سیمای متهجدین

نویسنده : سید حسن موسوی

8 - سوره الدهر آیه 26:

و من اللیل فاسجد له سبحه لیلا طویلا یعنی و شب را برخی به سجده خدا پرداز و شام دراز را به تسبیح و ستایش او صبح گران.
(بکره(بر وزن نکته) به معنی آغاز روز است و اصیلنقطه مقابل آن یعنی شامگاه و آخر روز است)
این دو آیه در حقیقت بیانگر لزوم توجه شبانه روزی و مستمر بهذات مقدس پروردگاراست.
بعضی آن را به خصوص نماز های پنجگانه، یا به اضافه نماز شب، یا خصوص نماز صبح و عصر و مغرب و عشا تفسیر کرده اند، ولی ظاهر این است که این نمازها مصداقهائی از این ذکر مستمر الهی، و تسبیح و سجده در پیشگاه مقدس اوست.
تعبیر به لیلا طویلااشاره به این است که مقدار زیادی از شب را تسبیح خدا کن، در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) در تفسیر آن آمده که در پاسخ این سوال که منظور از این تسبیح چیست؟ فرمود: منظور نماز شب است.
ولی بعید نیست که این تفسیر نیز از قبل بیان مصداق روشن باشد، چرا که نماز شب در تقویت روح ایمان، وتهذیب نفوس، و زنده نگهداشتن اراده انسان در طریق اطاعت خدا، تأثیر فوق العاده ای دارد.(124)

فصل سوم - تهجد در روایات

احادیث و روایات زیادی در باب تهجد و شب زنده داری از ائمه معصومین (علیه السلام) رسیده است که در این میان فقط به برخی از آنها جهت تبرک و به صورت فهرست اشاره می شود.امید آن که مورد توجه و استفاده کامل خوانندگان محترم قرار گرفته، در سوز و گداز شبانه خویش این حقیر کمترین را نیز از دعاهای خالصانه خویش، فراموش نفرمایند.

نماز شب و شب زنده داری

1 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:علیک بصلاه اللیل ولو رکعه واحده؛ یعنی بر شما باد به نماز شب اگر چه یک رکعت باشد.(125)
2 - رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:مازال جبرئیل یو حینی بقیام اللیل حتی ظننت أن خیار امتی لن یناموا من اللیل الا قلیلا ؛ یعنی همیشه جبرئیل مرا توصیه و سفارش می نمود که گمان کردم خوبان امتم، شب را نمی خوابند مگر اندکی.(126)
3 - معاویه بن عمار نقل می کند که از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود: پیامبر(صلی الله علیه و اله) ضمن و صایایش به علی (علیه السلام) فرمود: ای علی! تر سفارش می کنم می کنم درباره خودت به اعمال و صفاتی چند که مدام در انجام آنها بکوش.آنگاه فرمود: خداوندا، یاریش کن.تا آنجا که فرمود:یا علی! و علیک بصلاه اللیل و علیک بصلاه اللیل و علیک بصلوه اللیل ؛ یعنی ای علی! بر تو باد به خواندن نماز شب.(127)
4 - امام صادق (علیه السلام) فرمود:لیس من شیعتنا من لم یصل صلاه اللیل؛ یعنی شیعه ما نیست کسی که نماز شب نخواند.(128)
5 - محمدبن علی از حسن بن علی از سیف بن عمیره از عمروبن شمر از جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل می کند که علی (علیه السلام) می فرمود: انا أهل البیت امرنا أن نطعم الطعام و نودی فی النائبه و نصلی اذا نام الناس ؛ یعنی به درستی که ما اهل بیت امر شده ایم به این که اطعام طعام کنیم و در سختیهای روزگار شکیبا باشیم و در آن هنگام که مردم در خوابند، نماز بگذاریم.(129)
6 - پیامبر (صلی الله علیه و اله)فرمود: صلاه اللیل نور؛ یعنی نمز شب نور است.(130)
7 - در تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه شریفه 79 سوره أسراء، از پیامبر(صلی الله علیه و اله) نقل شده که فرمود:سبب النور فی القیامه الصلوه فی جوف اللیل؛ یعنی سبب نور در قیامت، نماز خواندن در دل شب است.(131)
8 - در مجالس ابن شیخ از اسماعیل بن علی برادر دعبل خزاعی نقل شده که امام رضا (علیه السلام) به دعبل پیراهنی از خز عطا کرد و بدو فرمود:احتفظ بهذا القمیص فقد صلیت فیه ألف لیله کل لیله ألف رکعه، و ختمت فیه القرآن ألف ختمه؛ یعنی این پیراهن، هزار شب، در هر شب هزار رکعت نماز خواندم و هزار بار قرآن ختم کردم.(132)
9 - ابن منکدر به اسناد خویش از پیامبر(صلی الله علیه و اله) نقل می کند که فرمود:خیر کم من أطعم الطعام و أفشی السلام، و صلی باللیل و الناس نیام؛ ینی بهترین شما کسی است که طعام دهد و سلام واضح بگوید و در شب آن هنگام که مردم در خوابند نماز بگذارد.(133)
10 - ابن محبوب از ابان بن عثمان از بحرالسقاء نقل می کند که گفت شنیدم امام صادق (علیه السلام) می فرمود:ان من روح الله تعالی ثلاثه: التجهد بااللیل، و افطار الصائم و لقاء الأخوان ؛ یعنی سه چیز از الطاف خداوند تبارک و تعالی است: نماز شب و شب زنده داری، افطار روزه دار و دیدار دوستان.(134)
11 - ابن عباس نقل می کند که رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:أشرف امتی حمله القرآن و أصحاب اللیل؛ یعنی: شریفان امت من، حاملان قرآن و یاران شب هستند.(135)
12 - ابی حازم از سهل بن سعد نقل می کند که جبرئیل به حضور پیامبر (صلی الله علیه و اله) آمد و گفت:یا محمد! عش ماشئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقه و اعمل ما شئت فانک مجزی به، و اعمل أن شرف الرجل قیامه بااللیل تو عزه استغناوه عن الناس؛یعنی ای محمد! هر گونه می خواهی زندگی کن، همانا تو خواهی مرد.هر کس را خواستی دوست بدار، همانا از او جدا خواهی شد.هر عمل خواستی انجام بده، پاداش آن را خواهی دید. آگاه باش که شرافت مرد، عبادت او در شب است و عزت وی، بی نیازی جستن از مردم است.(136)
13 - سعدبن طریف از امام باقر(علیه السلام) نقل می کند که فرمود:ثلاث درجات: افشاء السلام، اطعام الطعام و و الصلوه بااللیل و الناس نیام ؛ یعنی سه چیز منزلت و مقام است: سلام دادن، غذا دادن و نامز خواندن در شب، در حالی که مردم در خوابند.(137)
14 - انس بن مالک نقل می کند شنیدم رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرمود:رکعتان فی جوف اللیل أحب الی من الدنیا و ما فیها؛ یهنی دو رکعت نماز در دل شب برای من از دنیا و آنچه در آن است بهتر است.(138)
15 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:أفضل الصلاه بعد الصلوه المکتوبه، الصلاه فی جوف اللیل؛ یعنی برترین نماز بعد از نماز واجب، نماز خواندن در دل شب است.(139)
16 - محمدبن عیسی ازابن محبوب از عبدالله بن سنان نقل می کند که گفت از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود:ثلاثه هن فخر المومن و زینه فی الدنیا و الأخره: الصلاه فی آخر اللیل، و یأسه مما فی أیدی الناس، و ولایه الامام من آل محمد (صلی الله علیه و اله)؛ یعنی سه چیز مایه فخر مومن و زینت او در دنیا و آخرت است: نماز خواندن در دل شب، و بی اعتنایی به آنچه در دست مردم است و پذیرش ولایت امامی از اهل بیت پیغمبر (صلی الله علیه و اله).(140)
17 - از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده که در توضیع آیه شریفه 46 از سوره مبارکه کهف که می فرمود:المال و البنون زینه الحیوه الدنیافرمودند:ان الثمان رکعات یصلیها العبد آخر اللیل زینه الاخره؛ یعنی هشت رکعت نمازی که به بنده در دل شب می خواند زینت آخرت است.(141)
18 - رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فرمود:اذا قام العبد من لذیذ مضجعه و النعاس فی عینیه لیر ضی ربه - جل و عز - بصلاه لیله، باهی الله به ملائکته، فقال: أما ترون عبدی هذا، قد قام من لذیذ مضجعه الی صلاه لم أفرضها علیه اشهدوا أنی قد غفرت له؛ یعنی هنگامی که انسان از بستر اذتبخش خود برمیخیزد، در حالی که چشمانش خواب آلوده است برای این که با نماز شبش پروردگار خود را خوشنود کند، خداوند در مقابل فرشتگانش به آن بنده می نازد و می فرماید: آیا بنده مرا نمی بینید که از رختخواب گوارایش برخاسته است برای نمازی که بر او واجب نکرده ام.گواه باشید که او را بخشودم.(142)
19 - رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:و رجل قام من اللیل وحده فسجد و نام و هو ساجد فیقول تعالی: انظر واالی عبدی روحه عندی و جسده ساجد؛ یعنی پروردگار مباهات می کند بر مردمی که شبانه بلند شود و به تنهایی نماز بخواند و سجده کند و در حال به خواب رود. خداوند تعالی می فرماید: بنگرید بنده مرا که روح او پیش من و تنش در سجده است(143)
20 - حسن بن محبوب از جمیل بن دراج از فضیل بن یسار از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:ان البیوت التی یصلی فیها باللیل بتلاوه القرآن، تضی لأهل السماء کما یضی ء نجوم السماء لأهل الأرض؛ یعنی خانه ای که در آن نماز شب خوانده شود و تلاوت قرآن گردد، در نظر اهل آسمان نورانی است؛ چنان که اهل زمین نورانیت ستارگان را می بینند.(144)
21 - محمدبن سلیمان دیلمی از پدرش نقل می کند که گفت از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود:الشتاء ربیع المومن یطول فیه لیله فیستعین به علی قیامه، و یقصر فیه نهار فیستعین به علی صیامه؛ یعنی زمستان، بهار مومن است که شبهایش طولانی است و در آن به قیام برای نماز می پردازد و روزهایش کوتاه است و در آن روزه می دارد.(145)
22 - از امام حسن عسگری (علیه السلام) منقول است که فرمود:ان الوصول الی الله - عزوجل - سفری لا یدرک الا بامتطاء اللیل ؛ یعنی رسدن و واصل گشتن به خداوند(عزوجل) سفری است که جز با مرکب شب، پیمودن راه و نیل به مقصد ممکن نیست.(146)
23 - أعمش از عطیه عوفی از جابربن عبدالله نقل می کند که گوید شنیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) می فرمود:ما اتخذ الله ابراهیم خلیلا الا لا طعامه الطعام، و صلاته باللیل و الناس نیام؛ یعنی خداوند حضرت ابراهیم (علیه السلام) را بر مقام خلیلی خویش برنگزید مگر به خاطر دو چیز: اول این که (سعادتمندانه) مردم را اطعام می کرد.دیگر آن که شب، هنگامی که مردم در خواب بودند، نماز می خواند.(147)
24 - وهب از ابن عباس روایت می کند که پیامبر خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود:من رزق صلاه اللیل من عبد أو أمه: قام لله - عزوجل - مخلصا فتوضأ و ضوءا سابقا و صلی الله - عزوجل - بنیه صادقه، و قلب سلیم و بدن خاشع، و عین دامعه جعل الله تبارک و تعالی خلفه تسعه صفوف من الملائکه فی کل صف ما لا یحصی عددهم الا الله تعالی أحد طرفی کل صف فی المشرق الآخر بالمغرب، قال: فاذا فرغ کتب له بعددهم درجات الخیر؛ یعنی به بنده ای که نمز شب نصیب او شده، هنگامی که برای خداوند بیدار شود و وضوی کاملی بگیرد و با نیت صادق و قلب سالم و بدن خاشع و چشم گریان برای خدا نماز بخواند، خداوند پشت سر او نه صف از فرشتگان را قرار می دهد که جز خدا کسی نمی تواند آنها را شمارش کند؛ یک طرف هر صف در مشرق و یک طرف دیگر در مغرب است، هنگامی که او نماز را تمام کند خدا به تعداد آن فرشتگان برای او درجه و ثواب می نویسد.(148)
25 - از رسول خدا(صلی الله علیه و اله) روایت شده که فرمود:خیارکم اولوا النهی؛ یعنی بهترین شما صاحبان عقل هستند.عرض شد: یا رسول الله! صاحبان عقل چه کسانی هستند؟ فرمود:المتهجدون باللیل و الناس نیام؛ یعنی کسانی که نماز شب می گذارند در حالی که مردم در خوابند.(149)
26 - از امام باقر (علیه السلام) فرمود:ان الله تبارک و تعالی یحب المداعب فی الجماعه بلارفث، الموحد باالفکر، المتخلی بالصبر الساهر بالصلوه؛ یعنی خداوند تبارک و تعالی شوخی و مزاح را در جمع دوست می دارد ولی بدون هرگونه فحش و ناسزا و هم چنین تفکر در خلوت، و چشم گریان و شب زنده داری را دوست دارد.(150)
27 - امام رضضضا (علیه السلام) فرمود:رضوان الله، الصلاه باللیل یعنی مایه رضایت الهی، نماز شب است.(151)