سیمای متهجدین

نویسنده : سید حسن موسوی

نافله شب از نظر قرآن

از میان 34 رکعت نافله شبانه روز، به نافله شب سفارش موکدتری شده است و در این زمینه آیات و روایات زیادی به چشم می خورد که خود بیانگر این امر است که نافله شب از ارزش والای برخوردار است و برای آن که به غربت الهی می اندیشد دست آویزی محکم و ستونی استوار است. با این بال و پر می تواند از ثری به ثریا پرید و از حضیض ذلت و خواری- اوج عزت و سربلندی رسید. نافله شب مرکبی است رهوار که سالک حقیقت جو با عنات پروردگار بر آن سوار شده و تا سرمنزل هستی را بدین وسیله می پیماید.
از یازدهمین امام همان (علیه السلام) نقل که فرمود:رسیدن و واسل گشتن به خداوند عزوجل - سفری است که جز با مرکب شب، پیمودن راه نیل به مقصد ممکن نیست.(39)
در آیات و روایات زیادی نیز ارزش شب زنده داری و منجات شبانگاهی به طور مستقیم یا غیر مستقیم مشخص شده است که در فصل دوم و سوم مورد بحث و تحقیق بیشتری قرار خواهد گرفت.
در آیه شریفه 29 از سوره مبارکه اسراء آمده است:و من اللیل فتهجد به نافله لک عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا، در این آیه شریفه خداوند خطاب به رسول اکرم (صلی الله علیه و اله) می فرماید:و بعضی از شب را بیدار و متهجد باش و نماز شب را که خاص تو است، به جای آور، باشد که خدایت به مقام محمود مبعوث گرداند.
ددر این آیه شریفه با صراحت به شب زنده داری پرداخته شده و آن را یک کار اضافه بر واجبات معرفی نموده است اگر به این کار بپردازد خداوند ترا به مقام محمود می رساند و گویند مقام محمود همان شفاعت کبری است که حضرت رسول( صلی الله علیه و اله) در روز قیامت بدان نائل شده و به وسیله آن امت خویش را شفاعت می کند.ابن بابویه از حضرت باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: روز قیامت منادی از طرف پروردگار ندا می کند: ای محمد! پاداش دوستاران خود و اهل بیتت را به آن چه خواهی عطا کن. عرض کند: پرورگارا! آنها را وارد بهشت گردان.ایشان وارد بهشت شوند.پیغمبر فرمود: این پاداش همان مقام محمودیست که خدای تعالی به من وعده داده بود.(40)
در آیه 16 از سوره مبارکه سجده نیز آمده است:تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون : یعنی شبها پهلواز بستر خواب حرکت دهند و با بیم و امید خدای خود را بخوانند و از آن چه روزی آنها کردیم به مسکینان انفاق کنند.اگر چه برخی در مورد تفسیر این آیه، منظور آن را نماز عشا دانسته اند؛ لیکن نظر اکثر مفسران اسلامی بر این است که اشاره به کسانی دارد که شبهای فراش گرم خویش را ترک گفته و در راه عبادت خاضعانه پروردگانشان، قدمهایشان را جفت کرده، سر به خاک عبودیتش ساییده اند.(41)
عاصم ابن حمید از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:هیچ کار خوبی نیست که انسان انجام دهد جز این که برای آن در قرآن پاداشی بیان شده است مگر نماز شب که خداوند پاداش آن را مشخص نکرده، به خاطر بزرگی و عظمت آن پیش خودش بلکه فرموده است:تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون.فلا تعلم نفس ما أخفی لهم من قره اعین جزاء بما کانوا یعملون ؛ یعنی:
(پهلو از بستر خواب حرکت دهند و با بیم و امید خدای خود را بخوانند و از آنچه روزی آنها کردیم به مسکینان انفاق کنند.هیچ کس نمی داند که پاداش نیکو کاریش چه نعمت و لذت های بی نهایت که روشنی بخش دیده است، در عالم غیب برای او ذخیره شده است؟!)(42)
در این آیات نخستین سوره مبارکه مزمل آمده است:یا ایها المزمل، قم اللیل الا قلیلا، نصفه أوانقص منه قلیلا، أو زد علیه و رتل القرآن ترتیلا، ان سنلقی علیک قولا ثقیلا، ان ناشئه اللیل هی أشد وطئا و اقوم قیلا؛ یعنی الا ای رسولی که در جامه (فکرت و خاموشی) خفته ای،هان شب را به نماز و طاعت خدا برخیز مگر کمی، که نصف یا چیزی کمتر از نصف باشد یا چیزی بر نصف بیفزا و به تلاوت آیات قرآن با توجه کامل مشغول باش، ما به وحی خود کلام بسیار سنگین را بر تو القا می کنیم، البته نماز شب بهترین شاهد اخلاص قلب و دعوی صدق ایمان است.)

سفارش به نماز شب در روایات

با این که فصل سوم همین کتاب به طور مفصل روایات متعددی در این زمینه نقل شده است در عین حال جهت روشن شدن زمینه بحث، در اینجانیز بهتعدادی از روایات به طور گذرا اشاره می شود.
رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود: بر شما باد به نماز شب، اگر چه یک رکهت باشد(43)و می فرمود همیشه جبرئیل مرا توسیه به قیام و نماز شب می نمود و آن قدر در این باره سفارش می کرد که گمان کردم خوبان امتم شب را نمی خوابند مگر کمی از آن را.(44)
و از امام صادق (علیه السلام) منقول است که: رسول خدا(صلی الله علیه و اله)، وصی و ولی خویش حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) را به اعمال و صفاتی چند سفارش نموده، از آن جمله فرمود: یا علی! بر تو باد به خواندن نماز شب و این جمله را سه بار تکرار فرمود.(45)
هم چنین امام صادق (علیه السلام) فرمود:شیعه ما نیست کسی که نیاز شب نخواند.(46)
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله) فرمود:نماز شب نور است (47) و در تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه شریفه 29 از سوره مبارکه اسراء از پیامبر( صلی الله علیه و اله)نقل شده که فرمود: سبب نور در قیامت، نماز خواندن در دل شب است.(48)و حضرت علی (علیه السلام) فرمود: از آن هنگام که از پیامبر شنیدم که نماز شب نور است، هرگز آن را ترک نکردم.(49)
گویند جبرئیل به حضور پیامبر(صلی الله علیه و اله) آمد و رفت: ای محمد! هر قدر می خواهی زندگی کن، همانا تو خواهی مرد هر کس را خواستی دوست بدار، همانا از او جدا خواهی شد.هر عمل خواستی، انجام بده پاداش آن را خواهی دید، آگاه باش که شرافت مرد، عبادت او در شب است و عزت وی بی نیازی جستن از مردم است.(50)
ابن عباس از پیامبر نقل کرد که فرمود: شریفان امت من، حاملان قرآن و یاران شب هستند.(51)
رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود: برترین نماز بعد از نماز واجب، در دل شب نماز خواندن است.(52)انس بین مالک نیز از آن بزرگوار نقل کرده که فرمود:دو رکعت نماز در دل شب برای من از دنیا و آنچه که که در آن است بهتر است.(53)و نیز فرمود: اگر را امتم دشوار نبود آن دو رکعت را برای آنها واجب می کردم.(54)

اثرات نماز شب

نماز شب کفاره گناهان روز بوده،(55)موجب آمرزش گناهان(56)و نیز جلوگیری از گناه و عصیان می شود.(57)
نماز شب موجب رفع غضب الهی و مورد رحمت حق قرار گرفتن و موجب خوشنودی پروردگار(58)نزدیک قرب الهی(59)می گردد.
رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود: نماز شب، خشم پروردگار را نسبت به انسان خواموش می کند(60)
نماز شب سرگرمی و لهو مومن(61)بوده، موجب کراهت شیطان و مودت و دوستی فرشتگان(62)و حتی امامت فرشتگان(63)می گردد.
نماز شب عمل کردن به سنت و اخلاق پیامبران و صالحان(64)بوده، سبب نورانی شدن قلب می گردد.از رسول خدا(صلی الله علیه و اله) مروی است که فرمود:هنگام که بنده ای در نیمه شب تیره خلوت کرده، با خداوند مناجات می کند،خدا قلب او را نورانی خواهد ساخت.نماز شب سپر بلا(65)و موجب استجابت دعا و پذیرفته شدن اعمال است.(66)
هر انسان در زندگانی فانی دنیا دستخوش حوادث و سختی های فراوانی می باشد که در آن لحظات تنگی و پر مشقت همواره به دنبال ملجأ و منجایی است که به آن پناه آورد و خود را از بحبوحه رنجها و آلام برهاند.آنگاه که کمربندی از مصائب دنیوی وی را احاطه نمود و امید و آرزویش از همه چیز و همه کس منقطع گشت تنها اتکال و تکیه اش بر یک وجود بی نیاز است که او را یاریگر و راهنما باشد.چه چیز بهتر از این است که بنده گرفتار با خلوص نیت و در دل شب به مناجات با حضرت حق بپردازد و در روایت است که نماز شب موجب رفع هم و غم و مشکلات و گرفتاریها می گردد.(67)
چنانچه جابربن عبدالله انصاری از پیامبر(صلی الله علیه و اله) روایت کرده که فرمود:هیچ کس از شما مردم نیست مگر این که مشکلات و گرفتاریها همچون کمربندی او را محاصره کرده است، پس زمانی که دو سوم از شب گذشته و یک سوم از شب گذشته و یک سوم باقی مانده ملکی بر او وارد می شود و به او می گوید: برخیز! ذکر خدا بگو که صبح نزدیک است.پس چنانچه او حرکت کرد و ذکر خدا را گفت، یک گره از گرفتاریهایش گشوده می شود و اگر او بلند شد و وضو گرفت و داخل نماز شد همه گره های گرفتاری از او گشوده می شود.پس صبح می کند در حالی که همچون مردمک چشم (روشن وپاکیزه) گردیده است.(68)
نماز شب عمر را طولانی می کند،(69)بدن را از امراض و آفات مصون داشته، موجب سلامت بدن می گردد،(70)روزی را جلب نموده و به زندگی و معیشت وسعت می دهد؛(71)بلکه ضمانتی برای روزی(72)محسوب می گردد و ضمن برکت دادن به روزی(73)موجب ادای دیون و رفع قرض و بدهکاری(74)نیز می گردد.
نماز شب موجب نیکو شدن خلق،(75)جلای دید(76)، خوشبویی بدن(77)و نورانی شدن چهره و زیبایی صورت(78)می گردد.
نماز شب، به هنگام مرگ باعث راحتی جان دادن و آسایش در سکرات موت(79)می گردد و پس از مرگ همدم انسان در قبر،(80)پاسخگوی نیکر و منکر(81)و سبب نجات از وحشت(82)و فشار و عذاب قبر(83)است.
همچنین موجب ورود نوری در قبر و چراغی در تاریکی قبر(84)می گردد که در ظلمات تنهایی و وحشت همدم انسان می باشد و سرانجام باعث می گرددانسان از داخل قبر با چهرای نورانی(85)خارج گردد.
و بالاخره در روز قیامت سایه و تاجی(86)بر سر انسان می گردد و لباسی(87)است که به وسیله آن ستر عورت می نماید، زینت آخرت(88)است و سبب آسایش طولانی در موقف قیامت می شود.(89)
نماز شب مجوز عبور از صراط(90)بوده، حایل بین نمازگزار و آتش دوزخ و سبب نجات از جهنم(91)می شود.سرانجام نامه اعمال نماز شب خوان را به دست راست وی می دهد(92)و نماز شب مفتاح جنت(93)بوده و به نماز شب خوان اختیار داده می شود کا از هر کدام از درهای هشتگانه بهشت که می خواهد به وارد شود(94)و سرانجام در بهشت درجات و مقدماتی به او اعطا می شود که سایر بهشتیان بر آن حسرت می خورد.(95)