مسجد نمونه

رحیم نوبهار

د-ویژگیهای اجتماعی - سیاسی مسجد نمونه

آنچه اکنون به عنوان معبد در دیگر ادیان مطرح است، ارتباطی عمیق و ریشه دار با جامعه و مسائل اجتماعی ندارد.
به عنوان نمونه کلیسا تنها مکانی است برای اعتراف کردن نزد کشیشان و به دست آوردن خشنودی خداوند. مراسمی که در آنجا برگزار می شود، تنها جنبه فردی دارد. حتی کلیساهایی که دارای مؤسسات امور خیریه است، نیز با مسائل مهم اجتماعی بیگانه است. این گفته درباره خانقاهها، زاویه ها و جاهایی مانند آن نیز صادق است. اما مسجد در ارتباط با مسائل اساسی و بنیادین جامعه، نهادی مؤثر و دارای موضع است.
ما در این نوشتار از مجموع نقشهایی که مسجد نمونه باید در رابطه با مسائل مهم اجتماعی و سیاسی ایفا کند، زیر عنوان ابعاد سیاسی - اجتماعی مسجد بحث می کنیم. در اینجا پاره ای از این ابعاد را به اختصار مورد بحث قرار می دهیم.

مسجد، کانون رایزنی و مشورت

می دانیم که مشورت و مراجعه به آرای عمومی در مسائل اجتماعی، نقشی بسزا در تکامل جامعه دارد تبادل آرا در مسائل اجتماعی، رشد و شکوفایی را به ارمغان می آورد. مسجد در جایگاه اصیل خویش، محل رایزنی های سیاسی - اجتماعی است.
خداوند متعال پیامبر خویش را فرمان داده بود تا در کارهای مهم با مردم مشورت کند.(72) مسجد، پایگاهی بود که رسیدن بدین مهم را عملی می ساخت. از این رو نویسندگانی که مسجد را مجلس شورای مسلمانان نام نهاده اند، سخنی گزاف نگفته اند.
رسم مسلمانان در زمان پیامبر صلی الله علی و آله این بود که هر گاه حادثه ای مهم رخ می داد، جارچی ندا می کرد: الصلاه جامعه؛ یعنی: برای نماز در مسجد جمع شوید. این جمله برای مردم آن زمان معنایی خاص داشت. آنان از این ندا می فهمیدند که امر مهمی مطرح است.
ابن سعد در الطبقات به نقل از سعید بن مسیب گفته است: پیش از تشریع اذان مردم را با ندای الصلاه جامعه به مسجد و نماز جماعت فرا می خواندند. پس از آنکه اذان تشریع شد، با جمله الصلاه جامعه مردم را حتی در غیر وقت نماز نیز برای کارهای مهم به مسجد فرا می خواندند.
شواهد گویایی نشان می دهد که مسلمانان حتی پیرامون مسائل نظامی نیز در مسجد به شور و مشورت می پرداختند.(73)
پس مسجد خانه آشنایی با دردها و مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنهاست. امام خمینی در گفتاری این نقش مسجد را مورد تأکید قرار داده؛ می فرماید:
این مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم صلی الله علی و آله مرکز جنگها و سیاستها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بوده؛ این طور نبوده است که در مسجد پیغمبر همان مسائل سیاسی اش بیشتر بوده؛ اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح خودشان برای مصالح مسلمین در آنجا (مساجد) فعالیت کنند.(74)
بر این پایه می توان گفت: مسجدی که نمازگزاران آن با مسائل مهم اجتماعی - سیاسی رابطه ای فعال دارند و در آنجا پیرامون مسائل مهم جامعه به رایزنی و تبادل آرا می پردازند، به مسجد نمونه نزدیکتر است.

مسجد و تعاون اجتماعی

گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنها، همگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز در پی داشته باشد. مسجد، پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی است برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی های اجتماعی.
امام رضا علیه السلام در گفتاری نورانی یکی از فواید و آثار سازنده نماز جماعت را - که معمولاً در مسجد بر پا می شود - همیاری و تعاون مسلمانان بر بر و تقوا بر شمرده است.(75)
این سخن امام علیه السلام باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود. کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان، پرداخت وام، اعطای خدمات درمانی، اقدامات برای تسهیل ازدواج زوجهای جوان، برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و اموری از این دست، همگی از مصادیق تعاون بر بر و تقوا است. در سایه برنامه ریزی صحیح می توان این گونه کارهای خیر را به خوبی در مسجد انجام داد.
البته پرداختن بدین امور باید به گونه ای باشد که به شأن و آبرو، کرامت و عزت افراد آسیبی وارد نکند.
متأسفانه گاه مشاهده می شود شیوه های کمک و دستگیری از مستمندان و نیازمندان در برخی از مساجد به گونه ای است که عزت و کرامت انسانی را مخدوش می سازد.