سیمای متهجدین

نویسنده : سید حسن موسوی

سوره الطور، آیات 48 و 49

واصبر لحکم ربک فانک باعیننا و سبح بحمده ربک حین تقویم، و من اللیل فسبحه و ادبار النجوم ؛ یعنی ای رسول! بر حکم خدا صبر کن که تو منتظر نظر مایی و چون برخیزی، بهستایش خدای خود تسبیح گوی، و از شبانگاه هم پاره ای به تسبیح خدا پردازد و هنگام فرو رفتن ستارگان هم تسبیح گوی
ددر تفسیر قمی در ذیل جمله و سبح بحمده ربک حین تقویم آمده که امام فرمود: منظور از آن تسبیح در نماز شب و منظور از جمله فسبحهخود نماز شب است (121)
در تفسیر نمونه نیز با بیانی شیوا به تفسیر این دو آیه شریفه پرداخته شده است بدین مضمون که:
و از آنجا که راز و نیاز با خدا و نیایش و عبادت او و تسبیح و تقدیس ذات پاک او، به انسان آرامش و نیرو می بخشد به دنبال دستور صبر، می فرماید: هنکامی که بر می خیزی تسبیح و حمد پروردگار رابه جا آورو سبح بحمده ربک حین تقویم . هنگامی که سحرگاه برای عبادت و نماز شب بر می خیزی، هنگامی که از خواب برای ادامه فرضیه نماز واجب برمی خیزی، هنگامی که از هر مجلس و محفلی برمی خیزی، حمد و تسبیح او کن.
مفسران در این آیه تفسیرهای گوناگونی دارند؛ ولی جمع میان همه اینها نیز ممکن است؛ چه در سحرگاه برای نماز شب و چه بعد از خواب برای ادای فریضه و چه بعد از قیام از هر مجلس باشد.آری روح و جانت را به تسبیح و حمد خدا نور و صفا ببخش، زبانت را بهذکر او خشبو کن، از یاد یاد او مدد بگیر و برای مبارزه با کارشکنی های دشمن آماده شو.بسیاری از مفسران جمله و من اللیل فسبحه را به نماز شب تفسیر کرده اند.
به هر حال عبادت و تسبیح و حمد خدا در دل شب، و در آغاز طلوع فجر، لطف و صفای دیگری دارد و از تظاهر و ریا دورتر است و آمادگی روحی برای آن بیشتر می باشد؛ چرا که کارهای مشغول کننده زندگی روزانه تعظیل است، استراحت شبانه به انسان آرامش بخشیده، قال و غوغا فرو نشسته و در حقیقت همزمان با وقتی است که پیامبر به معراج رفت و در مقام قاب قوسین در آن خلوتگه راز قرار گرفت و با خدای خود به راز و نیاز پرداخت.(122)

7- سوره المزمل آیات 1تا 6

یا ایها المزمل، قم اللیل الا قلیلا، نصفه او انقص منه قلیلا، او زد علیه و رتل القرآن ترتیلا، انا سنلقی علیک قولا ثقیلا، ان ناشئه اللیل هی اشد وطئا واقوم قیلا
یعنی الاای رسولی که در جامه (فکرت و خاموشی) خفته ای، هان شب را به نماز و طاعت خدا برخیز مگر کمی که نصف یا چیزی کمتر از نصف باشد (به استراحت پرداز)، یا چیزی بر نصف بیفزا و به تلاوت آیات قرآن با توجه کامل مشغول باش. مابهوحی خود کلام بسیار سنگین (و گرنمایه قرآن را) بر تو القا می کنیم، البته نماز شب (و دعا و ناله سحر) بهترین شاهد اخلاص( و صفای قلب و دعوی صدق ایمان است.
در تفسیر نمونه آمده است: تعبیر به قیامدر جمله قم اللیلبه معنی برخاستن در مقابل خوابیدن است، نه فقط روی پا ایستادن است و اما تعبیرات مختلفی که درباره مقدار شب زنده داری در این آیات آمده، در حقیقت برای بیان تخییر است و پیامبر (صلی الله علیه و اله) را مخیر می کند که نیمی از شب یا چیزی کمتر یا چیزی بیشتر را بیدار بماند و تلاوت قرآن کند. در مرحله اول تمام شب را جز مقدار کمی ذکر می کند و بعد تخفیف داده و آن را به نیمی از شب می رساند و سپس کمتر از نیم.بعضی گفته اند: منظور تخییر در میان دو سومو نصفو یک سومشب است، به قرینه ای آیه ای که در آخر همین سوره خواهد آمد که می فرماید:ان ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی اللیل و نصفه وثلاثه .
بعضی از مفسران گفته اند که منظور از جمله قم اللیل الا قلیلا این است که تمام شبها را جز بعضی از شبها بپاخیزد و به این ترتیب استثنا در اجزای شب نیست، بلکه در افراد شبها است، ولی این تفسیر با توجه به مفرد بودن دلیل و تعبیر به نصف و کمتر از آن، درست به نظر می رسد.
گفتیم گر چه مخاطب در این آیات شخص پیامبر (صلی الله علیه و اله) (است)؛ ولی ذیل سوره نشان می دهد که مومنان هم در این برنامه با شخص پیامبر (صلی الله علیه و اله) همگام بودند.اکنون سخن در این است که آیا این قیام و شب زنده داری در اوایل دعوت پیامبر (صلی الله علیه و اله) بر همگان واجب بوده است یا نه؟ بعضی از مفسران معتقدند این امر واجب بوده، بعدا آیه آخر سوره، این حکم را نسخ کرده و فاصله آن حدود یک سال بوده است؛ حتی بعضی معتقدند که این حکم قبل از تشریع نمازهای پنجگانه بوده و پس از آن که نمازهای پنجگانه تشریع شده، این حکم نسخ گردید.
همان طور که مرحوم طبرسی در مجمع البیان نیز آورده، در تظاهرآیات این سوره چیزی که دلیل بر نسخ باشد به چشم نمی خورد و بهتر آن است که گفته شود: این قیام و عبادت، مستحب و سنت موکد بوده و هرگز جنبه وجوب نداشته است، جز در مورد شخص پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و اله)که طبق بعضی از آیات دیگر قرآن، نماز شب بر او واجب بوده است و مانعی ندارد که این مسئله برای پیغمبر (صلی الله علیه و اله)واجب باشد و بر مسلمین مستحب، از این گذشته آنچه در روایات فوق آمده منحصر به نماز شب نیست؛ چرا که نماز شب نیمی از شب یا دو ثلث از شب و یا حتی یک ثلث از شب را اشغال نمی کند؛ آنچه در آیه مطرح است قیام برای ترتیل قرآن است.
بنابراین در اوایل کار این حکم به صورت مستحب موکدی بوده و بعد تخفیف داده شده است و با توجه به این که در آغاز هر کار مخصوصا در اوایل یک انقلاب بزرگ، همیشه توان و نیروی بیشتری لازم است.جای تعجب نیست که یک چنین دستور فوق العاده ای به پیامبر (صلی الله علیه و اله)و مسلمان داده شده باشد که قسمت زیادی از شب را بیدار بمانند و به محتوای این برنامه جدید و تعلیمات انقلابی آن آشنا گردند و علاوه بر آگاهی، خود را برای پیاده کردن آن، از نظر روحیه بسازند.
این آیات بار دیگر اهمیتشب زندهداری و نماز شب تلاوت قرآن را در هنگام که غافلان در خوابندت گوشزد می کند قبلا نیز اشاره کرده ایم عبادت در شب، مخصوصا در سحرگاهان و نزدیک طلوع فجر، اثر فوق العاده ای در صفای روح و تهذیب نفوس و تربیت معنوی انسان و پاکی قلب و بیداری دل و تقویت ایمان و اراده تحکیم پایه های تقوا در دل جان انسان دارد که حتی با یک مرتبه آزمایش انسان آثار آن را به روشنی در خود احساس می کند. به همین دلیل علاوهبر آیات قرآن، در روایات اسلامی نیز تاکید فراوانی روی آن شده است؛ از جمله در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: ان من روح الله تعالی ثلاثه: التهجد بااللیل و افطار للصائم و لقاء الاخوان ؛ سه چیز از عنایات مخصوص الهی است: عبادت شبانه و افطار دادن به روزه داران و ملاقات برادران مسلمان.
ان ناشئه اللیل هی اشد وطئا و اقوم قیلا ؛ مسلما برنامه عبادت شبانه پا بر جا تر و و با استقامت تر است.این آیات همچنان به بحث درباره عبادت شبانه و آموزشهای معنوی در پرتو تلاوت قرآن در دل شب ادامه می دهد و در حقیقت به منزله بیان دلیلی است برای آنچه در آیات قبل آمده است، می فرماید: این دستور عبادت و تلاوت شبانه به خاطر آن است که برنامه (عبادت و تعلیم) شب پا برجاتر و با استقامت است.ناشئهاز ماده نشیبه معنیحادثهاست و در این که منظور از آن در اینجا چیست، سه تفسیر برای آن ذکر شده:
نخست این که منظور ساعات شب است که یکی بعد از دیگری حادث می گردد یا خصوص ساعات آخر شب و سحرگاه؛ دیگر این که منظور برنامه قیام برای نماز و عبادت و تلاوت قرآن است، همان گونه که در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: هی القیام فی آخر اللیل الی صلوه اللیل؛ منظور قیام آخر شب برای نماز شب است و در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) در تفسیر این آیه آمده قیامه عن فاشه لا یرید الاالله ؛ منظور برخاستن از بستر است که هدفی جز خدا نداشته باشد؛ سوم این که منظور آن حالات معنوی و روحانی و نشاط و جذبه ملکوتی است که در دل و جان انسان در این ساعات مخصوص شب به وجود می آید که آثارش در روح انسان عمیق تر و دوامش بیشتر است.
البته ین تفسیر و تفسیر قبل از آن لازم و ملزوم یکدیگرند مناسب است که هر دو در معنی آیه جمع باشد.وطئادر اصل به معنی گام نهادن و هم چنین به معنی توافق نکردن است.تعبیر به اشد وطئایا به معنی مشقت و زحمتی است که قیام و عبادت شبانه دارد و یا به معنی دوم مناسب تر است. این احتمال نیز وجود دارد که به معنی توافق بیشتری است که در این لحظات میان قلب و چشم و گوش انسان و بسیج همه آنها در مسیر عبادت پیدا می شود.
اقوماز ماده قیامبه معنی پا بر جاتر و صاف تر است و قیل به معنی سخن گفتن است که در اینجا اشاره به ذکر خدا و تلاوت قرآن است. روی هم رفته این آیه از آیاتی است که با تعبیرات پرمحتوایش رساترین سخن را درباره عبادت شبانه و نیایش سحرگاهان و راز و نیاز با محبوب در ساعاتی که اسباب فراغت خاطر از هر زمان فراهم تر است و- چنین تأثیر آن در تهذیب نفوس و پرورش روح و جان انسانی، بیان کرده است و نشان می دهد که روح آدمی در آن ساعات آمادگی خاصی برای نیایش و مناجات و ذکر و فکر دارد.(123)
در تفسیر ادبی خواجه عبدالله انصاری آمده است:ای جوانمرد! هیچ کرامت چنان نبود که در شب تاری از بستر گرم برخیزی و بر درگاه باری با تضرع و زاری و در مناجات شوی به زبان نیاز در حضرت راز گویی؛ الهی! بارم ده تا قصه درد خود به تو بردارم، بر درگاه تو می زارم و در امید و بیمم می نازم.خدایا! واپذیرم تا با تو پردازم، یک شب بوستان دوستان است و بهار عرفان.شب مرغزار محبان است و نور صادقان.شب سرور مشتاقان است و راحت روح مطیعان.

8 - سوره الدهر آیه 26:

و من اللیل فاسجد له سبحه لیلا طویلا یعنی و شب را برخی به سجده خدا پرداز و شام دراز را به تسبیح و ستایش او صبح گران.
(بکره(بر وزن نکته) به معنی آغاز روز است و اصیلنقطه مقابل آن یعنی شامگاه و آخر روز است)
این دو آیه در حقیقت بیانگر لزوم توجه شبانه روزی و مستمر بهذات مقدس پروردگاراست.
بعضی آن را به خصوص نماز های پنجگانه، یا به اضافه نماز شب، یا خصوص نماز صبح و عصر و مغرب و عشا تفسیر کرده اند، ولی ظاهر این است که این نمازها مصداقهائی از این ذکر مستمر الهی، و تسبیح و سجده در پیشگاه مقدس اوست.
تعبیر به لیلا طویلااشاره به این است که مقدار زیادی از شب را تسبیح خدا کن، در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) در تفسیر آن آمده که در پاسخ این سوال که منظور از این تسبیح چیست؟ فرمود: منظور نماز شب است.
ولی بعید نیست که این تفسیر نیز از قبل بیان مصداق روشن باشد، چرا که نماز شب در تقویت روح ایمان، وتهذیب نفوس، و زنده نگهداشتن اراده انسان در طریق اطاعت خدا، تأثیر فوق العاده ای دارد.(124)