مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد و امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای نقشی بس بزرگ در سلامت جامعه اسلامی است. مسجد بستر مناسبی برای تحقق این دو فرضیه بزرگ الهی است. زیرا مسجد مرکز حضور و تجمع نیروهای زبده و برگزیده است که: لا یأتی المسجد من کل قبیله الا وافدها و من کل اهل بیت الا نجیبها.(97)
مسجد پایگاه جوانمردانی است که در برابر تعرض به مقدسات دینی بر می آشوبند و عرصه را بر متجاوزان به حریم دین تنگ می کنند.(98)
مسجد، جایگاه گرد آمدن فرزندان مکتب است؛ آنان که با یک دست قرآن و با دستی دیگر سلاح بر گرفته اند. این حضور نشان قدرت و عزت اسلام و مسلمانان است و سبب می شود تا خیره سران نتوانند به حریم دین تجاوز کنند.(99) ضمن اینکه اجتماع در مسجد، خود اقامه یک معروف بزرگ الهی یعنی نماز و دیگر شعایر است.
از سوی دیگر در سایه تجمع و انسجامی که مؤمنان در مسجد می یابند، می توان بهترین تشکیل مردمی را برای مبارزه با منکرات و مفاسد اجتماعی پی ریزی نمود.
امام رضا علیه السلام در حدیثی که پیشتر گذشت، یکی از آثار و برکات نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد برگزار می شود - همیاری بر بر و تقوا شمرده اند. بی گمان امر به معروف و نهی از منکر از نمونه های روشن بر و تقواست.
در ادامه همین حدیث آمده است که: حضور در مسجد و نماز جماعت سبب جلوگیری از بسیاری از گناهان است.(100)
این گفتار امام علیه السلام به روشی نقش ارزنده مسجد را در مبارزه با مفاسد اجتماعی به ما نشان می دهد.
بدینسان یکی از ملاکهای ارزیابی مسجد نمونه، نقش مؤثری است که در زمینه احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر ایفا خواهد نمود.

ه-ابعاد نظامی مسجد نمونه

جامعه ای که در راه تحقق ارزشهای اسلامی گام بر می دارد، هیچگاه از دستبرد و تجاوز دشمنان دین ایمن نمی ماند؛ این رهنمود قرآن است که: ولا یزالون یقاتلونکم حتی یردوکم عن دینکم(101) کافران همواره با شما می جنگند، تا آنگاه که شما را از دینتان برگردانند.
از سوی دیگر، در جهاد اسلامی رسیدن به پیروزی، همواره در گرو برخورداری از نیروهای رزمنده مؤمن، معتقد و مکتبی است.
مسجد در این زمینه، نقشی حیاتی را ایفا می کند؛ زیرا در حقیقت رزمندگان مدافع اسلام، پرورش یافته مساجدند.
این مسجد است که در فضای قدس و طهارت و شکوفایی علمی، فرهنگی و تربیتی خود، بذر ایمان، آگاهی و روشن بینی را در جان و دل جوانان حق جو می پرورد.
دست پرورده های مسجد، گاه چنان به بار می نشینند که حتی مربیان خود را هم دچار شگفتی می کنند. آنان در نهایت خار چشم دشمنان دین و مایه عزت و آبروی مسلمانان می شوند. خدای تعالی، ستم ستیزی این گونه مسلمانان پارسا را چنین ترسیم می نماید: و مثلهم فی الانجیل کزرع اخرج شطئه فازره فاستغلظ فاستوی علی سوقه یعجب الزراع لیغیظ بهم الکفار مثل پیروان راستین پیامبر همچون نهالی است که جوانه خویش را از زمین بیرون می آورد، رفته رفته نیرومند و استوار می شود و بر پای خویش می ایستد تا آنکه سرانجام مایه خشم و غضب کافران می شود.
در دوران ما نیز بوستان مسجد، چنین گلهایی را پرورد و امام خمینی درباره آنان فرمود: شما ما را با فداکاریها و خدمتتان خجل کرده اید. شما با کارهای خودتان سبب مباهات و افتخار پیامبر اکرم صلی الله علی و آله شده اید. شما امام زمان (عج) را رو سفید کردید. شما در پیشگاه خداوند متعال مقامی دارید که ما باید به شما غبطه ببریم.(102)
پس مسجد از یک سو، مهد و پرورشگاه نیروهای مدافع اسلام و میهن اسلامی است. پایگاهی است که سربازان اسلام، آموزشهای عقیدتی را در آنجا سپری می کنند.
از سوی دیگر به هنگام بروز جنگ و پیدایش ناامنی در جامعه، مسجد بسان پایگاه و سنگری استوار برای رزمندگان اسلام عمل می کند.
ما این نقش مسجد را در مسجد نمونه اسلام یعنی مسجدالنبی آشکارا مشاهده می کنیم واقدی در کتاب مغازی در شرح حوادث جنگ احد چنین می گوید: بزرگان اوس و خزرج مانند سعد بن عباده، سعد بن معاذ و اسید بن حضیر همراه با عده ای، در حالی که مسلح بودند، شب جمعه را در مسجد و کنار خانه پیامبر صلی الله علی و آله گذراندند. چون از شبیخون مشرکان بیم داشتند، شب جمعه از مدینه پاسداری کردند تا آنکه صبح شد.(103)
پس از جنگ احد نیز که خطر حمله قریش به مدینه همچنان وجود داشت، سران اوس و خزرج همراه با عده ای دیگر چون حباب بن منذر، اوس بن خولی، قتاده بن نعمان و دیگران در مسجد به پاسداری مشغول بودند.(104) همین ماجرا در جنگ بنی قرظیه و غابه نیز تکرار می شود.(105)
بی گمان کاوش در تاریخ مسلمانان صدر اسلام، مواردی دیگر از چنین عملکردی را به ما نشان خواهد داد.
از آغاز اوج گیری انقلاب اسلامی ایران تا کنون، جلوه های پر فروغی از نقش مسجد در این زمینه رخ نموده است. بنابراین می توان گفت: مسجدی که در آن نیروهای بسیج مردمی گرد هم می آیند، تا از امنیت و آسایش مردم پاسداری کنند، در واقع یکی از شاخصه های مسجد نمونه را داراست.
مسجد در بعد نظامی - افزون بر آنچه گذشت - محل برافراشته شدن پرچم سپاه اسلام، و اعزام آنان به جبهه های نبرد است. ما این نکته را در کتابهای سیره و مغازی در موارد متعدد می یابیم.(106)
امام خمینی در یکی از سخنان خویش به همین نقش مسجد اشاره کرده؛ می فرماید: در صدر اسلام هر وقت مسلمین می خواستند به جنگ عزیمت کنند، از مساجد تجهیز می شدند.(107)
مسجد همچنین جایگاه گفتگو و مشورت پیرامون مسائل نظامی بوده است. پیامبر اکرم صلی الله علی و آله در آستانه جنگ احد، در مسجد پیرامون چگونگی رویارویی با مشرکان قریش، با یاران خود به تبادل نظر پرداخت.(108)
مسجد پایگاه استواری است که از رزمندگان جبهه ها پشتیبانی می کند؛ کمکهای مردمی به جبهه ها را شامان می بخشد؛ کمبودهای جبهه و سربازان اسلامی را بر طرف می کند و حامی خوبی برای خانواده های رزمندگان و ایثارگران است. پیامبر صلی الله علی و آله گاه از مسجد همراه با اصحاب خود از خانواده های شهیدان سرکشی می کردند.(109)
تبلیغات مسجد، مسأله جنگ را به عنوان یک مسأله اولی در ذهن و فکر مسلمانان زنده نگه می دارد و همزمان فرهنگ ایثار و جهاد و شهادت را که مایه برپایی و پایداری جبهه هاست، شکوفایی می بخشد.
مسجدیان با دعاهای خالصانه خود پشتوانه ای عظیم برای جبهه های نبرد فراهم می آورند. آنان با دعاهای خود از یک سو باران عنایتها و الطاف الهی را بر جبهه ها نازل می کنند و هم با این کار همراهی و همدلی خود را با رزمندگان نشان می دهند؛ تا آنان با شور و دلگرمی بیشتری به جهاد مقدس خود ادامه دهند.
آنچه گذشت گوشه هایی از نقشهای مثبت و سازنده ای است که مسجد می تواند در ابعاد نظامی و دفاع مقدس ایفا نماید. بنابراین هر اندازه مسجد در زمینه های یاد شده از نقشی مؤثرتر و کارآمدتر برخوردار باشد، در حقیقت به مسجد نمونه اسلام نزدیکتر است.

عوامل مؤثر در نمونه شدن مسجد

پرسشی که در پایان این نوشتار باید بدان پاسخ گفت، این است که اسباب و عوامل مؤثر در همسویی و هماهنگی مساجد، با مسجد نمونه چیست؟ به سخنی دیگر چه عواملی سبب می شوند تا این کانون مقدس بتواند رسالت خود را در ابعاد گوناگون به خوبی ایفا کند؟
به طور اجمالی می توان گفت: بنیانگذاران مسجد، اداره کنندگان آن، خدمتگزاران، نمازگزاران مسجد و در یک کلام کسانی که آنان را اهل مسجد می نامیم، نقش مهمی در شایستگی و صلاح مسجد دارند.
قرآن کریم، در آیاتی چند ما را بدین مطلب رهنمون می شود.
خداوند متعال از یک سو شدیداً مشرکان و غیر مؤمنان را از هر گونه دخالتی در امور مساجد بر حذر داشته؛ می فرماید: ما کان للمشرکین ان یعمروا مساجد الله شاهدین علی انفسهم بالکفر(110) مشرکانی که (با گفتار و کردار) به کفر خویش گواهی می دهند، حق دخالت در امور مساجد را ندارند.
توجه کنیم که عمارت مسجد هم از نظر معنای لغوی و هم با توجه به آنچه مفسران گفته اند، تنها به معنای بنای ساختمان مسجد و تعمیر آن نیست؛ بلکه واژه عمارت دارای معنایی گسترده است. در واقع هر گونه اقدامی که مایه گرمی و رونق مسجد باشد، عمارت و آبادانی آن به شمار می آید. پس از نگاه قرآن کریم، ساحت قدس مساجد باید از هر گونه دخالت کافران و مشرکان منزه باشد.
آنگاه خداوند متعال، عمارت و اداره امور مساجد را منحصراً در اختیار مؤمنانی که دارای شرایط ویژه باشند قرار داده؛ می فرماید: انما یعمر مساجد الله من امن بالله والیوم الاخر و اقام الصلوه و آتی الزکوه و لم یخش الا الله (111)
از مجموع دو آیه یاد شده نتیجه گیری می کنیم که اداره کنندگان مسجد باید دارای ویژگیهای زیر باشند:
1- ایمان به خداوند و روز آخرت.
2- بپاداشتن نماز که در واقع به معنای انجام دادن همه واجبات عبادی است.
3- پرداخت زکات که نماد و نشانه عمل به وظایف اقتصادی است.
4- توجه کامل به خداوند؛ به گونه ای که در کارها تنها خداوند را در نظر داشته باشد.
قرآن کریم در جای دیگری نیز سرپرستی و اداره امور مسجدالحرام را - که مادر و اساس همه مسجدهاست - تنها در قلمرو صلاحیت تقوا پیشگان قرار داده؛ فرموده است: ان اولیاوه الا المتقون(112)
گرچه آیه یاد شده درباره مسجدالحرام سخن می گوید، ولی می توان از آن فهمید که همه مساجد باید از متولیان و سرپرستانی متقی برخوردار باشند؛ زیرا هر مسجدی خانه خدا بر روی زمین است.
البته اهمیت مسجدالحرام اقتضا می کند که سرپرستان و اداره کنندگان امور آن، دارای مراتب والاتری از تقوا و پرهیزگاری باشند.
آری اگر سرپرستان مسجد نالایق باشند، قرآن خواندن در مسجد، گناه شمرده می شود؛ چنانکه یاران پیامبر صلی الله علی و آله مانند ابوذر و عبدالله بن مسعود به جرم قرآن خواندن در مسجدالحرام مورد آزار و ضرب و شتم مشرکان قرار می گرفتند(113) و کعبه و مسجدالحرام که آکنده از نشانه های روشن و روشنگری الهی است، به جایگاه گردآوری انواع بتها و معبودهای دروغین تبدیل شده بود.
جلب توجه است که خداوند متعال حتی هنگام مدح و ستایش از مسجد قبا، ابتدا از بنیانگذاران آن تمجید کرده؛ می فرماید: لمسجد اسس علی التقوی من اول یوم احق ان تقوم فیه(114) مسجدی که از آغاز بر پایه تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن نماز بگزاری.
قرآن کریم با این کلام به روشنی به ما می فهماند که آنچه مسجد قبا را در خور مدح و ستایش کرده، تقوا و اخلاص مؤسسان آن بوده است. همان گونه که مسجد ضرار نیز به دلیل انگیزه های ناسالم بانیان آن، مورد خشم و غضب خداوند متعال و پیامبر او قرار گرفت.
بر پایه همین نگرش قرآنی است که امام صادق علیه السلام یکی از عوامل با برکت شدن مسجد غنی در شهر کوفه را ایمان بنیانگذار آن دانسته است.(115) حال آنکه برخی از مساجد کوفه را از آن رو که با انگیزه هایی ناسالم بنا شده بود، مسجد نامبارک و ملعون نام نهادند.(116)
آن گاه قرآن کریم، در ادامه آیه یاد شده به مدح و ستایش از نمازگزاران مسجد قبا پرداخته؛ می فرماید: فیه رجال یحبون ان یتطهروا والله یحب المطهرین(117) در این مسجد، مردانی حضور می یابند که دوستدار پاکیزگی هستند و خداوند پاکیزگان را دوست می دارد.
پس راز فضیلت مسجد آن است که بنیانگذارانش از سر صدق و صفا آن را بنا نهاده اند و نمازگزاران آن نیز دوستدار پاکی و پاکیزگی بوده اند.
واقعیت خارجی و معیارهای عقلی نیز همین را می گوید: زیرا زمین و سنگ و چوب و ابزاری که در بنای مسجدی همچون مسجد قبا به کار می رود، با آنچه در ساخت مسجد ضرار مورد استفاده قرار می گیرد، تفاوت ماهوی با یکدیگر ندارند. ایمان، تقوا و صفای درون بنیانگذاران مسجد است که سبب می شود مسجدی، مسجد قبا شود و برای همیشه دو رکعت نماز در آن، پاداش یک عمره را داشته باشد.(118)
البته آنچه گذشت هرگز به معنای نفی ارزش ذاتی برخی از مساجد و این که آنها در مکانهایی فوق العاده مقدس قرار گرفته اند، نیست؛ سخن در این است که صدق و صفا و پاکی بنیانگذاران، نمازگزاران و اراده کنندگان مسجد، نقشی بس بزرگ در اصلاح آن ایفا می کند.
برخی از مفسران گفته اند آیه: ان الله یأمرکم ان تودوا الامانات الی اهلها(119) خداوند به شما فرمان می دهد که امانتها را به اهل آن بسپارید. درباره کعبه معظمه و حق سرپرستی آن نازل شده است.(120) به راستی کعبه و مسجدالحرام و هر مسجدی امانتهای خداوند در دست مسلمانان است. این نشانه های خداوند بر زمین آن گاه در ایفای نقش خود توانمند خواهند بود که اداره امور آنها در دست صالحان و برگزیدگان باشد.