مسجد نمونه

رحیم نوبهار

نقش امام جماعت در نمونه شدن مسجد

در میان کسانی که به گونه ای در اداره امور مسجد دخالت دارند، امام جماعت، دارای نقشی ممتاز و ویژه است؛ زیرا او بار هدایت فکری، تربیتی و فرهنگی مسجد را بر دوش دارد. از این رو صلاحیتها و شایستگیهای او به طور مستقیم بر مسجد اثر می گذارد و آن در راستای رسیدن به مسجد نمونه یاری می کند.
البته تردیدی نیست که این مهم بی آنکه امام جماعت دارای خصلتها و ویژگیهای لازم باشد، تحقق نمی یابد. بر پایه منابع اسلامی، برای آنکه امام جماعت بتواند مسجد را در زمینه های گوناگون به پیش برد باید از ویژگیهای زیر برخوردار باشد:
1- عدالت؛ یعنی نیروی درونی که او را از دست یازیدن به هر گونه گناه و آلودگی باز دارد.(121)
2- مروت؛ یعنی پرهیز از کارهایی که شخصیت او را در دیدگان خوار و بی مقدار سازد؛ هر چند آن کارها گناه نباشد.(122)
3- برخورداری از مراتب علمی لازم تا بتواند بار هدایت علمی - فکری مسجد را بر دوش گیرد. از همین روست که در روایات اسلامی، تأکیدی خاص بر نمازگزاردن پشت سر عالم و دانشمند شده است.
در حدیثی از پیامبر صلی الله علی و آله آمده است: کسی که پشت سر عالمی نماز بگزارد، همچون کسی است که در نماز به پیامبر صلی الله علی و آله اقتدا کرده است.(123)
پیامبر صلی الله علی و آله خود در نصب امامان جماعت همواره برخورداری آنان از دانش را مورد توجه قرار می داد. آن حضرت، معاذ بن جبل را که یک چهره علمی بود به امامت مسجد قبا برگزید(124) و عثمان بن ابی العاص را نیز با وجود کمسالی به دلیل این که از نظر علم و دانش، از دیگر مردم قبیله خویش برتر بود، به امام جماعت آنان گمارد.(125)
4- برخورداری امام جماعت از تقوا و فضیلتهای اخلاقی تا بتواند مسجد را در زمینه های تربیتی بارور نماید. بر همین اساس، از دیدگاه فقه اسلامی، نمازگزاردن با امامی که پرهیزگارتر، مورد اطمینان و دارای فضیلتهای بیشتری باشد، برتر است.(126)
5- پرهیز از افرط و تفریط و رعایت اعتدال در همه زمینه هایی که به اداره مسجد بر می گردد.
در حدیثی از پیامبر صلی الله علی و آله آمده است: کسی که امامت گروهی را بر عهده گیرد و در برخورد با آنان و قرائت و رکوع و سجده و نشست و برخاست خود، راه اعتدال و میانه روی را در پیش نگیرد، نمازش مورد پذیرش خداوند قرار نمی گیرد و از کتفان او تجاوز نمی کند. چنین امامی نزد خداوند، همچون پادشاه ستمگر و متجاوزی است که برای خیر و صلاح زیر دستان خود تلاشی نکرده و فرمان خدا را در میان آنان بپای نداشته است...(127)
6- اهتمام جدی به مسجد و برنامه های آن؛ زیرا مسجد هرگاه بخواهد نقش خود را به خوبی ایفا کند نیازمند آن است که امام جماعت از نظر وقت و برنامه ریزی به اندازه کافی سرمایه گذاری کند طبیعی است که حضور چند دقیقه ای در مسجد و تنها برای ادای نماز نمی تواند مسجد را در ابعاد گوناگون شکوفا کند.
عمل پیامبر صلی الله علی و آله در این زمینه الگوی خوبی برای ماست. آن حضرت پس از نماز صبح تا طلوع آفتاب در مسجد می نشست و بخشی از این وقت را صرف پاسخ گویی به پرسشهای مسلمانان می نمود.(128)
ابن سعد در الطبقات آورده است که: پیامبر صلی الله علی و آله در مسجد آن قدر برای هیئت نمایندگی قبیله ثقیف سخن گفت که پاهای مبارکش از خستگی به درد آمد.(129)
7- استفاده از افراد دارای صلاحیت به عنوان معین و یاور امام جماعت؛ تا مسجد در غیاب امام جماعت اصلی دچار تعطیلی نشود.
مسجد پیامبر هیچگاه در غیاب آن حضرت تعطیل نشد. آن حضرت همواره به هنگام مسافرت یا شرکت در جنگها کسی را به امام جماعت مسجد خویش بر می گزید.(130)
پیامبر صلی الله علی و آله در موقع حضور نیز در اداره کارهای آموزشی و فرهنگی مسجد، به گونه ای چشمگیر از دیگران کمک می گرفت
این رویه که یک مسجد باید یک امام جماعت داشته باشد، بویژه در مورد مساجد مهم و پر جمعیت، محل تأمل و قابل تجدید نظر است.
8- سعه صدر و گشاده رویی در برخورد با قشرهای گوناگون و توان جذب آنان به اسلام و مسجد؛ بجز کسانی که دارای مشکل اساسی باشند؛ که: آله الریاسه سعه الصدر.(131) ابزار ریاست، سعه صدر است.
9- اسلام علاوه بر عنصر عدالت، شرایط دیگری را نیز برای امام جماعت مقرر نموده است؛ مانند: عدم ابتلاء به بیماری جذام و پیسی، حد نخوردن هر چند توبه کرده باشد، حلال زاده بودن و... .(132)
اسلام با در نظر گرفتن چنین شرایطی به ما می فهماند که امام جماعت، باید فردی وجیه، خوشنام و دارای مقبولیت اجتماعی باشد و با نمازگزاران انس و الفت و پیوندی صمیمی داشته باشد.
فراتر از این، در سخنان پیشوایان دین، امام جماعتی که نمازگزاران به امامت او خرسند نیستند، در ردیف مانع الزکاه، سلطان ستمگر و مانند آن قرار گرفته است.(133)
بنابراین می توان گفت: یکی از عوامل موفقیت امام جماعت برخورداری از مقبولیت اجتماعی در میان نمازگزاران است. این امر سبب می شود تا او بتواند با همراهی و همیاری نمازگزاران، مسجد را در راستای دستیابی به اهداف مقدسش به پیش برد.
10- حضور منظم در مسجد به ویژه برای اقامه نماز.
11- خودداری از طولانی کردن برنامه ها مخصوصاً خود نماز. پیامبر صلی الله علی و آله همواره امامان جماعت را به رعایت این نکته ترغیب می نمود.
در کتاب معالم القرابه از بخاری نقل کرده که ابومسعود گفته است: مردی به پیامبر صلی الله علی و آله در مورد امام جماعتی که نماز را طولانی برگزار می نمود شکایت کرد. ابو مسعود می گوید: پیامبر صلی الله علی و آله در این باره برای مردم سخنرانی کرد. من هیچ گاه پیامبر صلی الله علی و آله را در سخنرانی این چنین خشمگین ندیده بودم. آن حضرت به حاضران فرمود: برخی از شما مردم را گریزان می سازید؛ امام جماعت باید از طولانی کردن نماز خودداری کند؛ زیرا در نماز جماعت، افراد ناتوان، بزرگسال و کسانی که کار دارند حضور می یابند.(134)
امام علی علیه السلام نیز می فرماید: آخرین سخن محبوبم پیامبر صلی الله علی و آله با من این بود که: علی جان! در نماز جماعت حال ضعیفترین مأموم را مراعات کن.(135)
آری آخرین سخن پیامبر رحمت، سفارش در باره نمازگزاران و مسجد و نماز جماعت است؛چه او می داند که نماز، اصلی ترین عنصر خیمه ای است که او سالها در راه بر پایی آن تلاش کرده است.
از خداوند بزرگ می خواهیم که به ما و نسلهای پس از ما توفیق دهد تا در راستای بر پایی نماز - این فریضه الهی - تلاش کنیم و مساجد، این خانه های خدا و انوار تابناک الهی بر گستره زمین را بیش از پیش شکوه و رونق بخشیم.
از باب حسن ختام، این نوشتار را با حدیثی نبوی به پایان می بریم. انس می گوید: پیامبر صلی الله علی و آله فرمود:
خداوند در روز قیامت، مساجد دنیا را در چهره مرکبهایی نفیس، نورانی و سفید به عرصه محشر وارد می کند. پاهای آنها از عنبر، سرهاشان از مشک و افسار آنها از زبرجد سبز است. مؤذنان از پیش رو و امامان جماعت پشت سر آن در حرکتند. آباد کنندگان مسجد نیز از هر سو خود را بدو آویخته اند. مسجد در این حال با همراهان خود، همچون برقی گذرا عرصه های قیامت را می نوردد. مردم می گویند: بی گمان اینها فرشتگان مقرب الهی و پیامبرانند ناگهان ندا می رسد: اینان نه فرشته اند و نه پیامبر؛ بلکه اینها اهل مسجد و گروهی از امت پیامبرند که به نماز اهتمام داشته اند.(136)
لمثل هذا فلیعمل العاملون والحمدلله اولاً و آخراً
رحیم نوبهار
20 صفر الخیر - 1417 ه ق.
مصادف با اربعین سالار شهیدان امام حسین علیه السلام.

...................) Anotates (.................
1) بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسی، ج 82، ص 164، مؤسسه الوفاء، بیروت، دوره 110 جلدی، چاپ دوم، 1403 ه. ق.


2) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی ، ج 3، ص 422، باب 1 از ابواب مکان المصلی، روایت 2، دوره 20 جلدی، اسلامیه، تهران، چاپ ششم، 1403 ه. ق.
3) حج(22)؛ آیه 40.
4) بقره(2)، آیه 114.
5) جن(72)، آیه 18.
6) اعراف(7)، آیه 29.
7) اسراء(17)، آیه 1.
8) توبه(9)، آیه 108.
9) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 1، ص 268، باب 10از ابواب وضو، روایت 5.
10) همان.
11) همان.
12) اشاره به حدیث: من اختلف الی المسجد اصاب احدی الثمان. . . او رحمه منتظره-(همان، ج 3، ص 480، باب 3 از ابواب احکام المساجد، روایت 1. )
13) اشاره به حدیثی در مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 3، ص 361، باب 3 از ابواب احکام المساجد، روایت 13. تحقیق و نشر مؤسسه آل البیت، چاپ اول، 1408 ه. ق، مشهد.
14) همان.
15) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 372، باب 1 ازابواب صلاه الجماعه، روایت 7.
16) مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 3، ص 361، باب 3 از ابواب احکام المساجد، روایت 14.
17) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 263، باب 31 از ابواب بقیه الصلوات المندوبه، روایت 3.
18) من لا یحضر الفقیه، شیخ صدوق، ج 1، باب فضل المساجد و حرمتها، ص 237، حدیث 713، موسسه نشر اسلامی، قم، چاپ دوم 1404ه. ق.
19) ر. ک: کشف الغطاء، شیخ جعفر جناحی حلی، کتاب الصلاه، ص 211، دار الطباعه سید مرتضی، 1317.
20) اشاره به حدیثی در بحار الانوار، علامه محمد باقر مجلسی، ج 80، ص 377.
21) اشاره به حدیثی درروضه الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ص 39، دارالتعاریف، بیروت، 1411ه. ق.
22) اشاره به حدیثی در وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 85، باب 2از ابواب المواقیت، روایت 4.
23) اشاره به حدیثی در همان منبع، ص 86، روایت 8.
24) همان، ج 3، ص 493، باب 14 از ابواب احکام المسجد روایت 4.
25) مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 3، ص 446، باب 54 از ابواب احکام المساجد، روایت 18.
26) ر.ک:بحار الانوار، علامه محمد باقر مجلسی، ج 81، ص 1.
27) اعراف(7)، آیه 31.
28) ر.ک: وسائل الشیعه،محمد بن حسن عاملی، ج 6، ص 12،باب 3 از ابواب ما تجب فیه الزکاه و ما تستحب فیه، روایت 7.
29) تاریخ آموزش در اسلام، احمد شلبی، ترجمه محمد حسین ساکت، ص 100، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران 1361 ه ش
30) ر.ک: همان، پیوست 2 (نقدی بر کتاب تاریخ آموزش در اسلام)، از: مصطفی جواد، ص 238-341.
31) همان، ص 40 به بعد.
32) همان، ص 89 به بعد.
33) به عنوان نمونه نگاه کنید: همان کتاب و نیز: فرائدالفوائددر احوال مدارس و مساجد، محمد زمان بن کلبعلی تبریزی، تصحیح و تحقیق: رسول جعفریان. تهران، احیای کتاب و دفتر نشر میراث مکتوب، 1373.
34) ر.ک:همان کتاب، ص 217 به بعد.
35) ر.ک: الترتیب الاداریه، عبدالحی الکتانی، ج 2، ص 221-222 و ص 345، دوجلد، دارالکتاب العربی،بیروت (بی تا)
36) بحارالانوار، علامه محمد باقر مجلسی، ج 1، ص 85، شماره 7.
37) الترتیب الاداریه، عبدالحی الکتانی، ج 2، ص 232.
38) همان، ص 218 و 237.
39) همان، ص 236.
40) ر.ک: الطبقات الکبری، محمد بن سعد، ج 2، ص 445، دوره هشت جلدی، دار بیروت، بیروت، 1405 ه ق.
41) ر.ک: سیمای مسجد، تالیف و نشر نگارنده، ج 2، ص 110-115، قم، چاپ اول، 1373 ه ق.
42) همان، ص 115-119
43) همان، ص 123-125.
44) الترتیب الاداریه، عبدالحی الکتانی، ج 2، ص 221.
45) همان، ص 220-221.
46) همان، ج 1، ص 48.
47) همان، ج 2، ص 220-221.
48) همان، ج 1، ص 218.
49) بحارالانوار، علامه محمد باقر مجلسی، ج 40، ص 45.
50) ر.ک: سیمای مسجد، تألیف نگارنده، ج 2، ص 125.
51) تاریخ المدینه المنوره، عمر بن شبه، ج 1، ص 44، چهار جلد در دو مجلد، دارالفکر، قم، تحقیق: فهیم محمود شلتوت، چاپ اول، 1410 ه ق.
52) السیره النبویه، ابن هشام، ج 4، ص 143، دوره چهار جلدی، دارالقلم، بیروت، (بی تا)
53) شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید معتزلی، ج 1، ص 18، دوره 20 جلدی، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، 1383 ه ق.
54) ر.ک:سیمای مسجد، تالیف نگارنده، ج 2، ص 150-154.
55) همان منبع.
56) اختیار معرفه الرجال(معروف به رجال کشی)، شیخ طوسی، ص 449، شماره 844، دانشگاه مشهد، تصحیح: حسن مصطفوی، 1348 ه ش
57) بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسی، ج 49، ص 100، شماره 17.
58) نهج البلاغه (خطبه ها، نامه ها و کلمات علی بن طالب (ع))، تنظیم: صحبی صالح، ص 540، حکمت شماره 369، مرکز الحبوث الاسلامیه ایران 1359، افست از چاپ بیروت، 1387 ه ق.
59) همان و نیز: من لا یحضر الفقیه، شیخ صدوق، ج 1، باب فضل المساجد و حرمتها، ص 237، حدیث 713.
60) اصول الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج 1، ص 32، کتاب فضل العلم، باب صفه العلم و فضل العلماء، حدیث 1، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ سوم، 1388 ه ق. تصحیح: علی اکبر غفاری.
61) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 515، باب 38 از ابواب احکام المساجد، روایت 1 .
62) الترتیب الاداریه، عبدالحی الکتانی، ج 2، ص 345.
63) به نقل از: اعلام الساجد بأحکام المساجد، محمد بن عبدالله زرکشی، ص 328، قاهره، 1384 ه ق.
64) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 493، باب 14 از ابواب احکام المساجد، روایت 1.
65) مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 3، ص 355، باب 1 از ابواب احکام المساجد، روایت 2.
66) الترتیب الاداریه، عبدالحی الکتانی، ج 1، ص 48.
67) همان، ص 477-478 و نیز: مغازی، محمد! عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 255، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 1369 ه ش، چاپ دوم.
68) ر.ک: نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، محمد مکی السباعی، ترجمه: علی شکویی، تهران، 1373، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
69) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 510، باب 30 از ابواب احکام المساجد، روایات 1-5.
70) برای ملاحضه بحثی در این باره ر.ک: سیمای مسجد، تألیف نگارنده، ج 1، ص 113-117.
71) ر.ک: صحیح بخاری، ج 1، کتاب الصلاه، باب 78، شماره 99، نه جلد در 4 مجلد، دارالقلم، بیروت، 1407 ه ق، تحقیق: قاسم الشماعی الرعافی.
72) آل عمران (3)، آیه 159.
73) مغازی، محمد بن عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 152-156.
74) صحیفه نور، سید روح الله موسوی خمینی، ج 18، ص 67، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، تهران 1361 ه ق.
75) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 372، باب 1 از ابواب صلاه الجماعه، روایت
76) العوره الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، ص 300، فی مستحبات الجماعه، نشر وجدانی، قم، 1400 ه ق.
77) السیره النبویه، ابن هشام، ج 3، ص 111.
78) توبه (9)، آیه 19.
79) ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، سیدمحمد حسین طباطبایی، ج 9، ص 215.
80) اشاره به آیه 40 از سوره حج.
81) توبه(9)، آیه 108.
82) مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، ج 5، ص 110، 10 جلد در 5 مجلد، دارالمعرفه، بیروت، چاپ اول، 1406 ه ق.
83) ر.ک: وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 513، باب 35 از ابواب احکام المساجد، روایت 1 و 3 و ج 5، ص 460 و 471، باب 58 و 70 از ابواب صلاه الجامعه.
84) العوره الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، فی صلاه الجماعه، ص 283.
85) وسائل الشیعه محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 477، باب 1 از ابواب احکام المساجد، روایت 1 و نیز: همان، ج 5، ص 381، باب 5 از ابواب صلاه الجماعه.
86) همان، ج 5، ص 382، باب 5 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 7.
87) الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی، ص 258، دو جلد در یک مجلد، نشر مرتضی، مشهد 1403، تحقیق: محمد باقر الموسوی الخراسان، افست از چاپ مؤسسه الجواد، بیروت 1401 ه ق.
88) بحار الانوار، علامه محمد باقر مجلسی، ج 53، ص 9و10.
89) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 3، ص 524، باب 44 از ابواب احکام المساجد، حدیث 10.
90) العوره الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، ص 298، فی شرائط امام الجماعه.
91) ر.ک: جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، ج 40، ص 23 - 34، دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ ششم، 1398 ه ق.
92) قانون آیین دادرسی مدنی ایران، باب هشتم - در داوری، ماده 632 به بعد.
93) تحف العقول، حسن بن علی بن حسین بن شعبه، ص 347-348، اسلامیه، تهران، 1402 ه ق.
94) وسائل الشیه، محمد بن حسن عاملی، ج 12، ص 129-130، باب 42 از ابواب ما یکتسب به روایت 8.
95) همان، ج 5، ص 372، باب 1 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 9.
96) علل الشرایع، شیخ صدوق، ج 2، ص 325، باب 18، عله الجماعه، دارالبلاغه، بیروت، دو جلد در یک مجلد.
97) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی ج 3، ص 477، باب 1 از ابواب احکام المساجد، روایت 2.
98) اشاره به حدیثی در مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری ج 3، ص 361، باب 3 از ابواب احکام المساجد، روایت 14.
99) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 372، باب 1 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 9.
100) همان.
101) بقره(2)، آیه 217.
102) در جستجوی راه از کلام امام، (بیانات و اعلامیه های امام خمینی)، دفتر دوم (جنگ و جهاد)، ص 192، امیر کبیر، تهران، 1363، چاپ دوم.
103) مغازی، محمد بن عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 152.
104) همان، ص 245-246.
105) همان، ص 345، 350-351 و 413-414.
106) برای آشنایی با شواهدی تاریخی در این زمینه ر.ک: سیمای مسجد، تألیف نگارنده، ج 2، ص 172-182.
107) صحیفه نور، سید روح الله موسوی خمینی، ج 17، ص 54.
108) مغازی، محمد بن عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 152-156.
109) همان، ص 241-243.
110) توبه(9)، آیه 17.
111) توبه (9)، آیه 18.
112) انفال(8)، آیه 34.
113) السیره النبویه، ابن هشام، ج 1، ص 336 و نیز: الصحیح من سیره النبی الاعظم (ص)، سید جعفر مرتضی عاملی، ج 1، ص 263، قم.
114) توبه(9)، آیه 108.
115) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ص 519، باب 43 از ابواب احکام المساجد، روایت 1.
116) ر.ک: همان، باب 43 از ابواب احکام المساجد، روایت 1-5.
117) توبه(9)، آیه 108.
118) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 10، ص 278، باب 12 از ابواب المزار، حدیث 5.
119) نساء(4)، آیه 58.
120) ر.ک: مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، ج 3، ص 98-99.
121) العروه الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، ص 298، فی شرائط امام جماعه.
122) همان، ص 299، مسأله 12.
123) ویائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 416، باب 26 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 5 .
124) تاریخ المدینه المنوره، عمر بن شبه، ج 1 ص 45.
125) مغازی، محمد بن عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 736-737.
126) العروه الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، ص 284، فی فضیله صلاه الجماعه.
127) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی ج 5، ص 470، باب 69 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 6.
128) وفاء الوفاء بأخبار دارالمصطفی، علی بن احمد سمهودی، ج 2، ص 444-445، دارالکتب العلمیه، بیروت، چاپ چهارم، 1404 ه ق، چهار جلد در سه مجلد.
129) الطبقات الکبری، محمد بن سعد، ج 1، ص 313.
130) ر.ک: مغازی، محمد بن عمر واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 5.
131) نهج البلاغه (خطبه ها، نامه ها و کلمات علی بن ابی طالب (ع))، تنظیم: صبحی صالح، ص 501، حکمت شماره 176.
132) ر.ک: العروه الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی، ص 298، فی شرائط امام الجماعه.
133) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 417، باب 27 از ابواب صلاه الجماعه، روایات 1، 3، 4 و 6.
134) معالم القربه فی احکام الحسبه، ابن اخوه، باب 47، ص 266، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، افست از چاپ مصر(1976)، تحقیق:محمد محمود شعبان و صدیق احمد عیسی المطیعی.
135) وسائل الشیعه، محمد بن حسن عاملی، ج 5، ص 469، باب 69 از ابواب صلاه الجماعه، روایت 2.
136) الجامع لا حکام القرآن، محمد بن احمد قرطبی، ج 12، ص 268، انتشارات ناصر خسرو، تهران، افست از چاپ دارالکاتب العربی، قاهره، 1387 ه ق، 20 جلد در 10 مجلد.