سیمای متهجدین

نویسنده : سید حسن موسوی

فصل سوم - تهجد در روایات

احادیث و روایات زیادی در باب تهجد و شب زنده داری از ائمه معصومین (علیه السلام) رسیده است که در این میان فقط به برخی از آنها جهت تبرک و به صورت فهرست اشاره می شود.امید آن که مورد توجه و استفاده کامل خوانندگان محترم قرار گرفته، در سوز و گداز شبانه خویش این حقیر کمترین را نیز از دعاهای خالصانه خویش، فراموش نفرمایند.

نماز شب و شب زنده داری

1 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:علیک بصلاه اللیل ولو رکعه واحده؛ یعنی بر شما باد به نماز شب اگر چه یک رکعت باشد.(125)
2 - رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:مازال جبرئیل یو حینی بقیام اللیل حتی ظننت أن خیار امتی لن یناموا من اللیل الا قلیلا ؛ یعنی همیشه جبرئیل مرا توصیه و سفارش می نمود که گمان کردم خوبان امتم، شب را نمی خوابند مگر اندکی.(126)
3 - معاویه بن عمار نقل می کند که از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود: پیامبر(صلی الله علیه و اله) ضمن و صایایش به علی (علیه السلام) فرمود: ای علی! تر سفارش می کنم می کنم درباره خودت به اعمال و صفاتی چند که مدام در انجام آنها بکوش.آنگاه فرمود: خداوندا، یاریش کن.تا آنجا که فرمود:یا علی! و علیک بصلاه اللیل و علیک بصلاه اللیل و علیک بصلوه اللیل ؛ یعنی ای علی! بر تو باد به خواندن نماز شب.(127)
4 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:لیس من شیعتنا من لم یصل صلاه اللیل؛ یعنی شیعه ما نیست کسی که نماز شب نخواند.(128)
5 - محمدبن علی از حسن بن علی از سیف بن عمیره از عمروبن شمر از جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل می کند که علی (علیه السلام) می فرمود: انا أهل البیت امرنا أن نطعم الطعام و نودی فی النائبه و نصلی اذا نام الناس ؛ یعنی به درستی که ما اهل بیت امر شده ایم به این که اطعام طعام کنیم و در سختیهای روزگار شکیبا باشیم و در آن هنگام که مردم در خوابند، نماز بگذاریم.(129)
6 - پیامبر (صلی الله علیه و اله)فرمود: صلاه اللیل نور؛ یعنی نمز شب نور است.(130)
7 - در تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه شریفه 79 سوره أسراء، از پیامبر(صلی الله علیه و اله) نقل شده که فرمود:سبب النور فی القیامه الصلوه فی جوف اللیل؛ یعنی سبب نور در قیامت، نماز خواندن در دل شب است.(131)
8 - در مجالس ابن شیخ از اسماعیل بن علی برادر دعبل خزاعی نقل شده که امام رضا (علیه السلام) به دعبل پیراهنی از خز عطا کرد و بدو فرمود:احتفظ بهذا القمیص فقد صلیت فیه ألف لیله کل لیله ألف رکعه، و ختمت فیه القرآن ألف ختمه؛ یعنی این پیراهن، هزار شب، در هر شب هزار رکعت نماز خواندم و هزار بار قرآن ختم کردم.(132)
9 - ابن منکدر به اسناد خویش از پیامبر(صلی الله علیه و اله) نقل می کند که فرمود:خیر کم من أطعم الطعام و أفشی السلام، و صلی باللیل و الناس نیام؛ ینی بهترین شما کسی است که طعام دهد و سلام واضح بگوید و در شب آن هنگام که مردم در خوابند نماز بگذارد.(133)
10 - ابن محبوب از ابان بن عثمان از بحرالسقاء نقل می کند که گفت شنیدم امام صادق (علیه السلام) می فرمود:ان من روح الله تعالی ثلاثه: التجهد بااللیل، و افطار الصائم و لقاء الأخوان ؛ یعنی سه چیز از الطاف خداوند تبارک و تعالی است: نماز شب و شب زنده داری، افطار روزه دار و دیدار دوستان.(134)
11 - ابن عباس نقل می کند که رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:أشرف امتی حمله القرآن و أصحاب اللیل؛ یعنی: شریفان امت من، حاملان قرآن و یاران شب هستند.(135)
12 - ابی حازم از سهل بن سعد نقل می کند که جبرئیل به حضور پیامبر (صلی الله علیه و اله) آمد و گفت:یا محمد! عش ماشئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقه و اعمل ما شئت فانک مجزی به، و اعمل أن شرف الرجل قیامه بااللیل تو عزه استغناوه عن الناس؛یعنی ای محمد! هر گونه می خواهی زندگی کن، همانا تو خواهی مرد.هر کس را خواستی دوست بدار، همانا از او جدا خواهی شد.هر عمل خواستی انجام بده، پاداش آن را خواهی دید. آگاه باش که شرافت مرد، عبادت او در شب است و عزت وی، بی نیازی جستن از مردم است.(136)
13 - سعدبن طریف از امام باقر(علیه السلام) نقل می کند که فرمود:ثلاث درجات: افشاء السلام، اطعام الطعام و و الصلوه بااللیل و الناس نیام ؛ یعنی سه چیز منزلت و مقام است: سلام دادن، غذا دادن و نامز خواندن در شب، در حالی که مردم در خوابند.(137)
14 - انس بن مالک نقل می کند شنیدم رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرمود:رکعتان فی جوف اللیل أحب الی من الدنیا و ما فیها؛ یهنی دو رکعت نماز در دل شب برای من از دنیا و آنچه در آن است بهتر است.(138)
15 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:أفضل الصلاه بعد الصلوه المکتوبه، الصلاه فی جوف اللیل؛ یعنی برترین نماز بعد از نماز واجب، نماز خواندن در دل شب است.(139)
16 - محمدبن عیسی ازابن محبوب از عبدالله بن سنان نقل می کند که گفت از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود:ثلاثه هن فخر المومن و زینه فی الدنیا و الأخره: الصلاه فی آخر اللیل، و یأسه مما فی أیدی الناس، و ولایه الامام من آل محمد (صلی الله علیه و اله)؛ یعنی سه چیز مایه فخر مومن و زینت او در دنیا و آخرت است: نماز خواندن در دل شب، و بی اعتنایی به آنچه در دست مردم است و پذیرش ولایت امامی از اهل بیت پیغمبر (صلی الله علیه و اله).(140)
17 - از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده که در توضیع آیه شریفه 46 از سوره مبارکه کهف که می فرمود:المال و البنون زینه الحیوه الدنیافرمودند:ان الثمان رکعات یصلیها العبد آخر اللیل زینه الاخره؛ یعنی هشت رکعت نمازی که به بنده در دل شب می خواند زینت آخرت است.(141)
18 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:اذا قام العبد من لذیذ مضجعه و النعاس فی عینیه لیر ضی ربه - جل و عز - بصلاه لیله، باهی الله به ملائکته، فقال: أما ترون عبدی هذا، قد قام من لذیذ مضجعه الی صلاه لم أفرضها علیه اشهدوا أنی قد غفرت له؛ یعنی هنگامی که انسان از بستر اذتبخش خود برمیخیزد، در حالی که چشمانش خواب آلوده است برای این که با نماز شبش پروردگار خود را خوشنود کند، خداوند در مقابل فرشتگانش به آن بنده می نازد و می فرماید: آیا بنده مرا نمی بینید که از رختخواب گوارایش برخاسته است برای نمازی که بر او واجب نکرده ام.گواه باشید که او را بخشودم.(142)
19 - رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:و رجل قام من اللیل وحده فسجد و نام و هو ساجد فیقول تعالی: انظر واالی عبدی روحه عندی و جسده ساجد؛ یعنی پروردگار مباهات می کند بر مردمی که شبانه بلند شود و به تنهایی نماز بخواند و سجده کند و در حال به خواب رود. خداوند تعالی می فرماید: بنگرید بنده مرا که روح او پیش من و تنش در سجده است(143)
20 - حسن بن محبوب از جمیل بن دراج از فضیل بن یسار از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:ان البیوت التی یصلی فیها باللیل بتلاوه القرآن، تضی لأهل السماء کما یضی ء نجوم السماء لأهل الأرض؛ یعنی خانه ای که در آن نماز شب خوانده شود و تلاوت قرآن گردد، در نظر اهل آسمان نورانی است؛ چنان که اهل زمین نورانیت ستارگان را می بینند.(144)
21 - محمدبن سلیمان دیلمی از پدرش نقل می کند که گفت از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود:الشتاء ربیع المومن یطول فیه لیله فیستعین به علی قیامه، و یقصر فیه نهار فیستعین به علی صیامه؛ یعنی زمستان، بهار مومن است که شبهایش طولانی است و در آن به قیام برای نماز می پردازد و روزهایش کوتاه است و در آن روزه می دارد.(145)
22 - از امام حسن عسگری (علیه السلام) منقول است که فرمود:ان الوصول الی الله - عزوجل - سفری لا یدرک الا بامتطاء اللیل ؛ یعنی رسدن و واصل گشتن به خداوند(عزوجل) سفری است که جز با مرکب شب، پیمودن راه و نیل به مقصد ممکن نیست.(146)
23 - أعمش از عطیه عوفی از جابربن عبدالله نقل می کند که گوید شنیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرمود:ما اتخذ الله ابراهیم خلیلا الا لا طعامه الطعام، و صلاته باللیل و الناس نیام؛ یعنی خداوند حضرت ابراهیم (علیه السلام) را بر مقام خلیلی خویش برنگزید مگر به خاطر دو چیز: اول این که (سعادتمندانه) مردم را اطعام می کرد.دیگر آن که شب، هنگامی که مردم در خواب بودند، نماز می خواند.(147)
24 - وهب از ابن عباس روایت می کند که پیامبر خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:من رزق صلاه اللیل من عبد أو أمه: قام لله - عزوجل - مخلصا فتوضأ و ضوءا سابقا و صلی الله - عزوجل - بنیه صادقه، و قلب سلیم و بدن خاشع، و عین دامعه جعل الله تبارک و تعالی خلفه تسعه صفوف من الملائکه فی کل صف ما لا یحصی عددهم الا الله تعالی أحد طرفی کل صف فی المشرق الآخر بالمغرب، قال: فاذا فرغ کتب له بعددهم درجات الخیر؛ یعنی به بنده ای که نمز شب نصیب او شده، هنگامی که برای خداوند بیدار شود و وضوی کاملی بگیرد و با نیت صادق و قلب سالم و بدن خاشع و چشم گریان برای خدا نماز بخواند، خداوند پشت سر او نه صف از فرشتگان را قرار می دهد که جز خدا کسی نمی تواند آنها را شمارش کند؛ یک طرف هر صف در مشرق و یک طرف دیگر در مغرب است، هنگامی که او نماز را تمام کند خدا به تعداد آن فرشتگان برای او درجه و ثواب می نویسد.(148)
25 - از رسول خدا(صلی الله علیه و اله) روایت شده که فرمود:خیارکم اولوا النهی؛ یعنی بهترین شما صاحبان عقل هستند.عرض شد: یا رسول الله! صاحبان عقل چه کسانی هستند؟ فرمود:المتهجدون باللیل و الناس نیام؛ یعنی کسانی که نماز شب می گذارند در حالی که مردم در خوابند.(149)
26 - از امام باقر (علیه السلام) فرمود:ان الله تبارک و تعالی یحب المداعب فی الجماعه بلارفث، الموحد باالفکر، المتخلی بالصبر الساهر بالصلوه؛ یعنی خداوند تبارک و تعالی شوخی و مزاح را در جمع دوست می دارد ولی بدون هرگونه فحش و ناسزا و هم چنین تفکر در خلوت، و چشم گریان و شب زنده داری را دوست دارد.(150)
27 - امام رضضضا (علیه السلام) فرمود:رضوان الله، الصلاه باللیل یعنی مایه رضایت الهی، نماز شب است.(151)

آثار نماز شب در دنیا

28 - رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:ان العبد اذا خلی بسیده فی جوف اللیل المظلم و ناجاه أثبت الله النور فی قلبه؛ یعنی هنگامی که بنده ای در نیمه شب تیره خلوت کرده، با خداوند مناجات می کند، خدا قلب او را نورانی خواهد ساخت.(152)
29 - زراه از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:صلاه اللیل کفاره لما اجترح بالنهار ؛ یعنی نماز شب کفاره ای است برای آنچه از گناهان در روز مرتکب شده است.(153)
30 - موسی بن عیسی از امام یازدهم (علیه السلام) از پدرانش از امام صادق (علیه السلام) در معنای آیه ان الحسنات تذهبن السیئات که آیه 114 سوره هود می باشد، روایت کرده که فرمود: صلاه اللیل تذهب بذنوب النهار ؛ یعنی نماز شب، گناهان روز را از بین می برد.(154)
31 - محمدبن سنان از مفضل بن عمر از امام صادق (علیه السلام) از پدرانش (علیه السلام) نقل می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:ان الله جل جلاله أوحی الی الدنیا أن أتعبی من خدمک، و اخدمی من رفضک، و ان العبد اذا تخلی بسیده فی جوف اللیل المظلم و ناجاه، أثبت الله النور فی قلبه، فاذا قال: یا رب یا رب ناداه الجلیل - جل جلاله - لبیک عبدی، سلنی أعطک و توکل علی اکفک، ثم یقول - جل جلاله - الملائکه: ملائکتی انظر وا الی عبدی فقد تخلی فی جوف هذا اللیل المظلم، و البطالون لاهون و الغافلون نیام، أشهد و أنی قد غفرت له ؛ یعنی خداوند (جل جلاله) به دنیا وحی فرمود که: هر که در خدمت تو باشد، او را به رنج و تعب بینداز و هر که تو را رها کند، در خدمت وی باش و هر گاه بنده در دل شب تار، با ااقای خویش خلوت نموده و با او به راز و نیاز بپردازد، خداوند نوری در دل وی جایگذین می سازد.چون بگوید: یا رب یا رب! خداوند جلیل (جل جلاله) ندایش؛ داده و فرماید: لبیک ای بنده من! بخواه از من تا عطایت کنم. به من توکل نمای تا بسنده ات باشم، سپس خداوند به فرشتگان فرماید: ای فرشتگان من! بنده ام را بنگرید در دل این شب تیره با من خلوت کرده است؛ در حالی که بطاعت پیشگان به لهو و لعب مشغولند و غفلت زدگان در بستر خواب آرمیده اند، اینک گواه من باشید که به طور حتم او را آمرزیدم.(155)
32 - از امام صادق (علیه السلام) منقول است که پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود:یا علی ثلاث فرحات للمومن فی الدنیا: لقی الأخوان، و الافطار من الصیام و المتهجد من آخر اللیل ؛ یعنی سه چیز مایه شادمانی مومن در دنیاست: دیدار با برادران مومن، افطار دادن به روزه داران و شب زنده داری در آخر شب.(156)
33 - امام صادق (علیه السلام) از امام علی (علیه السلام) نقل می کند که رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:صلاه اللیل مرضاه الرب، و حب الملائکه، و سنه الأنبیاء و نور المعرفه، و أصل الایمان، و راحه الأبدان، و کراهه الشیطان، و سلاح علی الاعداء، و اجابه للدعاء، و قبول الأعمال، و برکه فی الرزق، و شفیع بین صاحبان و بین ملک الموت و سراج فی قبره، و فراش تحت جنبه، و جواب مع المنکر و نکیر، و مونس و ذائر فی قبره الی یوم القیامه، فاذا کان یوم القیامه کانت الصلوه ظلا فوقه، و تاجا علی رأسه و لباسا علی بدنه، و نورا یسی بین یدیه، و سترا بینه و بین النار، و حجه للمومن بین یدی الله تعالی، و ثقلا فی المیزان، و جوازا علی الصراط، و مفتاحا للجنه لأن الصلاه تکبیر و تحمید و تسبیح و تمجید و تقدیس و تعظیم و قراءه و دعاء، و ان أفضل الأعمال کلها الصلاه لو قتها؛ یعنی نماز شب موجب خشنودی پروردگار است و سبب دوستی فرشتگان و روش پیامبران و نور معرفت و اصل ایمان و راحت و آسایش تن و کراهت شیطان است.و سلاحی است بر علیه دشمنان و موجب اجابت دعا می شود و سبب پذیرفته شدن اعمال و برکت در روزی می شود و شفاعت کننده ای بین صاحبش و ملک الموت است و نوری در قبرش و بستری زیر بدنش می باشد و پاسخگوی منکر و نیکر است و همدم و زیارت کننده وی در قبرش تا روز قیامت می باشد و چون روز قیامت فرا رسد، نماز شب سایه ای می شود بر بالای سرش و تاجی بر سرش و لباسی بر بدنش و نوری است که پیشاپیش وی را روشن می دارد و پوشش و حجابی است بین او و آتش دوزخ و حجت برهانی است برای مومن در پیشگاه خداوند تعالی و وزنه ای است در در میزان مجوزی است برای عبور از صراط و کلیدی است برایورود به بهشت، چون نماز، تکبیر، تمحید، تقدیس، تعظیم، قرائت و دعا است و به درستی که بهترین اعمال،: نماز اول وقت است.(157)
34 - آدم بن اسحاق از معاویه بن عمار از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:علیکم بصلاه اللیل فانها سنه نبیکم، و دأب الصالحین قبلکم و مطرده الداء عن أجسادکم؛ یعنی بر شما باد به نماز شب، چون رویه پیغمبر شما و خوی مردان صالح پیش از شماست و باعث دوری امراض از بدن شما می باشد.(158)
35 - یعقوب بن یزید از اسماعیل بن موسی از بردرش امام رضا (علیه السلام) از پدرش از جدش نقل می کند که از علی بن الحسین (علیه السلام) سوال شد: چرا صورت نماز شب خوانان در بهترین حالت و زیباترین صورت است؟ فرمود:لأنهم خلو بربهم فکساهم الله من نوره؛ یعنی چون آنها با خدایخود خلوت کرده اند، خداوند هم آنان را با نور خود مزین ساخته است.(159)
36 - محمدبن احمد أشعری از عمربن علی بن عمر از عمویش محمدبن عمر نقل می کند شخصی به نزد امام صادق (علیه السلام) آمده به آن حضرت شکایت نمود بدان اندازه که اظهار گرسنگی کرد.امام صادق (علیه السلام) به وی فرمود:یا هذا باللیل ؛ یعنی آیا نماز شب می خوانی؟ گفت: بلی پس آن حضرت روی مبارکشان را به یکی از صاحبانشان کرده فرمودند:کذب من زعم أنه یصلی باللیل و یجوع باالنهار، ان الله عزوجل ضمن بصلاه اللیل قوت النهار؛ یعنی دروغ می گوید آن کسی که بگوید نماز شب می خوانم و در روز گرسنه باشد؛ زیرا خداوند (عزوجل) در مقابل خواندن نماز شب ضامن روزی او شده است.(160)
37 - از جابربن عبدالله انصاری منقول است که رسول اکرم (صلی الله علیه و اله)برای ما ایراد خطبه ای نموده و پس از حمد و ثنای پروردگار متعال خطاب به مردم فرمود:علیکم بالصلوه، علیکم بالصلوه، فانها عمود دینکم، کابدوااللیل بالصلوه و اذکروا الله کثیرا یکفر سیئاتکم.انما مثل هذه الصلوات الخمس مثل نهر جار بین یدی باب أحدکم یغتسل منه فی الیوم خمس اغتسالات فکما یتقی بدنه من الدرن بتواتر الغسل، فکذا ینقی من الذنوب مع مداومته الصلوه فلا یبقی من ذنوبه شی ء.ایها الناس ما من عبد الا و هو یضرب علیه بحزائم معقوده، فاذا ذهب ثلثا اللیل و بقی ثلثه أتاه ملک فقال له: قم فاذکر الله فقد دنا الصبح.؛ یعنی ای مردم! ملازم نماز باشید، چرا که آن ستون دینتان است.دشواریهای نماز در شب را تحمل کنید و بسیار به یاد خدا باشید تا گناهانتان را بپوشاند.همانا مثل این نمازهای پنجگانه همچون نهر آبی است که از مقابل خانه یکی از شما در جریان باشد و او روزی پنج بار، خود را در آن نهر آب بشوید و لذا همچنان که بدن او بر اثر مداومتش بر نماز از گناهان پاکیزه شده و از گناهانش چیزی نمی ماند. ای مردم! بنده ای نیست مگر این که با بندهایی محکم بسته می شود.پس دو ثلث از شب که گذشت و ثلث آخرش باقی مانده، فرشته ای به سراغ وی می آید و می گوید: برخیز و به یاد خدا باش که صبح نزدیک شد.
سپس فرمود:فان هو تحرک و ذکر الله انحلت عنه عقده، و ان هو قام فتوضأ و دخل فی الصلوه انحلت عنه العقد کلهن فیصبح حین یصبح قریر العین؛ یعنی اگر او تکان خورد و ذکر خدا را گفت بندی از بندهای مشکلاتش باز می گردد و اگر برخاست و وضو ساخت و به نماز ایستاد تمام بندها از وی گشوده می گردد.تا این که داخل صبح می شود در حالی که همچون سفیدی چشم از مشکلات بیرون آمده و مسرور است.(161)
38 - روایت شده از امام صادق (علیه السلام) که ان الرجل اذا قام یصلی أصبح طیب النفس و اذا نام حتی یصبح أصبح ثقیلا موصما؛ یعنی وقتی شخص برخاسته، نماز شب بخواند صبح می کند در حالی که شاداب است و اگر بخواهد صبح می کند در حالی که بسیار کسل و بی حال است(162)
39- علی بن مهزیار از حماد بن عیسی از محمد بن یوسف از پدرش نقل می کند که مردی از امام باقر (علیه السلام) سوالی نمود و من نزد وی بودم. آن شخص به امام گفت: فدایت شوم من مال زیادی دارم ولی فرزندی ندارم، چه کنم؟ فرمود:
نعم استغفر ربک سنه فی آخر اللیل مائه مره،فان ضصیف ذلک باللیل فاقضه بالنهار، فان الله تقول استغفروا ربکم انه کان غفارا، یرسل السماء علیکم مدرارا، و یمددکم بأموال و بنین
یعنی بلی! پروردگارت را به مدت یک سال در آخر شب صد مرتبه استغفار گو و اگر در شب موفق به این کار نشدی در روز آن را قضا کن، سپس آیات 10 تا 12 سوره نوح را تلاوت فرمود.(163)