فهرست کتاب


پیامبری و جهاد

استاد جلال الدین فارسی

وشکست...

اندکی از ظهر گذشته سپاه مشرکان رو به هزیمت می نهد. (170)نوفل بن خویلد که اول صبح مشرکان را تشویق به جنگ می کرد و می گفت: ای گروه قریش، امروز روز برتری و سرفرازی است اینک از کشتاری که در میان همرزمانش افتاده خود را باخته است و پیوسته به انصار می گوید: از جان ما چه می خواهید؟ آیا نمی بینید چه کسانی را می کشید؟ مگر به شیر و لبینیات احتیاج ندارید؟! جبار بن صخر، او را دستگیر می کند و پیشاپیش خویش می راند... (171)
سعد بن معاذ تیری به طرف سهیل بن عمرو پرتاب می کند که رگ ساق پایش را قطع می کند. سعد رد خون را می گیرد تا به او می رسد، می بیند مالک بن دخشم موی پیشانی او را گرفته است. می گوید: این اسیر مال من است، من او را به تیر زده ام. مالک می گوید: مال من است چون من او را گرفته ام. اسیر را به خدمت پیامبر می آورند. او را تحویل می گیرد. (172)
هبیره بن ابی وهب که شکست او را به وحشت افکنده است خود را می بازد و به زانو در می آید و قادر به برخاستن نیست. ابو داود مازنی سر می رسد و با زدن ضربه ای زره او را می شکافد، و او در می غلتد. ابو داود به راه خود ادامه می دهد. ابو اسامه و مالک پسران زهیر جشمی که همپیمان هبیره هستند او را در آن حال می بینند. به کمکش می آیند و دفاع کنان او را به گوشه ای می برند. (173)
قریش که زره بسیار دارند وقتی شکست می خورند و رو به گریز می نهند برای این که جان خود را بدربرند زره خویش را گشوده می افکندند. مسلمانان که در تعقیب آنها هستند زره ها را بر می دارند. خفاف سه زره به چنگ می آورد و به خانه خویش می برد، یکی از آنها زره حارث بن هشام است. (174)
قباث بن اشیم کنانی بعدها می گوید: من با مشرکان در جنگ بدر شرکت کردم. من نگاهی به کمی نعداد یاران محمد انداختم و به کثرت نفرات و اسب و شتر خویش می اندیشیدم. اماشکست خوردیم، و من همراه گریختگان می گریختم، و می دیدم که مشرکان به هر طرف می دوند! با خود گفتم: من ندیده ام که در چنین تناسب نیرویی کسی بگریزد مگر زنان! یکی همراه من شد. همچنانکه با من می آمد دیدیم کسانی که در تعقیب ما هستند به ما می رسند. به او گفتم: رمقی داری که تند بروی؟ گفت نه، دیگر رمقی در من نمانده است! و از ترس از پا افتاد. و من تند کردم و رفتم تا صبح قبل از آفتاب به غیقه (175)رسیدم. من راه بلد بودم و چون می ترسیدم کسانی که در تعقیب ما هستند به من برسند از جاده نرفتم و همه بیراه رفتم. در غیقه مردی که از قبیله ما بود از من پرسید: چه خبر؟ گفتم: هیچ! کشته دادیم و اسیر شدیم و گریختیم! مرکبی داری؟ شتری برایم آورد و مرا سوار کرد و توشه راهی به من داد و در جحفه به راه رسیدم. و آمدم تا وارد مکه شدم... (176)
حکیم بن حزام هم بعدها می گوید: در جنگ بدر شکست خوردیم و رو به گریز نهادیم. من می دویدم و می گفتم: خدا بکشد پسر حنظلیه ابوجهل را که فکر می کند روز تمام شده است در حالیکه روز همچنان باقی است. این را از آنجهت می گفتم که دلم می خواست غروب شود و مسلمانان دست از تعقیب ما بردارند. عبیدالله و عبدالرحمن پسران عوام که بر شتری سوارند حکیم بن حزام را گریزان می بینند. عبدالرحمن به برادرش می گوید: برو پایین و حکیم بن حزام را سوار کن. عبیدالله که پایش لنگ است می گوید: خودت می دانی که پایم لنگ است و نمی توانم این کار را انجام دهم. عبدالرحمن می گوید: چاره ای نیست و باید این کار را بکنیم. او مردی است که اگر بمیریم خرج خانواده ما را متکفل می شود و تا زنده ایم
مشکلات ما را حل می کند. عبدالرحمن با برادرش که لنگ است پایین می آیند و حکیم بن حزام را سوار می کنند و به نوبت سوار شتر می شوند. (177)
بعدها حکیم بن حزام که بسیار سالخورده است در گزارش این جنگ می گوید: روبرو شدیم و جنگیدیم. آنگاه مشتی ریگ برگرفته به طرف ما پرتاب کرد و صدایی از آسمان به زمین شنیدم مثل افتادن مشتی ریگ در طشت، و روبه هزیمت نهادیم. (178)نوفل بن معاویه دیلی هم می گوید صدایی شنیدیم مثل افتادن ریگ در طشت که از پیش روی ما و از پشت سر ما به گوش می رسید و از آن سخت ترسیدیم، و رو به گریز نهادیم. (179)

پس از جنگ

چون عملیات جنگی به پایان می رسد رسول خدا دستور می دهد در میان کشتگان دشمن بگردند و لاشه ابوجهل را بیابند، و می فرماید: اثری از کوفتگی بر شانه اوست. زیرا من در میهمانی پسر جدعان با او درگیر شدم و او را بر زمین زدم و روی شانه اش کوفته شد. می روند و در میان کشته های مشرکان می گردند. عبدالله بن مسعود او را پیدا می کند و می بیند دارد جان می دهد. پای خوئد را بر گردن او می فشارد و می گوید: سپاس خدایرا که ترا سر افکنده ساخت. ابوجهل می گوید: سرافکنده برده کنیززاده شد! ای بچه چوپان، به جای بلندی پانهاده ای! جنگ را که برده است؟ می گوید: خدا برده است و پیامبرش. سپس کلاه خود او را از سرش برداشته به او می گوید: اکنون ترا ای ابوجهل خواهم کشت! می گوید: تو اولین برده ای نیستی که اربابش را می کشد! دشوارترین چیزی که امروز به چشم دیدم همین است که تو مرا بکشی، و مردی از احلاف یا از مطیبین مرا نکشد! عبدالله بن مسعود ضربه ای به گردن او می زند تا سرش جدا می شود. آنگاه جامه رزم از تن او بر می کند و به اندام او می نگرد و می بیند آثار تازیانه بر پهلوهای او نمایان است. سپس اسلحه و زره و کلاه خود او را بر داشته می آورد به خدمت پیامبر خدا، و در حالیکه آنها را بر زمین می نهد می گوید: مژده ای رسول خدا که دشمن خدا ابوجهل کشته شده است. پیامبر می فرماید:راست می گویی، عبدالله؟ سوگند به آنکه جانم در دست اوست این مژده برایم از گرانبهاترین نعمتهای مادی خوشاینده تر است.
در این لحظات، ابو سلمه پسر عبدالاسد مخزومی- همقبیله ابوجهل- در حضور پیامبر است. ناراحت می شود، رو به عبدالله بن مسعود می کند که تو او را کشتی؟ جواب می دهد: آری، خدا او را کشته است.
- تو دست به کشتن او زدی؟
- آری
- اگر می خواست تو او را گرفته در آستین خود می نهاد!
- نشانه اش چه بود؟
- خال سیاهی بر وسط ران راستش.
ابو سلمه که می فهمد او راست می گوید، می پرسد: تو چطور جامه از تن او بر کندی در حالیکه جامه از تن هیچ قرشی جز او بر نکنده اند؟
- بخدا در میان قریش و در میان همپیمانان قریش کسی نبود که با خدایا پیامبرش دشمن تر از او باشد. و من از کاری که کرده ام هرگز پوزش نخواهم خواست.
ابوسلمه، خاموش وقانع می شود.(180) رسول خدا از کشته شدن ابوجهل شادمان می گردد و می فرماید: خدایا، آنچه را به من وعده فرمودی به انجام رساندی، پس نعمتهایت را بر من تمام گردان. بدینسان معاذ بن عمرو و عوف و معوذ پسران عفراء، ابوجهل را از پا در می آورند، و عبدالله بن مسعود او را درحال جان دادن گردن می زند. و همه در کشتن او شرکت دارند. (181)
آنگاه پیامبر خدا در حالیکه از پیکر شهیدان اسلام دیدن می کند بر قتلگاه پسران عفراءمی ایستد و می فرماید: خدا بیامرزد پسران عفراءرا که در کشتن فرعون این ملت و رئیس پیشوایان کفر شرکت داشتند. (182)
به دستور پیامبر، چاهها را گود می کنند و کشته های دشمن را در آنها می ریزند. تنها لاشه امیه بن خلف بر جا می ماند چون خیلی چاق است همانروز می گندد، ووقتی می خواهند آن را بردارند از هم می پاشد. پیامبر می فرماید: او را به همان حال رهاکنید. لاشه عتبه را که مردی تنومند و آبله روست وقتی به طرف چاه می کشند پسر مسلمانش ابوحذیفه ناراحت می شود و آثار این ناراحتی در چهره اش نمودار می گردد. پیامبر از او می پرسد: پنداری از آنچه بر سر پدرت آمده است ناراحت شده ای؟ می گوید: نه بخدا ای پیامبر. در حقیقت، من می دیدم که پدرم خردمند و با افتخار است، و آرزو می کردم که خدا او را به اسلام هدایت کند. وقتی دیدم که به آن سرنوشت نرسید و چنین سرنوشتی پیداکرد به خشم آمدم. ابوبکرهم می گوید: بخدا ای پیامبر، او بیش از دیگران به حفظ جان افراد عشیره می اندیشید و مایل نبود به این سفر جنگی بیاید، ولی چه میشود کرد که روزگار است و مقدرات ناگوار!
پیامبر می فرماید: سپاس خدایرا که گونه ابوجهل را به خاک مالید و او را به خاک در غلتاند و دل ما را خنک کرد!
چون همه لاشه ها را به چاه می ریزند، پیامبر خدا را شکر می کند و می فرماید: سپاس خدایرا که وعده خویش به تحقق آورد و به من یکی از ایندودسته کاروان و سپاه را وعده فرموده بود. آنگاه بر سر چاه ها می ایستد و یکایک آنها را نام می برد: آی عتبه بن ربیعه. آی شیبه بن ربیعه. آی امیه بن خلف. آی ابوجهل بن هشام!... آیا آنچه پروردگارتان به شما وعده داده بود تحقق یافته دیدید؟ من که آنچه پروردگارم به من وعده داده بود به واقعیت پیوسته یافتم؟ شما چه خویشاوندان بدی برای پیامبرتان بودید! مردم مرا تصدیق کردند و شما مرا تکذیب کردید. شما مرا از خانه و دیارم بیرون راندید و مردم مرا پناه و مأوا دادند. شما با من جنگیدید و مردم به من یاری دادند. عده ای می گویند: ای رسول خدا، با مردمی که مرده اند سخن می گویی؟ می فرماید: اینها دانستند که آنچه پروردگارشان به آنها وعده داده است به حقیقت پیوسته است. (183)
مسلمانان در ساعتی که لشکر کفار رو به هزیمت می نهد سه دسته اند: دسته ای در برابر سایه بان پیامبر موضع دارند، دسته دیگر به اردوگاه دشمن حمله می برند و سلاح و ساز و برگ او را بر می گیرند، و دسته سوم به تعقیب نفرات فراری دشمن می دوند و آنها را به اسارت گرفته و غنائمی به دست می آورند. سعد بن معاذ که از دسته اول است به پیامبر عرض می کند: ما که از پی تعقیب دشمن بر نیامدیم نه از آنجهت بود که پاداش آن را اندک شمردیم و نه بدین علت که از دشمن می ترسیدیم، بلکه بدین سبب که ترسیدیم اگر موضع پاسداری از تو را خالی کنیم دسته ای از سواره نظام مشرکان یا عده ای از پیاده نظام آنان به تو حمله آورند. برجسته ترین چهرهای مهاجر و انصاری گرداگرد سایه بان تو بودند و هیچیک از آنان کاری جز این نمداشتند. تعداد مسلمانان بسیار است. اگر غنائم را فقط به اشخاصی که آنها را جمع کرده و بدست آورده اند بدهی چیزی برای اینعده از پیروانت نمی ماند. اسیران و کشته های دشمن بسیار است و غنائم اندک است. بر سر مسأله تقسیم غنائم نظرهای مختلفی ابراز می شود. در این حال، خداوند عزوجل چنین وحی می فرستد:
بسم الله الرحمن الرحیم. یسلونک عن الانفال. قل الانفال لله و الرسول، فاتقوالله و اصلحوا ذات بینکم، و اطیعوالله و رسوله ان کنتم مومنین.
بنام خداوند بخشاینده مهربان. از تو درباره غنیمت ها می پرسند، بگو، غنیمت ها از آن خدا و پیامبر است. پس از خدا پروا گیرید و روابطتان را به صلاح آورید، و از خدا و پیامبرش- اگر مومنید- فرمان برید. (184)(185)پس فرمان می دهد که همه غنیمت ها باز گردانده و تحویل داده شود. (186)در نتیجه، برای هیچیک از مسلمانان نصیبی از غنیمت نمی ماند. (187)عباده بن صامت- که از شهود واقعه است- بعدها می گوید: همه غنیمت ها را به خدا و پیامبرش تحویل دادیم. (188)
آنگاه رسول خدا به عبدالله بن کعب دستور می دهد تا غنائم را گرد آورده بار شتر کنند به چند نفر از یارانش نیز دستور می دهد تا عبدالله را در این کار یاری دهند. (189)
مردی به خدمت پیامبر آمده خبر می دهد که فلان شخص چادر شبی را که از غنائم است برای خویش نگهداشته است! پیامبر از آن شخص در این باره می پرسد. او می گوید: ای پیامبر خدا، من چنین کاری نکرده ام. گزارش دهنده می گوید: ای پیامبر خدا، آن نقطه را بکنید. بدستور پیامبر نقطه ای را که گزارش دهنده نشان می دهد می کنند و چادر شب را بیرون می آورند. یکی از مسلمانان از پیامبر خواهش می کند که از گناه وی در گذرد. و این خواهش را دوبار یا بیشتر تکرار می کند. پیامبر می فرماید: بهتر است درباره این مجرم حرفی نزنیم! (190)
نماز عصر را در بدر می خوانند، آنگاه راهی اثیل می شوند. (191)

دراثیل

پیش از غروب آفتاب به اثیل می رسد که دره ای است به طول سه میل در دو میلی بدر. چون عده ای از یارانش مجروحند شب را در آنجا به استراحت می گذارند. (192)از همین نقطه، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه را برای بردن مژده پیروزی سپاه اسلام به مدینه می فرستد. (193)
در اثیل، اسیران را سان می بیند. نضر بن حارث که بدست مقداد اسیر شده است در میان آنهاست. نگاهی به نضربن حارث می افکند و در او خیره می شود. نضر به مردی که در کنار اوست می گوید: محمد به خدا سوگند مرا می کشد! با چشمانی که از آن مرگ می بارید به من نگریست! او به وی می گوید: نه، این از وحشتی است که تو داری. نضر به مصعب بن عمیر می گوید: تو از همه کسانی که در اینجا هستند نسبت نزدیک تری با من داری. با رهبرت گفتگو کن تا با من رفتاری کند که با رفقایم می کند، چه اگر نکنی او مرا خواهد کشت. مصعب می گوید: تو بودی که درباره کتاب خدا آن حرفها را می زدی، و درباره پیامبرش آنچنان می گفتی. می گوید: ای مصعب، بگذار مرا در ردیف رفقایم قرار دهد، اگر کشته شدند کشته شوم و اگر بر آنها منت نهاده آزادشان کرد بر من هم منت نهاده آزادم کند. مصعب می گوید: تو یارانش را شکنجه و آزار می دادی. نضر می گوید: اگر قریش تو را اسیر کرده بودند تا زنده بودم نمی گذاشتم تو را بکشند. می گوید: بخدا قسم می دانم که تو راست می گویی، ولی من مثل تو نیستم. اسلام آن پیوندها و تعهدات را گسسته است!
چون بفرمان پیامبر، می خواهند نضربن حارث را گردن بزنند مقداد فریاد بر می آورد که این اسیر مال من است! پیامبر می فرماید: گردنش را بزن! خدایا، مقداد را از دریای بخشایشت توانگر گردان. علی ابن ابیطالب علیه السلام، او را با شمشیر می کشد. (194)
عمربن خطاب به پیامبر می گوید: دندانهای پیشین سهیل بن عمرو را بکش تا زبانش از دهان بیرون آید و هیچگاه نتواند علیه تو سخنرانی کند. می فرماید: او را مثله می کنم تا گرچه پیامبر باشم خدا مرا مثله کند، و شاید او وقتی موضعی بگیرد که از آن بدت نیاید. (195)