مسجد نمونه

رحیم نوبهار

مسجد، کانون رایزنی و مشورت

می دانیم که مشورت و مراجعه به آرای عمومی در مسائل اجتماعی، نقشی بسزا در تکامل جامعه دارد تبادل آرا در مسائل اجتماعی، رشد و شکوفایی را به ارمغان می آورد. مسجد در جایگاه اصیل خویش، محل رایزنی های سیاسی - اجتماعی است.
خداوند متعال پیامبر خویش را فرمان داده بود تا در کارهای مهم با مردم مشورت کند.(72) مسجد، پایگاهی بود که رسیدن بدین مهم را عملی می ساخت. از این رو نویسندگانی که مسجد را مجلس شورای مسلمانان نام نهاده اند، سخنی گزاف نگفته اند.
رسم مسلمانان در زمان پیامبر صلی الله علی و آله این بود که هر گاه حادثه ای مهم رخ می داد، جارچی ندا می کرد: الصلاه جامعه؛ یعنی: برای نماز در مسجد جمع شوید. این جمله برای مردم آن زمان معنایی خاص داشت. آنان از این ندا می فهمیدند که امر مهمی مطرح است.
ابن سعد در الطبقات به نقل از سعید بن مسیب گفته است: پیش از تشریع اذان مردم را با ندای الصلاه جامعه به مسجد و نماز جماعت فرا می خواندند. پس از آنکه اذان تشریع شد، با جمله الصلاه جامعه مردم را حتی در غیر وقت نماز نیز برای کارهای مهم به مسجد فرا می خواندند.
شواهد گویایی نشان می دهد که مسلمانان حتی پیرامون مسائل نظامی نیز در مسجد به شور و مشورت می پرداختند.(73)
پس مسجد خانه آشنایی با دردها و مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنهاست. امام خمینی در گفتاری این نقش مسجد را مورد تأکید قرار داده؛ می فرماید:
این مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم صلی الله علی و آله مرکز جنگها و سیاستها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بوده؛ این طور نبوده است که در مسجد پیغمبر همان مسائل سیاسی اش بیشتر بوده؛ اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح خودشان برای مصالح مسلمین در آنجا (مساجد) فعالیت کنند.(74)
بر این پایه می توان گفت: مسجدی که نمازگزاران آن با مسائل مهم اجتماعی - سیاسی رابطه ای فعال دارند و در آنجا پیرامون مسائل مهم جامعه به رایزنی و تبادل آرا می پردازند، به مسجد نمونه نزدیکتر است.

مسجد و تعاون اجتماعی

گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنها، همگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز در پی داشته باشد. مسجد، پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی است برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی های اجتماعی.
امام رضا علیه السلام در گفتاری نورانی یکی از فواید و آثار سازنده نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد بر پا می شود - همیاری و تعاون مسلمانان بر بر و تقوا بر شمرده است.(75)
این سخن امام علیه السلام باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود. کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان، پرداخت وام، اعطای خدمات درمانی، اقدامات برای تسهیل ازدواج زوجهای جوان، برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و اموری از این دست، همگی از مصادیق تعاون بر بر و تقوا است. در سایه برنامه ریزی صحیح می توان این گونه کارهای خیر را به خوبی در مسجد انجام داد.
البته پرداختن بدین امور باید به گونه ای باشد که به شأن و آبرو، کرامت و عزت افراد آسیبی وارد نکند.
متأسفانه گاه مشاهده می شود شیوه های کمک و دستگیری از مستمندان و نیازمندان در برخی از مساجد به گونه ای است که عزت و کرامت انسانی را مخدوش می سازد.

مسجد و احیای ارزشها

جامعه ای که دچار بحران ارزشها شود و در آن ضد ارزشها جایگزین ارزشها گردد، در پایان سرنوشتی جز شکست و از هم پاشیدگی نخواهد داشت.
از این رو نهادهایی که در جامعه نقش ارزشگذاری صحیح را داشته باشند و ارزشهای حقیقی را احیا و ترویج نمایند از موقعیتی والا برخوردارند.
مسجد در جایگاه اصیل خود یک الگوی ارزشگذاری است. ارزشهای فراموش شده در مسجد مطرح می شود. در آنجا نیازمند و ثروتمند، رئیس و زیر دست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی و ظاهری را کنار می نهند و همه در کنار یکدیگر و دوش به دوش هم می ایستند.
در مسجد، تنها ارزشهای حقیقی همچون تقوا و جهاد مطرح است. بر پایه فقه اسلامی شایسته است آنان که از فضیلتهایی همچون علم، تقوا، ایثار و جهاد برخوردارند، در صف اول نماز جماعت بایستند.(76) این امر خود نوعی ارزشگذاری و ترویج ارزشهای اصیل است.
در مسجد پیامبر صلی الله علی و آله گاه کسانی یافت می شدند که نه تنها از جهاد و ایثار بویی نبرده بودند؛ بلکه از راههای گوناگون، نفاق و دو دستگی را در جامعه ترویج می نمودند و عملاً با پیامبر صلی الله علی و آله به رویارویی می پرداختند. آنان با این حال انتظار داشتند در مسجد جایگاهی والا داشته باشند.
مسلمانان این گونه افراد را از مسجد طرد می کردند؛ زیرا آنان با الهام از رهنمودهای پیامبر صلی الله علی و آله جاهای حساس مسجد را از آنان مسلمانان مؤمن، متعهد و ایثارگر می دانستند.
عبدالله بن ابی که از سران منافقان بود، در جنگ احد در نیمه راه از کارزار روی گرداند. جمعی نیز به پیروی از او پیامبر صلی الله علی و آله را رها کرده، به مدینه بازگشتند. عبدالله با این حال در اولین نماز جمعه ای که پس از جنگ احد بر پا شد، در جایگاه مخصوص خود حضور یافت و شعارهایی دروغین مبنی بر حمایت از پیامبر صلی الله علی و آله سر داد. مسلمانان در حضور پیامبر صلی الله علی و آله او را از مسجد بیرون راندند و به او گفتند: تو لایق چنین جایگاهی نیستی.(77)
آری مسجد، خانه دفاع از ارزشها و مسجدیان، نگهبان ارزشهای اسلامیند.
مسجدیان اصیل تا آنجا بر دفاع از ارزشهای بزرگ اسلامی پای می فشردند که حتی حاضر نیستند تلاشهای خود در راستای عمران و آبادی مساجد را با جهاد رزمندگان و هجرت مهاجران مقایسه کنند.
آنان این رهنمود را از قرآن فراگرفتند، آنجا که فرموده است: اجعلتم سقایه الحاج و عماره المسجد الحرام کمن آمن بالله والیوم الآخر و جاهد فی سبیل الله لا یستوون عندالله و الله لایهدی القوم الظالمین(78)
آیا سیراب کردن حاجیان و آباد نمودن مسجدالحرام را مانند کار کسی قرار می دهید که به خدا و روز واپسین ایمان آورده، و در راه خدا به جهاد برخاسته است؟ این دو نزد خداوند یکسان نیستند و خداوند ستمگران را هدایت نمی کند.
چنانکه بیاری از مفسران شیعه و سنی گفته اند،(79) این آیه هنگامی نازل شد که عباس، مسئول آبرسانی به حاجیان و شیبه، سرپرست مسجدالحرام درباره شرافت و بزرگی منصب خویش به یکدیگر فخر می فروختند.
در این میان علی علیه السلام بر آنان وارد شد. او مقام خویش را از آن رو که در راه خدا جهاد و هجرت کرده بود برتر از منزلت آنان داشت. آنگاه خداوند متعال با این آیه برداشت و دیدگاه علی علیه السلام را تأیید نمود.
این گفتار خداوند به همه خدمتگذاران خانه خدا می آموزد که گرچه تلاش آنها در راستای عمران و آبادی مسجد، مقدس و محبوب درگاه خداست، ولی در مقام ارزشگذاری، عمل آنان با هجرت و جهاد در راه خدا همانند نیست.
آری اگر جهاد مجاهدان و هجرت مهاجران نباشد، هیچ نشانی از مسجد و عبادتگاه نیست(80) تا نیازی به سرپرست و متولی داشته باشد.
به هر رو، یکی از شاخصهایی که در شناخت مسجد نمونه باید مورد ارزیابی قرار گیرد، میزان نقشی است که مسجد در احیای ارزشهای اسلامی و پاسداری از آنها ایفا می کند.