجا هم اقتدا کردن به او دو صورت پیدا می کند:
الف: امام جماعت ایستاده و مشغول خواندن تسبیحات اربعه است.
برای اقتدا کردن باید ابتدا وقت را بسنجیم چنانچه برای خواندن حمد و سوره (و یا حمد تنها) وقت داریم می توانیم اقتدا کنیم.
اگر وقت، کافی بود برای اقتدا کردن ابتدا نیت می کنیم سپس تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم آنگاه حمد و سوره (و اگر وقت، کم بود حمد را) آهسته می خوانیم سپس همراه با امام جماعت به رکوع می رویم و نماز را ادامه می دهیم (ادامه نماز را می توان از آنچه که قبلاً گفته شد به دست آورد و یا به توضیح المسائل مراجعه کرد.)
ب: امام جماعت در حال رکوع رکعت سوم یا چهارم است.
برای اقتدا کردن ابتدا نیت می کنیم سپس تکبیرة الاحرام را با آرامش بدن می گوییم آنگاه به رکوع می رویم و ذکر رکوع را نیز با آرامش می گوییم، آن را یک رکعت به حساب می آوریم و نماز را با امام جماعت ادامه می دهیم. (کیفیت ادامه نماز مثل قسمت الف می باشد.)(116)