مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد و حکومت

در هر جامعه ای حکومت یکی از عناصر مهم آن به شمار می آید. صلاح و فساد حکومت، نقشی مؤثر در صلاح و فساد مردم دارد. از همین رو مسجد در ارتباط با این پدیده مهم هرگز بی تفاوت نیست. مسجد همواره با حکومتهای ناصالح و فاسد در ستیز و مبارزه بوده است. مسجد و مسجدیان همواره حکومت فاسد و جائر را به عنوان منکری بزرگ مورد تعرض قرار داده اند.
اما مسجد برای حکومت صالح همچون یک پایگاه مهم عمل می کند. در حکومت اسلامی با آنکه جنبه های مردمی خود را کاملاً حفظ می کند، ارتباط تنگاتنگی نیز با حاکمیت جامعه دارد؛ تا آنجا که می توان آن را بک نهاد مردمی - حکومتی نامید. از این رو حاکم اسلامی می تواند به صلاحدید خود در اداره امور آن دخالت نماید.
مسجد در این هنگام از یک سو بازوان حکومت و اهرمی توانمند برای رهبری جامعه اسلامی است و در عین حال چونان چشمانی امین برای حاکمیت اسلامی عمل می کند.
مسجد با نظارت دقیق و مردمی، عملکرد دستگاههای حکومتی را مورد ارزیابی قرار می دهد. همچون دوستی نیک اندیش و خیر خواه در سختیها و مشکلات یار و یاور حکومت صالح است؛ هم عیبها و نقصها را بازگو می کند و هم در راستای رفع آنها می کوشد.
از آغاز پیروی انقلاب اسلامی تا کنون، مساجد کشور ما در ایفای چنین نقشی فعال بوده اند. با این حال در سایه برنامه ریزی صحیح می توان از این پایگاههای مقدس بهتر و بیشتر بهره برداری کرد.
البته تردیدی نیست که هر گونه برنامه ریزی باید با رعایت اصل مهم مردمی بودن مساجد صورت گیرد.
از دیگر جنبه های ارتباط مسجد با حاکمیت جامعه، نقش مسجد در پرورش نیروهای متعهدی است که حکومت اسلامی به آنها نیاز دارد. زیرا این مسجد است که بار هدایت فکری و تربیتی نیروهای جامعه را بر دوش دارد. از این رو می توان گفت: یکی از رسالتهای مسجد نمونه پرورش نیروهای متعهد برای اداره امور جامعه اسلامی است.
همچنین مسجد نقش مهمی در شناسایی نیروهای انسانی و کارآمدی دارد که نظام اسلامی نیازمند آنهاست. زیرا معمولاً کسی که در مسجد حضور می یابد، بخش مهمی از توانایی و استعدادهای خود را آشکار می کند.
در رفت و آمد به مسجد، خلق و خویها، آداب و منشهای افراد تا اندازه زیادی هویدا می شود. این شناسایی در روابط افراد با یکدیگر سازنده و مؤثر است. حاکمیت اسلامی نیز می تواند از این گذر، نیروهای متعهد و مورد نیاز خود را بشناسد.
از آنچه گذشت روشن می شود که مسجد در شناساندن استعدادهای جامعه در زمینه نیروی انسانی، توانایی فراوان دارد. امروزه دولتها بودجه های سنگینی را هزینه می کنند تا اطلاعاتی از وضعیت نیروهای انسانی کشور به دست آورند. مسجد در جامعه اسلامی - بی آنکه امکاناتی مصرف کنند - این مهم را تا حدود زیادی انجام می دهد.
امامان معصوم علیهم السلام در سخنان خود به این نقش مسجد اشاره نموده اند. در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده است که: نماز جماعت سبب می شود تا مؤمنان بتوانند درباره یکدیگر شهادت بدهند.(95)
امام صادق علیه السلام نیز فرموده است: نماز جماعت و اجتماعات اسلامی از آن رو تشریع شده که نمازگزاران از بی نمازان شناخته شوند و آنان که به نماز خواندن در اول وقت اهمیت می دهند از کسانی که چنین نیستند، تمییز داده شوند و مردم بتوانند به خوبی و بدی یکدیگر شهادت دهند.(96)

مسجد و امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای نقشی بس بزرگ در سلامت جامعه اسلامی است. مسجد بستر مناسبی برای تحقق این دو فرضیه بزرگ الهی است. زیرا مسجد مرکز حضور و تجمع نیروهای زبده و برگزیده است که: لا یأتی المسجد من کل قبیله الا وافدها و من کل اهل بیت الا نجیبها.(97)
مسجد پایگاه جوانمردانی است که در برابر تعرض به مقدسات دینی بر می آشوبند و عرصه را بر متجاوزان به حریم دین تنگ می کنند.(98)
مسجد، جایگاه گرد آمدن فرزندان مکتب است؛ آنان که با یک دست قرآن و با دستی دیگر سلاح بر گرفته اند. این حضور نشان قدرت و عزت اسلام و مسلمانان است و سبب می شود تا خیره سران نتوانند به حریم دین تجاوز کنند.(99) ضمن اینکه اجتماع در مسجد، خود اقامه یک معروف بزرگ الهی یعنی نماز و دیگر شعایر است.
از سوی دیگر در سایه تجمع و انسجامی که مؤمنان در مسجد می یابند، می توان بهترین تشکیل مردمی را برای مبارزه با منکرات و مفاسد اجتماعی پی ریزی نمود.
امام رضا علیه السلام در حدیثی که پیشتر گذشت، یکی از آثار و برکات نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد برگزار می شود - همیاری بر بر و تقوا شمرده اند. بی گمان امر به معروف و نهی از منکر از نمونه های روشن بر و تقواست.
در ادامه همین حدیث آمده است که: حضور در مسجد و نماز جماعت سبب جلوگیری از بسیاری از گناهان است.(100)
این گفتار امام علیه السلام به روشی نقش ارزنده مسجد را در مبارزه با مفاسد اجتماعی به ما نشان می دهد.
بدینسان یکی از ملاکهای ارزیابی مسجد نمونه، نقش مؤثری است که در زمینه احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر ایفا خواهد نمود.

ه-ابعاد نظامی مسجد نمونه

جامعه ای که در راه تحقق ارزشهای اسلامی گام بر می دارد، هیچگاه از دستبرد و تجاوز دشمنان دین ایمن نمی ماند؛ این رهنمود قرآن است که: ولا یزالون یقاتلونکم حتی یردوکم عن دینکم(101) کافران همواره با شما می جنگند، تا آنگاه که شما را از دینتان برگردانند.
از سوی دیگر، در جهاد اسلامی رسیدن به پیروزی، همواره در گرو برخورداری از نیروهای رزمنده مؤمن، معتقد و مکتبی است.
مسجد در این زمینه، نقشی حیاتی را ایفا می کند؛ زیرا در حقیقت رزمندگان مدافع اسلام، پرورش یافته مساجدند.
این مسجد است که در فضای قدس و طهارت و شکوفایی علمی، فرهنگی و تربیتی خود، بذر ایمان، آگاهی و روشن بینی را در جان و دل جوانان حق جو می پرورد.
دست پرورده های مسجد، گاه چنان به بار می نشینند که حتی مربیان خود را هم دچار شگفتی می کنند. آنان در نهایت خار چشم دشمنان دین و مایه عزت و آبروی مسلمانان می شوند. خدای تعالی، ستم ستیزی این گونه مسلمانان پارسا را چنین ترسیم می نماید: و مثلهم فی الانجیل کزرع اخرج شطئه فازره فاستغلظ فاستوی علی سوقه یعجب الزراع لیغیظ بهم الکفار مثل پیروان راستین پیامبر همچون نهالی است که جوانه خویش را از زمین بیرون می آورد، رفته رفته نیرومند و استوار می شود و بر پای خویش می ایستد تا آنکه سرانجام مایه خشم و غضب کافران می شود.
در دوران ما نیز بوستان مسجد، چنین گلهایی را پرورد و امام خمینی درباره آنان فرمود: شما ما را با فداکاریها و خدمتتان خجل کرده اید. شما با کارهای خودتان سبب مباهات و افتخار پیامبر اکرم صلی الله علی و آله شده اید. شما امام زمان (عج) را رو سفید کردید. شما در پیشگاه خداوند متعال مقامی دارید که ما باید به شما غبطه ببریم.(102)
پس مسجد از یک سو، مهد و پرورشگاه نیروهای مدافع اسلام و میهن اسلامی است. پایگاهی است که سربازان اسلام، آموزشهای عقیدتی را در آنجا سپری می کنند.
از سوی دیگر به هنگام بروز جنگ و پیدایش ناامنی در جامعه، مسجد بسان پایگاه و سنگری استوار برای رزمندگان اسلام عمل می کند.
ما این نقش مسجد را در مسجد نمونه اسلام یعنی مسجدالنبی آشکارا مشاهده می کنیم واقدی در کتاب مغازی در شرح حوادث جنگ احد چنین می گوید: بزرگان اوس و خزرج مانند سعد بن عباده، سعد بن معاذ و اسید بن حضیر همراه با عده ای، در حالی که مسلح بودند، شب جمعه را در مسجد و کنار خانه پیامبر صلی الله علی و آله گذراندند. چون از شبیخون مشرکان بیم داشتند، شب جمعه از مدینه پاسداری کردند تا آنکه صبح شد.(103)
پس از جنگ احد نیز که خطر حمله قریش به مدینه همچنان وجود داشت، سران اوس و خزرج همراه با عده ای دیگر چون حباب بن منذر، اوس بن خولی، قتاده بن نعمان و دیگران در مسجد به پاسداری مشغول بودند.(104) همین ماجرا در جنگ بنی قرظیه و غابه نیز تکرار می شود.(105)
بی گمان کاوش در تاریخ مسلمانان صدر اسلام، مواردی دیگر از چنین عملکردی را به ما نشان خواهد داد.
از آغاز اوج گیری انقلاب اسلامی ایران تا کنون، جلوه های پر فروغی از نقش مسجد در این زمینه رخ نموده است. بنابراین می توان گفت: مسجدی که در آن نیروهای بسیج مردمی گرد هم می آیند، تا از امنیت و آسایش مردم پاسداری کنند، در واقع یکی از شاخصه های مسجد نمونه را داراست.
مسجد در بعد نظامی - افزون بر آنچه گذشت - محل برافراشته شدن پرچم سپاه اسلام، و اعزام آنان به جبهه های نبرد است. ما این نکته را در کتابهای سیره و مغازی در موارد متعدد می یابیم.(106)
امام خمینی در یکی از سخنان خویش به همین نقش مسجد اشاره کرده؛ می فرماید: در صدر اسلام هر وقت مسلمین می خواستند به جنگ عزیمت کنند، از مساجد تجهیز می شدند.(107)
مسجد همچنین جایگاه گفتگو و مشورت پیرامون مسائل نظامی بوده است. پیامبر اکرم صلی الله علی و آله در آستانه جنگ احد، در مسجد پیرامون چگونگی رویارویی با مشرکان قریش، با یاران خود به تبادل نظر پرداخت.(108)
مسجد پایگاه استواری است که از رزمندگان جبهه ها پشتیبانی می کند؛ کمکهای مردمی به جبهه ها را شامان می بخشد؛ کمبودهای جبهه و سربازان اسلامی را بر طرف می کند و حامی خوبی برای خانواده های رزمندگان و ایثارگران است. پیامبر صلی الله علی و آله گاه از مسجد همراه با اصحاب خود از خانواده های شهیدان سرکشی می کردند.(109)
تبلیغات مسجد، مسأله جنگ را به عنوان یک مسأله اولی در ذهن و فکر مسلمانان زنده نگه می دارد و همزمان فرهنگ ایثار و جهاد و شهادت را که مایه برپایی و پایداری جبهه هاست، شکوفایی می بخشد.
مسجدیان با دعاهای خالصانه خود پشتوانه ای عظیم برای جبهه های نبرد فراهم می آورند. آنان با دعاهای خود از یک سو باران عنایتها و الطاف الهی را بر جبهه ها نازل می کنند و هم با این کار همراهی و همدلی خود را با رزمندگان نشان می دهند؛ تا آنان با شور و دلگرمی بیشتری به جهاد مقدس خود ادامه دهند.
آنچه گذشت گوشه هایی از نقشهای مثبت و سازنده ای است که مسجد می تواند در ابعاد نظامی و دفاع مقدس ایفا نماید. بنابراین هر اندازه مسجد در زمینه های یاد شده از نقشی مؤثرتر و کارآمدتر برخوردار باشد، در حقیقت به مسجد نمونه اسلام نزدیکتر است.