مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد و احیای ارزشها

جامعه ای که دچار بحران ارزشها شود و در آن ضد ارزشها جایگزین ارزشها گردد، در پایان سرنوشتی جز شکست و از هم پاشیدگی نخواهد داشت.
از این رو نهادهایی که در جامعه نقش ارزشگذاری صحیح را داشته باشند و ارزشهای حقیقی را احیا و ترویج نمایند از موقعیتی والا برخوردارند.
مسجد در جایگاه اصیل خود یک الگوی ارزشگذاری است. ارزشهای فراموش شده در مسجد مطرح می شود. در آنجا نیازمند و ثروتمند، رئیس و زیر دست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی و ظاهری را کنار می نهند و همه در کنار یکدیگر و دوش به دوش هم می ایستند.
در مسجد، تنها ارزشهای حقیقی همچون تقوا و جهاد مطرح است. بر پایه فقه اسلامی شایسته است آنان که از فضیلتهایی همچون علم، تقوا، ایثار و جهاد برخوردارند، در صف اول نماز جماعت بایستند.(76) این امر خود نوعی ارزشگذاری و ترویج ارزشهای اصیل است.
در مسجد پیامبر صلی الله علی و آله گاه کسانی یافت می شدند که نه تنها از جهاد و ایثار بویی نبرده بودند؛ بلکه از راههای گوناگون، نفاق و دو دستگی را در جامعه ترویج می نمودند و عملاً با پیامبر صلی الله علی و آله به رویارویی می پرداختند. آنان با این حال انتظار داشتند در مسجد جایگاهی والا داشته باشند.
مسلمانان این گونه افراد را از مسجد طرد می کردند؛ زیرا آنان با الهام از رهنمودهای پیامبر صلی الله علی و آله جاهای حساس مسجد را از آنان مسلمانان مؤمن، متعهد و ایثارگر می دانستند.
عبدالله بن ابی که از سران منافقان بود، در جنگ احد در نیمه راه از کارزار روی گرداند. جمعی نیز به پیروی از او پیامبر صلی الله علی و آله را رها کرده، به مدینه بازگشتند. عبدالله با این حال در اولین نماز جمعه ای که پس از جنگ احد بر پا شد، در جایگاه مخصوص خود حضور یافت و شعارهایی دروغین مبنی بر حمایت از پیامبر صلی الله علی و آله سر داد. مسلمانان در حضور پیامبر صلی الله علی و آله او را از مسجد بیرون راندند و به او گفتند: تو لایق چنین جایگاهی نیستی.(77)
آری مسجد، خانه دفاع از ارزشها و مسجدیان، نگهبان ارزشهای اسلامیند.
مسجدیان اصیل تا آنجا بر دفاع از ارزشهای بزرگ اسلامی پای می فشردند که حتی حاضر نیستند تلاشهای خود در راستای عمران و آبادی مساجد را با جهاد رزمندگان و هجرت مهاجران مقایسه کنند.
آنان این رهنمود را از قرآن فراگرفتند، آنجا که فرموده است: اجعلتم سقایه الحاج و عماره المسجد الحرام کمن آمن بالله والیوم الآخر و جاهد فی سبیل الله لا یستوون عندالله و الله لایهدی القوم الظالمین(78)
آیا سیراب کردن حاجیان و آباد نمودن مسجدالحرام را مانند کار کسی قرار می دهید که به خدا و روز واپسین ایمان آورده، و در راه خدا به جهاد برخاسته است؟ این دو نزد خداوند یکسان نیستند و خداوند ستمگران را هدایت نمی کند.
چنانکه بیاری از مفسران شیعه و سنی گفته اند،(79) این آیه هنگامی نازل شد که عباس، مسئول آبرسانی به حاجیان و شیبه، سرپرست مسجدالحرام درباره شرافت و بزرگی منصب خویش به یکدیگر فخر می فروختند.
در این میان علی علیه السلام بر آنان وارد شد. او مقام خویش را از آن رو که در راه خدا جهاد و هجرت کرده بود برتر از منزلت آنان داشت. آنگاه خداوند متعال با این آیه برداشت و دیدگاه علی علیه السلام را تأیید نمود.
این گفتار خداوند به همه خدمتگذاران خانه خدا می آموزد که گرچه تلاش آنها در راستای عمران و آبادی مسجد، مقدس و محبوب درگاه خداست، ولی در مقام ارزشگذاری، عمل آنان با هجرت و جهاد در راه خدا همانند نیست.
آری اگر جهاد مجاهدان و هجرت مهاجران نباشد، هیچ نشانی از مسجد و عبادتگاه نیست(80) تا نیازی به سرپرست و متولی داشته باشد.
به هر رو، یکی از شاخصهایی که در شناخت مسجد نمونه باید مورد ارزیابی قرار گیرد، میزان نقشی است که مسجد در احیای ارزشهای اسلامی و پاسداری از آنها ایفا می کند.

مسجد و وحدت اجتماعی

می دانیم که وحدت اجتماعی، عنصری اساسی برای سلامت و بقای اصل و اساس خر جامعه ای است. مسجد در تحکیم این عنصر اساسی، نقشی بس بزرگ ایفا می کند. افراد گوناگون، زن و مرد، بزرگ و کوچک، صاحبان افکار و سلیقه های مختلف، همه در یک جا گرد هم می آیند. همدل و همسو و دوش به دوش یکدیگر می ایستند.
حضوری این چنین، وحدت و همدلی را در جامعه هم استوار می کند و هم به دشمنان پیدا و پنهان جامعه اسلامی می نمایاند و مایه یأس و نومیدی آنان می شود.
بر پایه چنین ترسیمی از مسجد است که خداوند متعال، پیامبر خویش را از نماز گذاردن و حتی حضور در مسجدی که وحدت جامعه اسلامی را دچار آسیب کند، تهی می نماید.(81) آن حضرت نیز نه تنها در چنین مسجدی حضور نیافتند، بلکه جمعی را فرمان دادند تا آن را به آتش کشند. حتی بنابر نقلی، زمین آن مسجد به مزبله دان تبدیل شد.(82)
شواهدی نشان می دهد که پاره ای از مقررات نماز جماعت همچون تأکید بر منظم بودن صفها و اتصال شانه های نمازگزاران، نهی از اینکه نمازگزار تنها در یک صف بایستد و یا موقع اذان از مسجد، خارج شود(83) و... بدین منظور تشریع شده تا هم وحدت و هماهنگی مسلمانان بیشتر شود و هم بهتر به نمایش گذاشته شود.
از این رو می توان گفت: مسجد هر قدر وحدت و یکپارچگی مسلمانان را پایدارتر کند و قشرهای بیشتری از جامعه را در بر گیرد، به مسجد نمونه نزدیکتر است.
در همین راستا، در فقه اسلامی بر حضور در مساجد پر جمعیت تر(84) و مساجد برادران اهل سنت(85) فراوان تأکید شده است؛ زیرا اجتماعات پر شکوهتر، وحدت مسلمانان را بهتر به نمایش می گذارد.
حضور پیروان مذاهب گوناگون در یک مسجد نیز نشانگر آن است که اختلافهای عقیدتی و مذهبی نتوانسته صف واحد مسلمانان را دچار تفرقه و پراکندگی کند.
پس مسجد نمونه در مناطقی که پیروان مذاهب گوناگون زندگی می کنند، مسجدی است که همگان با وجود اختلافهای مذهبی، دوش به دوش هم در آن نماز بگزارند.
از نظر پیشوای ما امام صادق علیه السلام کسی که در صف اول نماز جماعت برادران اهل سنت حضور یابد و در صف اول بایستد، همچون کسی است که شمشیر خویش را از نیام بر کشیده و آماده نبرد در راه خداست.(86)
راز این سخن امام علیه السلام روشن است. در حقیقت نمایش وحدت و همدلی مسلمانان، همان آرمان رسول خداست و ارزش آن کمتر از جنگیدن با دشمنان دین خدا نیست.
البته از نگاه پیشوایان دین، این اجتماعات و دوش به دوش هم ایستادنها در نهایت باید همدلی و نزدیک شدن قلبها را به ارمغان آورد. در گفتاری از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است: صفهای نمازگزارانی که دلهای آنان با هم نزدیک و همراه نباشد، چیزی نیست که بتوان بدان خرسند بود.(87)
پس مسجد نمونه در زمینه وحدت، مسجدی است که اتحاد و یکپارچگی جامعه اسلامی را استوار نماید. نمازگزاران آن به راستی همدل و با صفا بوده، از کینه ها و کدورتها به دور باشند و همدلی و اتحاد خود را به دشمنان آشکار و نهان جامعه اسلامی نشان دهند.

مسجد و پاسداری از عدالت

از دیگر جنبه هایی که به کارکرد مسجد در زمینه های اجتماعی - سیاسی مربوط می شود، نقشی است که این نهاد مقدس در گسترش عدالت در ابعاد گوناگون آن و مبارزه با ظلم و بی عدالتی ایفا می کند.
از هنگامی که پیامبر صلی الله علی و آله مسجد را بنا نهاد، همواره آنان که مورد تعدی و ستم قرار می گرفتند، به مسجد پناه می آوردند. داد مظلومان از ظالمان در مسجد ستانده می شد.
قضاوتهای امیر المؤمنین علیه السلام در دکه القضای مسجد کوفه، امتداد بخشیدن به همین نقش مسجد بود.
دادگستر جهان، امام مهدی علیه السلام قیام مقدس خویش را برای حاکمیت عدالت در زمین، از مسجدالحرام آغاز می کند.(88) بر پایه نقلی، پایگاه آن حضرت و کسانی که پس از وی عهده دار بپاداشتن قسط و عدالتند، یکی از مساجد کوفه به نام مسجد سهله است.(89)
از دیدگاه فقه اسلام ناب، امام جماعت مسجد که اصلی ترین عنصر گرداننده مسجد است باید به زیور عدالت آراسته باشد.(90) به طور طبیعی، این امر سبب خواهد شد تا فضای مسجد به عطر دل انگیز عدالت معطر شود. از این رو اگر مسجد را خانه عدالت نام نهیم، سخنی گزاف نگفته ایم.
بی گمان، هر گاه مردم بیابند که مسجد هم عبادتگاه است و هم دادگاه و محل دفاع از مظلومان و مبارزه با تبعیض و بی عدالتی، آن را خانه امید خود می دانند و با دیده قدس و احترام بیشتری بدان می نگرند. چنانکه مسجد، در جایگاه اصیل خویش این گونه بوده است.
امروزه با پیچیده شدن کار دادرسی، رسیدگی به دعاوی در حوزه صلاحیت دادگاهها قرار گرفته است. با این حال می توان داوری و حکمیت را - که هم در فقه اسلامی(91) و هم در قانون آیین دادرسی مدنی(92) پذیرفته شده - در مساجد رونق داد و امامان جماعت مساجد را در رفع اختلافهای موجود در میان مردم فعال نمود.
دخالت افراد واجد صلاحیت در این زمینه هم حجم پرونده های دادگاهها را کاهش می دهد و هم مسجد را در ایفای نقشی که از آغاز بر عهده او بوده، فعال می نماید.
در بعد عدالت اجتماعی نیز مسجد همواره کانون مبارزه با ستم و بی عدالتی بوده است به عنوان نمونه می توان به خطبه آتشین فاطمه زهرا علیهاالسلام که در دفاع از مقام ولایت و مبارزه با ستم بر اهل بیت پیامبر در مسجدالنبی ایراد شد، اشاره کرد.
شرح مبارزات گسترده، ریشه دار و اصیل مساجد با دستگاههای ظلم و ستم در گذر زمان، خود موضوع نوشتاری جداگانه است و در این مختصر نمی گنجد.
از همین رو، حاکمان ستم پیشه در تجاوز به حریم مساجد همواره از هیچ تلاشی فروگذار نکرده اند. در سخنی از امام صادق علیه السلام آمده است که: ولایت حاکمان ستمگر موجب خرابی و رکود مساجد است.(93)
در دوران انقلاب اسلامی مردم ایران بر علیه نظام ستمشاهی، جلوه هایی از نقش مسجد در بعد ستم ستیزی، آشکارا مشاهده شد. تا آنجا که می توانیم انقلاب اسلامی ایران را فرزند مسجد بر شمردیم. اکنون نیز جلوه هایی از همین مبارزات مقدس را در برخی از کشورهای اسلامی شاهدیم.
بر پایه همین ارزیابی از مسجد، امام صادق علیه السلام خطاب به یکی از یاران خویش به نام یونس بن یعقوب می فرماید: ستمگران را حتی در ساختن مسجد نیز یاری مکن.(94)؛ زیرا هرگاه آنان بخواهند از خانه عدالت، پوششی برای بیدادگری خویش بسازند، کمک کردن به آنان کمک به بنای مسجد نیست؛ که گامی در راستای هدم و ویرانی مساجد است.
پس یکی از ویژگیهای مسجد نمونه آن است که در گسترش عدالت فردی و اجتماعی در جامعه دارای نقشی سازنده و مثبت باشد.