مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد و تعاون اجتماعی

گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنها، همگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز در پی داشته باشد. مسجد، پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی است برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی های اجتماعی.
امام رضا علیه السلام در گفتاری نورانی یکی از فواید و آثار سازنده نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد بر پا می شود - همیاری و تعاون مسلمانان بر بر و تقوا بر شمرده است.(75)
این سخن امام علیه السلام باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود. کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان، پرداخت وام، اعطای خدمات درمانی، اقدامات برای تسهیل ازدواج زوجهای جوان، برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و اموری از این دست، همگی از مصادیق تعاون بر بر و تقوا است. در سایه برنامه ریزی صحیح می توان این گونه کارهای خیر را به خوبی در مسجد انجام داد.
البته پرداختن بدین امور باید به گونه ای باشد که به شأن و آبرو، کرامت و عزت افراد آسیبی وارد نکند.
متأسفانه گاه مشاهده می شود شیوه های کمک و دستگیری از مستمندان و نیازمندان در برخی از مساجد به گونه ای است که عزت و کرامت انسانی را مخدوش می سازد.

مسجد و احیای ارزشها

جامعه ای که دچار بحران ارزشها شود و در آن ضد ارزشها جایگزین ارزشها گردد، در پایان سرنوشتی جز شکست و از هم پاشیدگی نخواهد داشت.
از این رو نهادهایی که در جامعه نقش ارزشگذاری صحیح را داشته باشند و ارزشهای حقیقی را احیا و ترویج نمایند از موقعیتی والا برخوردارند.
مسجد در جایگاه اصیل خود یک الگوی ارزشگذاری است. ارزشهای فراموش شده در مسجد مطرح می شود. در آنجا نیازمند و ثروتمند، رئیس و زیر دست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی و ظاهری را کنار می نهند و همه در کنار یکدیگر و دوش به دوش هم می ایستند.
در مسجد، تنها ارزشهای حقیقی همچون تقوا و جهاد مطرح است. بر پایه فقه اسلامی شایسته است آنان که از فضیلتهایی همچون علم، تقوا، ایثار و جهاد برخوردارند، در صف اول نماز جماعت بایستند.(76) این امر خود نوعی ارزشگذاری و ترویج ارزشهای اصیل است.
در مسجد پیامبر صلی الله علی و آله گاه کسانی یافت می شدند که نه تنها از جهاد و ایثار بویی نبرده بودند؛ بلکه از راههای گوناگون، نفاق و دو دستگی را در جامعه ترویج می نمودند و عملاً با پیامبر صلی الله علی و آله به رویارویی می پرداختند. آنان با این حال انتظار داشتند در مسجد جایگاهی والا داشته باشند.
مسلمانان این گونه افراد را از مسجد طرد می کردند؛ زیرا آنان با الهام از رهنمودهای پیامبر صلی الله علی و آله جاهای حساس مسجد را از آنان مسلمانان مؤمن، متعهد و ایثارگر می دانستند.
عبدالله بن ابی که از سران منافقان بود، در جنگ احد در نیمه راه از کارزار روی گرداند. جمعی نیز به پیروی از او پیامبر صلی الله علی و آله را رها کرده، به مدینه بازگشتند. عبدالله با این حال در اولین نماز جمعه ای که پس از جنگ احد بر پا شد، در جایگاه مخصوص خود حضور یافت و شعارهایی دروغین مبنی بر حمایت از پیامبر صلی الله علی و آله سر داد. مسلمانان در حضور پیامبر صلی الله علی و آله او را از مسجد بیرون راندند و به او گفتند: تو لایق چنین جایگاهی نیستی.(77)
آری مسجد، خانه دفاع از ارزشها و مسجدیان، نگهبان ارزشهای اسلامیند.
مسجدیان اصیل تا آنجا بر دفاع از ارزشهای بزرگ اسلامی پای می فشردند که حتی حاضر نیستند تلاشهای خود در راستای عمران و آبادی مساجد را با جهاد رزمندگان و هجرت مهاجران مقایسه کنند.
آنان این رهنمود را از قرآن فراگرفتند، آنجا که فرموده است: اجعلتم سقایه الحاج و عماره المسجد الحرام کمن آمن بالله والیوم الآخر و جاهد فی سبیل الله لا یستوون عندالله و الله لایهدی القوم الظالمین(78)
آیا سیراب کردن حاجیان و آباد نمودن مسجدالحرام را مانند کار کسی قرار می دهید که به خدا و روز واپسین ایمان آورده، و در راه خدا به جهاد برخاسته است؟ این دو نزد خداوند یکسان نیستند و خداوند ستمگران را هدایت نمی کند.
چنانکه بیاری از مفسران شیعه و سنی گفته اند،(79) این آیه هنگامی نازل شد که عباس، مسئول آبرسانی به حاجیان و شیبه، سرپرست مسجدالحرام درباره شرافت و بزرگی منصب خویش به یکدیگر فخر می فروختند.
در این میان علی علیه السلام بر آنان وارد شد. او مقام خویش را از آن رو که در راه خدا جهاد و هجرت کرده بود برتر از منزلت آنان داشت. آنگاه خداوند متعال با این آیه برداشت و دیدگاه علی علیه السلام را تأیید نمود.
این گفتار خداوند به همه خدمتگذاران خانه خدا می آموزد که گرچه تلاش آنها در راستای عمران و آبادی مسجد، مقدس و محبوب درگاه خداست، ولی در مقام ارزشگذاری، عمل آنان با هجرت و جهاد در راه خدا همانند نیست.
آری اگر جهاد مجاهدان و هجرت مهاجران نباشد، هیچ نشانی از مسجد و عبادتگاه نیست(80) تا نیازی به سرپرست و متولی داشته باشد.
به هر رو، یکی از شاخصهایی که در شناخت مسجد نمونه باید مورد ارزیابی قرار گیرد، میزان نقشی است که مسجد در احیای ارزشهای اسلامی و پاسداری از آنها ایفا می کند.

مسجد و وحدت اجتماعی

می دانیم که وحدت اجتماعی، عنصری اساسی برای سلامت و بقای اصل و اساس خر جامعه ای است. مسجد در تحکیم این عنصر اساسی، نقشی بس بزرگ ایفا می کند. افراد گوناگون، زن و مرد، بزرگ و کوچک، صاحبان افکار و سلیقه های مختلف، همه در یک جا گرد هم می آیند. همدل و همسو و دوش به دوش یکدیگر می ایستند.
حضوری این چنین، وحدت و همدلی را در جامعه هم استوار می کند و هم به دشمنان پیدا و پنهان جامعه اسلامی می نمایاند و مایه یأس و نومیدی آنان می شود.
بر پایه چنین ترسیمی از مسجد است که خداوند متعال، پیامبر خویش را از نماز گذاردن و حتی حضور در مسجدی که وحدت جامعه اسلامی را دچار آسیب کند، تهی می نماید.(81) آن حضرت نیز نه تنها در چنین مسجدی حضور نیافتند، بلکه جمعی را فرمان دادند تا آن را به آتش کشند. حتی بنابر نقلی، زمین آن مسجد به مزبله دان تبدیل شد.(82)
شواهدی نشان می دهد که پاره ای از مقررات نماز جماعت همچون تأکید بر منظم بودن صفها و اتصال شانه های نمازگزاران، نهی از اینکه نمازگزار تنها در یک صف بایستد و یا موقع اذان از مسجد، خارج شود(83) و... بدین منظور تشریع شده تا هم وحدت و هماهنگی مسلمانان بیشتر شود و هم بهتر به نمایش گذاشته شود.
از این رو می توان گفت: مسجد هر قدر وحدت و یکپارچگی مسلمانان را پایدارتر کند و قشرهای بیشتری از جامعه را در بر گیرد، به مسجد نمونه نزدیکتر است.
در همین راستا، در فقه اسلامی بر حضور در مساجد پر جمعیت تر(84) و مساجد برادران اهل سنت(85) فراوان تأکید شده است؛ زیرا اجتماعات پر شکوهتر، وحدت مسلمانان را بهتر به نمایش می گذارد.
حضور پیروان مذاهب گوناگون در یک مسجد نیز نشانگر آن است که اختلافهای عقیدتی و مذهبی نتوانسته صف واحد مسلمانان را دچار تفرقه و پراکندگی کند.
پس مسجد نمونه در مناطقی که پیروان مذاهب گوناگون زندگی می کنند، مسجدی است که همگان با وجود اختلافهای مذهبی، دوش به دوش هم در آن نماز بگزارند.
از نظر پیشوای ما امام صادق علیه السلام کسی که در صف اول نماز جماعت برادران اهل سنت حضور یابد و در صف اول بایستد، همچون کسی است که شمشیر خویش را از نیام بر کشیده و آماده نبرد در راه خداست.(86)
راز این سخن امام علیه السلام روشن است. در حقیقت نمایش وحدت و همدلی مسلمانان، همان آرمان رسول خداست و ارزش آن کمتر از جنگیدن با دشمنان دین خدا نیست.
البته از نگاه پیشوایان دین، این اجتماعات و دوش به دوش هم ایستادنها در نهایت باید همدلی و نزدیک شدن قلبها را به ارمغان آورد. در گفتاری از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است: صفهای نمازگزارانی که دلهای آنان با هم نزدیک و همراه نباشد، چیزی نیست که بتوان بدان خرسند بود.(87)
پس مسجد نمونه در زمینه وحدت، مسجدی است که اتحاد و یکپارچگی جامعه اسلامی را استوار نماید. نمازگزاران آن به راستی همدل و با صفا بوده، از کینه ها و کدورتها به دور باشند و همدلی و اتحاد خود را به دشمنان آشکار و نهان جامعه اسلامی نشان دهند.