مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد و پاسداری از عدالت

از دیگر جنبه هایی که به کارکرد مسجد در زمینه های اجتماعی - سیاسی مربوط می شود، نقشی است که این نهاد مقدس در گسترش عدالت در ابعاد گوناگون آن و مبارزه با ظلم و بی عدالتی ایفا می کند.
از هنگامی که پیامبر صلی الله علی و آله مسجد را بنا نهاد، همواره آنان که مورد تعدی و ستم قرار می گرفتند، به مسجد پناه می آوردند. داد مظلومان از ظالمان در مسجد ستانده می شد.
قضاوتهای امیر المؤمنین علیه السلام در دکه القضای مسجد کوفه، امتداد بخشیدن به همین نقش مسجد بود.
دادگستر جهان، امام مهدی علیه السلام قیام مقدس خویش را برای حاکمیت عدالت در زمین، از مسجدالحرام آغاز می کند.(88) بر پایه نقلی، پایگاه آن حضرت و کسانی که پس از وی عهده دار بپاداشتن قسط و عدالتند، یکی از مساجد کوفه به نام مسجد سهله است.(89)
از دیدگاه فقه اسلام ناب، امام جماعت مسجد که اصلی ترین عنصر گرداننده مسجد است باید به زیور عدالت آراسته باشد.(90) به طور طبیعی، این امر سبب خواهد شد تا فضای مسجد به عطر دل انگیز عدالت معطر شود. از این رو اگر مسجد را خانه عدالت نام نهیم، سخنی گزاف نگفته ایم.
بی گمان، هر گاه مردم بیابند که مسجد هم عبادتگاه است و هم دادگاه و محل دفاع از مظلومان و مبارزه با تبعیض و بی عدالتی، آن را خانه امید خود می دانند و با دیده قدس و احترام بیشتری بدان می نگرند. چنانکه مسجد، در جایگاه اصیل خویش این گونه بوده است.
امروزه با پیچیده شدن کار دادرسی، رسیدگی به دعاوی در حوزه صلاحیت دادگاهها قرار گرفته است. با این حال می توان داوری و حکمیت را - که هم در فقه اسلامی(91) و هم در قانون آیین دادرسی مدنی(92) پذیرفته شده - در مساجد رونق داد و امامان جماعت مساجد را در رفع اختلافهای موجود در میان مردم فعال نمود.
دخالت افراد واجد صلاحیت در این زمینه هم حجم پرونده های دادگاهها را کاهش می دهد و هم مسجد را در ایفای نقشی که از آغاز بر عهده او بوده، فعال می نماید.
در بعد عدالت اجتماعی نیز مسجد همواره کانون مبارزه با ستم و بی عدالتی بوده است به عنوان نمونه می توان به خطبه آتشین فاطمه زهرا علیهاالسلام که در دفاع از مقام ولایت و مبارزه با ستم بر اهل بیت پیامبر در مسجدالنبی ایراد شد، اشاره کرد.
شرح مبارزات گسترده، ریشه دار و اصیل مساجد با دستگاههای ظلم و ستم در گذر زمان، خود موضوع نوشتاری جداگانه است و در این مختصر نمی گنجد.
از همین رو، حاکمان ستم پیشه در تجاوز به حریم مساجد همواره از هیچ تلاشی فروگذار نکرده اند. در سخنی از امام صادق علیه السلام آمده است که: ولایت حاکمان ستمگر موجب خرابی و رکود مساجد است.(93)
در دوران انقلاب اسلامی مردم ایران بر علیه نظام ستمشاهی، جلوه هایی از نقش مسجد در بعد ستم ستیزی، آشکارا مشاهده شد. تا آنجا که می توانیم انقلاب اسلامی ایران را فرزند مسجد بر شمردیم. اکنون نیز جلوه هایی از همین مبارزات مقدس را در برخی از کشورهای اسلامی شاهدیم.
بر پایه همین ارزیابی از مسجد، امام صادق علیه السلام خطاب به یکی از یاران خویش به نام یونس بن یعقوب می فرماید: ستمگران را حتی در ساختن مسجد نیز یاری مکن.(94)؛ زیرا هرگاه آنان بخواهند از خانه عدالت، پوششی برای بیدادگری خویش بسازند، کمک کردن به آنان کمک به بنای مسجد نیست؛ که گامی در راستای هدم و ویرانی مساجد است.
پس یکی از ویژگیهای مسجد نمونه آن است که در گسترش عدالت فردی و اجتماعی در جامعه دارای نقشی سازنده و مثبت باشد.

مسجد و حکومت

در هر جامعه ای حکومت یکی از عناصر مهم آن به شمار می آید. صلاح و فساد حکومت، نقشی مؤثر در صلاح و فساد مردم دارد. از همین رو مسجد در ارتباط با این پدیده مهم هرگز بی تفاوت نیست. مسجد همواره با حکومتهای ناصالح و فاسد در ستیز و مبارزه بوده است. مسجد و مسجدیان همواره حکومت فاسد و جائر را به عنوان منکری بزرگ مورد تعرض قرار داده اند.
اما مسجد برای حکومت صالح همچون یک پایگاه مهم عمل می کند. در حکومت اسلامی با آنکه جنبه های مردمی خود را کاملاً حفظ می کند، ارتباط تنگاتنگی نیز با حاکمیت جامعه دارد؛ تا آنجا که می توان آن را بک نهاد مردمی - حکومتی نامید. از این رو حاکم اسلامی می تواند به صلاحدید خود در اداره امور آن دخالت نماید.
مسجد در این هنگام از یک سو بازوان حکومت و اهرمی توانمند برای رهبری جامعه اسلامی است و در عین حال چونان چشمانی امین برای حاکمیت اسلامی عمل می کند.
مسجد با نظارت دقیق و مردمی، عملکرد دستگاههای حکومتی را مورد ارزیابی قرار می دهد. همچون دوستی نیک اندیش و خیر خواه در سختیها و مشکلات یار و یاور حکومت صالح است؛ هم عیبها و نقصها را بازگو می کند و هم در راستای رفع آنها می کوشد.
از آغاز پیروی انقلاب اسلامی تا کنون، مساجد کشور ما در ایفای چنین نقشی فعال بوده اند. با این حال در سایه برنامه ریزی صحیح می توان از این پایگاههای مقدس بهتر و بیشتر بهره برداری کرد.
البته تردیدی نیست که هر گونه برنامه ریزی باید با رعایت اصل مهم مردمی بودن مساجد صورت گیرد.
از دیگر جنبه های ارتباط مسجد با حاکمیت جامعه، نقش مسجد در پرورش نیروهای متعهدی است که حکومت اسلامی به آنها نیاز دارد. زیرا این مسجد است که بار هدایت فکری و تربیتی نیروهای جامعه را بر دوش دارد. از این رو می توان گفت: یکی از رسالتهای مسجد نمونه پرورش نیروهای متعهد برای اداره امور جامعه اسلامی است.
همچنین مسجد نقش مهمی در شناسایی نیروهای انسانی و کارآمدی دارد که نظام اسلامی نیازمند آنهاست. زیرا معمولاً کسی که در مسجد حضور می یابد، بخش مهمی از توانایی و استعدادهای خود را آشکار می کند.
در رفت و آمد به مسجد، خلق و خویها، آداب و منشهای افراد تا اندازه زیادی هویدا می شود. این شناسایی در روابط افراد با یکدیگر سازنده و مؤثر است. حاکمیت اسلامی نیز می تواند از این گذر، نیروهای متعهد و مورد نیاز خود را بشناسد.
از آنچه گذشت روشن می شود که مسجد در شناساندن استعدادهای جامعه در زمینه نیروی انسانی، توانایی فراوان دارد. امروزه دولتها بودجه های سنگینی را هزینه می کنند تا اطلاعاتی از وضعیت نیروهای انسانی کشور به دست آورند. مسجد در جامعه اسلامی - بی آنکه امکاناتی مصرف کنند - این مهم را تا حدود زیادی انجام می دهد.
امامان معصوم علیهم السلام در سخنان خود به این نقش مسجد اشاره نموده اند. در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده است که: نماز جماعت سبب می شود تا مؤمنان بتوانند درباره یکدیگر شهادت بدهند.(95)
امام صادق علیه السلام نیز فرموده است: نماز جماعت و اجتماعات اسلامی از آن رو تشریع شده که نمازگزاران از بی نمازان شناخته شوند و آنان که به نماز خواندن در اول وقت اهمیت می دهند از کسانی که چنین نیستند، تمییز داده شوند و مردم بتوانند به خوبی و بدی یکدیگر شهادت دهند.(96)

مسجد و امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای نقشی بس بزرگ در سلامت جامعه اسلامی است. مسجد بستر مناسبی برای تحقق این دو فرضیه بزرگ الهی است. زیرا مسجد مرکز حضور و تجمع نیروهای زبده و برگزیده است که: لا یأتی المسجد من کل قبیله الا وافدها و من کل اهل بیت الا نجیبها.(97)
مسجد پایگاه جوانمردانی است که در برابر تعرض به مقدسات دینی بر می آشوبند و عرصه را بر متجاوزان به حریم دین تنگ می کنند.(98)
مسجد، جایگاه گرد آمدن فرزندان مکتب است؛ آنان که با یک دست قرآن و با دستی دیگر سلاح بر گرفته اند. این حضور نشان قدرت و عزت اسلام و مسلمانان است و سبب می شود تا خیره سران نتوانند به حریم دین تجاوز کنند.(99) ضمن اینکه اجتماع در مسجد، خود اقامه یک معروف بزرگ الهی یعنی نماز و دیگر شعایر است.
از سوی دیگر در سایه تجمع و انسجامی که مؤمنان در مسجد می یابند، می توان بهترین تشکیل مردمی را برای مبارزه با منکرات و مفاسد اجتماعی پی ریزی نمود.
امام رضا علیه السلام در حدیثی که پیشتر گذشت، یکی از آثار و برکات نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد برگزار می شود - همیاری بر بر و تقوا شمرده اند. بی گمان امر به معروف و نهی از منکر از نمونه های روشن بر و تقواست.
در ادامه همین حدیث آمده است که: حضور در مسجد و نماز جماعت سبب جلوگیری از بسیاری از گناهان است.(100)
این گفتار امام علیه السلام به روشی نقش ارزنده مسجد را در مبارزه با مفاسد اجتماعی به ما نشان می دهد.
بدینسان یکی از ملاکهای ارزیابی مسجد نمونه، نقش مؤثری است که در زمینه احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر ایفا خواهد نمود.