سیمای متهجدین

نویسنده : سید حسن موسوی

مویه سحری

مرا در این ظلمات آنک رهنمایی کرد - نیاز نیم شبی بود و گریه سحری
دیلمی از ارشاد القلوب از حضرت رسولا (صلی الله علیه و اله) روایت کرده که فرمود: هیچ مومنی نیست که از چشمش به قدر بال مگسی اشک بیرون آمده و به صورتش برسد مگر این که خدای تعالی او را بر آتش جهنم حرام می کند.(31)
و بارحمةالله از آن رسول گرامی روایت شده که فرمود:چشمی که از خوف خدای تعالی گریه کند آتش را نخواهد دید.(32)
و باز آن سرور مروی است که فرمود: هیچ قطره ای نزد خدا محوب تر از قطره اشکی نیست که از خوف خدای تعالی از چشم بیرون آمده باشد و از قطره خونی که در راه خدا ریخته باشد و هیچ بنده ای نیست که از خوف خدای تعالی بگرید مگر آن که خدای تعالی او را از شراب بهشتی رحمتش سیراب می گرداند و گریه او را به خنده و سرور در بهشت تبدیل می کند و اطرافیان او را مورد مرحمت قرار می دهد؛ هر چند بیست هزار نفر باشند.هیچ چشمی از خوف خدا پر از اشک نمی شود مگر آن که خداوند پیکرش را بر آتش حرام می کند و اگر اشک از دیدگانش جاری شد و به رخساره اش رسید آن رخساره هرگز فقر و خواری نمی بیند و اگر بنده ای در میان امتی بگرید هر آینه خدای تعالی آن امت را به خاطر گریه او نجات می بخشد.(33)
هم چنین فرمود:کسی که از گناهی بگرید آمرزیده شود و کسی که از ترس آتش بگرید خدای تعالی از آن پناهش دهد و کسی که به شوق بهشت بگرید خدای تعالی او را در بهشت جای دهد و برای او ایمنی از وحشت بزرگ نوشته می شود و کسی که از خوف خدا تعالی گیه کند خدای تعالی او را با پیامبران و راستان و شهیدان و صلحاء محشور می کند و این ها رفقای خوبی می باشند.(34)
و هم چنین از پیامبر نقل شده که فرمود: خدای تعالی چون چون بنده را دوست داشت دل او را از اندوه نالان می کند که خدای تعالی هر دلی را که اندوهگین باشد دوست می دارد و کسی که از خوف خدا بگرید به آتش نمی رود تا آن شیر دوشیده شده دوباره به پستان باز گردد.(35)
در واقع پیامبر عظیم الشان با این جمله نورانی به ما عاصیان تعهد می دهند که اگر منظور و مقصودمان از گریه فقط و فقط خدا و رضایت او باشد حتما مورد توجه قرار و مشمول رحمت بی منتهای الهی قرار خواهیم گرفت.
چنانچه فرموده اند:گریه از خوف خدای تعالی کلید رحمت و نشانه پذیرش و مستجاب شدن دعا است.(36)و نیز فرموده اند:هنگامی که بنده از خوف خدا گریه کرد گناهان از او همچون برگ درخت می ریزد.پس چون روزی می شود که از مادر زاییده شده است.(37)
و اما چگونه می توان دریافت که گریه مورد مورد توجه قرار گرفته و آیا به هدف اجابت رسیده است یا نه؟ در این زمینه روایت زیبایی از صادق آل محمد (علیه السلام) به ما رسیده که فرمود:همین که پوست بدنت جمع شد و چشمانت اشک ریخت و قلبت تپید، پس به هوش باش به هوش! که مقصد و مقصودت مورد توجه قرار گرفته است.(38)
آنچه مسلم است رسیدن به این حالت وصف ناپذیر از الطاف بی کران الهی است که شامل هر بند روسیاهی که بخواهد می فرماید و امید است ما عصیان بیچاره نیز مشمول الطاف واسعه آن جمیل قرار بگیریم.ان شاء الله
سوز دل، اشک روان، آه سحر، ناله شب - این همه از نظر لطف شما می بینم
کس ندیدست چو مشک ختن نافه چین - آنچه من هر سحر از باد صبا می بینم
و سخن در این بحث فراوان است و روایات زیادی در این باب به ما رسیده است که جهت جلوگیری از اطاله کلام از ذکر بقیه آنها خودداری می شود.

نافله شب از نظر قرآن

از میان 34 رکعت نافله شبانه روز، به نافله شب سفارش موکدتری شده است و در این زمینه آیات و روایات زیادی به چشم می خورد که خود بیانگر این امر است که نافله شب از ارزش والای برخوردار است و برای آن که به غربت الهی می اندیشد دست آویزی محکم و ستونی استوار است. با این بال و پر می تواند از ثری به ثریا پرید و از حضیض ذلت و خواری- اوج عزت و سربلندی رسید. نافله شب مرکبی است رهوار که سالک حقیقت جو با عنات پروردگار بر آن سوار شده و تا سرمنزل هستی را بدین وسیله می پیماید.
از یازدهمین امام همان (علیه السلام) نقل که فرمود:رسیدن و واسل گشتن به خداوند عزوجل - سفری است که جز با مرکب شب، پیمودن راه نیل به مقصد ممکن نیست.(39)
در آیات و روایات زیادی نیز ارزش شب زنده داری و منجات شبانگاهی به طور مستقیم یا غیر مستقیم مشخص شده است که در فصل دوم و سوم مورد بحث و تحقیق بیشتری قرار خواهد گرفت.
در آیه شریفه 29 از سوره مبارکه اسراء آمده است:و من اللیل فتهجد به نافله لک عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا، در این آیه شریفه خداوند خطاب به رسول اکرم (صلی الله علیه و اله) می فرماید:و بعضی از شب را بیدار و متهجد باش و نماز شب را که خاص تو است، به جای آور، باشد که خدایت به مقام محمود مبعوث گرداند.
ددر این آیه شریفه با صراحت به شب زنده داری پرداخته شده و آن را یک کار اضافه بر واجبات معرفی نموده است اگر به این کار بپردازد خداوند ترا به مقام محمود می رساند و گویند مقام محمود همان شفاعت کبری است که حضرت رسول( صلی الله علیه و اله) در روز قیامت بدان نائل شده و به وسیله آن امت خویش را شفاعت می کند.ابن بابویه از حضرت باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: روز قیامت منادی از طرف پروردگار ندا می کند: ای محمد! پاداش دوستاران خود و اهل بیتت را به آن چه خواهی عطا کن. عرض کند: پرورگارا! آنها را وارد بهشت گردان.ایشان وارد بهشت شوند.پیغمبر فرمود: این پاداش همان مقام محمودیست که خدای تعالی به من وعده داده بود.(40)
در آیه 16 از سوره مبارکه سجده نیز آمده است:تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون : یعنی شبها پهلواز بستر خواب حرکت دهند و با بیم و امید خدای خود را بخوانند و از آن چه روزی آنها کردیم به مسکینان انفاق کنند.اگر چه برخی در مورد تفسیر این آیه، منظور آن را نماز عشا دانسته اند؛ لیکن نظر اکثر مفسران اسلامی بر این است که اشاره به کسانی دارد که شبهای فراش گرم خویش را ترک گفته و در راه عبادت خاضعانه پروردگانشان، قدمهایشان را جفت کرده، سر به خاک عبودیتش ساییده اند.(41)
عاصم ابن حمید از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود:هیچ کار خوبی نیست که انسان انجام دهد جز این که برای آن در قرآن پاداشی بیان شده است مگر نماز شب که خداوند پاداش آن را مشخص نکرده، به خاطر بزرگی و عظمت آن پیش خودش بلکه فرموده است:تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون.فلا تعلم نفس ما أخفی لهم من قره اعین جزاء بما کانوا یعملون ؛ یعنی:
(پهلو از بستر خواب حرکت دهند و با بیم و امید خدای خود را بخوانند و از آنچه روزی آنها کردیم به مسکینان انفاق کنند.هیچ کس نمی داند که پاداش نیکو کاریش چه نعمت و لذت های بی نهایت که روشنی بخش دیده است، در عالم غیب برای او ذخیره شده است؟!)(42)
در این آیات نخستین سوره مبارکه مزمل آمده است:یا ایها المزمل، قم اللیل الا قلیلا، نصفه أوانقص منه قلیلا، أو زد علیه و رتل القرآن ترتیلا، ان سنلقی علیک قولا ثقیلا، ان ناشئه اللیل هی أشد وطئا و اقوم قیلا؛ یعنی الا ای رسولی که در جامه (فکرت و خاموشی) خفته ای،هان شب را به نماز و طاعت خدا برخیز مگر کمی، که نصف یا چیزی کمتر از نصف باشد یا چیزی بر نصف بیفزا و به تلاوت آیات قرآن با توجه کامل مشغول باش، ما به وحی خود کلام بسیار سنگین را بر تو القا می کنیم، البته نماز شب بهترین شاهد اخلاص قلب و دعوی صدق ایمان است.)

سفارش به نماز شب در روایات

با این که فصل سوم همین کتاب به طور مفصل روایات متعددی در این زمینه نقل شده است در عین حال جهت روشن شدن زمینه بحث، در اینجانیز بهتعدادی از روایات به طور گذرا اشاره می شود.
رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود: بر شما باد به نماز شب، اگر چه یک رکهت باشد(43)و می فرمود همیشه جبرئیل مرا توسیه به قیام و نماز شب می نمود و آن قدر در این باره سفارش می کرد که گمان کردم خوبان امتم شب را نمی خوابند مگر کمی از آن را.(44)
و از امام صادق (علیه السلام) منقول است که: رسول خدا(صلی الله علیه و اله)، وصی و ولی خویش حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) را به اعمال و صفاتی چند سفارش نموده، از آن جمله فرمود: یا علی! بر تو باد به خواندن نماز شب و این جمله را سه بار تکرار فرمود.(45)
هم چنین امام صادق (علیه السلام) فرمود:شیعه ما نیست کسی که نیاز شب نخواند.(46)
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله) فرمود:نماز شب نور است (47) و در تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه شریفه 29 از سوره مبارکه اسراء از پیامبر( صلی الله علیه و اله)نقل شده که فرمود: سبب نور در قیامت، نماز خواندن در دل شب است.(48)و حضرت علی (علیه السلام) فرمود: از آن هنگام که از پیامبر شنیدم که نماز شب نور است، هرگز آن را ترک نکردم.(49)
گویند جبرئیل به حضور پیامبر(صلی الله علیه و اله) آمد و رفت: ای محمد! هر قدر می خواهی زندگی کن، همانا تو خواهی مرد هر کس را خواستی دوست بدار، همانا از او جدا خواهی شد.هر عمل خواستی، انجام بده پاداش آن را خواهی دید، آگاه باش که شرافت مرد، عبادت او در شب است و عزت وی بی نیازی جستن از مردم است.(50)
ابن عباس از پیامبر نقل کرد که فرمود: شریفان امت من، حاملان قرآن و یاران شب هستند.(51)
رسول خدا(صلی الله علیه و اله) فرمود: برترین نماز بعد از نماز واجب، در دل شب نماز خواندن است.(52)انس بین مالک نیز از آن بزرگوار نقل کرده که فرمود:دو رکعت نماز در دل شب برای من از دنیا و آنچه که که در آن است بهتر است.(53)و نیز فرمود: اگر را امتم دشوار نبود آن دو رکعت را برای آنها واجب می کردم.(54)