مسجد نمونه

رحیم نوبهار

نکاتی چند پیرامون ابعاد فرهنگی مسجد نمونه

در این جا لازم است چند نکته را پیرامون ابعاد فرهنگی - آموزشی مسجد مورد تأکید بیشتری قرار دهیم:
1- همان گونه که اشاره شد، ابعاد فرهنگی آموزشی مسجد، یک رسالت اساسی و بنیادین این نهاد در تمامی عرصه ها و مکانهاست.مسجد با ویژگیهایی که دارد، برای همیشه آموزشگاه مبانی دینی و معارف اسلامی است. از این رو، مسجدی که نقش مؤثر خود را در زمینه های فرهنگی - آموزشی ایفا نکند، در حقیقت از ادای بخش مهمی از رسالت خویش باز مانده و از مسجد نمونه بسی فاصله گرفته است.
بر پایه همین ارزیابی است که امیر المؤمنین علیه السلام مسجدی را که در آن خبری از هدایت، تبلیغ و ترویج دین نباشد، مسجد خراب بر شمرده است.(58)
2- بی تردید شکوفایی علمی مسجد و طرح دانشهای گوناگون در آن، کمالی برای مسجد به شمار می آید؛ ولی پرداختن به این امور، نباید سبب شود تا رسالت اولیه مسجد که پرداختن به دانشهای دینی است، فراموش شود.
از نگاه امیر المؤمنین علیه السلام یکی از رسالتهای مهم و اساسی مسجد آن است که به معنای حقیقی کلمه،کانون هدایت مسلمانان باشد.(59)
طبیعی است هر گاه مسجد بخواهد چنین باشد باید عواملی که مایه هدایت انسان و دوری او از ضلالت و گمراهی است، به صورتی چشمگیر در آن مطرح شود.
بویژه آنکه تا کنون هیچ آموزشی مبانی دینی به مسلمانان را بر عهده نگرفته است. گرچه امروزه بخشی از مواد درسی آموزشگاهها به تعلیم مبانی دینی اختصاص دارد، ولی هیچ یک از آنها وظیفه آموزش دین را به طور کامل بر عهده نگرفته است.
اگر گمان کنیم با اختصاص درسی به عنوان تعلیمات دینی، بینش و یا معارف اسلامی در دبستانها، دبیرستانها و دانشگاهها می توان ابعاد گوناگون مکتب اسلام را با آنهمه غنا و گستردگی به نسل نو آموزش داد، سخت در اشتباهیم.
پس بار هدایت فکری جوانان و مسلمانان همچنان بر دوش مساجد سنگینی می کند و اگر چنین است، آیا آنچه اکنون عمل می شود تأمین کننده نیازهای امروز و فردای ماست؟
البته تردیدی نیست که در این زمینه همواره تلاشهای خالصانه ای از سوی عالمان دین پرور در جریان بوده و هست. اما هنوز تا رسیدن به نقطه ای مطلوب فاصله ای دور داریم.
3- دانشهای دیگر جز علوم اسلامی را در صورتی می توان در مسجد مورد بحث و گفتگو قرار داد که دست کم دارای دو ویژگی باشند: اول آنکه آموختن آن شرعاً روا باشد.
دوم اینکه سودی دنیوی داشته باشد؛ یعنی لغو و بی فایده نباشد.
بر همین اساس، پیامبر صلی الله علی و آله به مردمی که در مسجد، گرد شخصی جمع شده بودند و با او درباره شعرهای جاهلیت و رخدادهای آن زمان سخن می گفتند، فرمود:اینها دانشی است که دانستن آن سودی ندارد و ندانستن آن نیز ضرری در بر ندارد.(60)
این گفتار پیامبر صلی الله علی و آله در حقیقت یک ضابطه و معیار به ما ارائه می دهد.
همچنین نقل شده که امیر المؤمنین علیه السلام قصه گویی را که در مسجد برای مردم قصه می گفت، از مسجد بیرون راندند.(61)
البته ما تردیدی نداریم که آن قصه گو داستانهای غیر سودمند و یا مثلاً همراه با دروغ را برای مردم بیان می کرده است؛ زیرا قرآن مجید نیز خود شمار زیادی از قصه ها و سرگذشت پیشینیان را برای ما بازگو می کند.
پیامبر صلی الله علی و آله خود در مسجد، رخدادهای مربوط به قوم بنی اسرائیل را برای مردم بیان می نموده است.(62) همچنین از آن حضرت نقل شده که فرموده است:کسی که به قصد یاد دادن یا فراگرفتن امر نیکی به مسجد ما وارد شود، همچون رزمنده راه خداست.(63)
این سخن نیز به ما می فهماند که هر کار نیکی را می توان در مسجد آموزش داد.
4-در میان همه مباحث و علوم دینی، پرداختن به علوم قرآنی در مسجد دارای اهمیتی ویژه است؛ زیرا قرآن و مسجد پیوندی خاص با یکدیگر دارند
پیامبر صلی الله علی و آله در این باره فرموده است:انما نصبت المساجد للقرآن(64): مساجد را برای (خواندن و فهمیدن) قرآن بنا کرده اند. و نیز: من احب القرآن فلحیب المساجد(65): دوستدار قرآن، دوستدار مسجد نیز هست.
شواهد تاریخی به روشنی نشان می دهد که در مسجدالنبی جلسات قرائت و تفسیر قرآن از گرمی و رونق خاصی برخوردار بوده است.
چنانکه پیشتر گذشت، عباده بن صامت از سوی پیامبر صلی الله علی و آله مأمور بود تا قرآن را به مردم آموزش دهد.(66) جلسات مربوط به قرآن و علوم قرآنی حتی شبها تا دیروقت نیز در مسجدالنبی بر پا بود.(67)
چندی قبل، خبر برپایی کانونهای نور در مساجد کشورمان، نور امیدی در دل دوستداران قرآن و مسجد بر افروخت. انتظار می رود با گسترش کمی و کیفی این طرح، پیوند مسجد با قرآن هر چه استوارتر گردد و بذر انس و آشنایی با کلام خداوند در خانه او که مسجد است، در دلهای جوانان و نو نهالان کاشته شود.
5- مطالعه تاریخ مساجد از آغاز تا کنون، نشان می دهد که مسجد و کتابخانه همواره همراه بوده اند. از همان آغاز که قرآن به صورت مکتوب در آمد، مسلمانان قرآنهای نوشته را به مسجد اهداء و یا وقف می کردند.
با افزایش شمار کتابها، کتابخانه های مساجد نیز رشدی فزاینده یافت. این کتابخانه ها نقشی بزرگ در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشته اند.(68)
در شرایط کنونی، نمی توان مسجدی را که فاقد کتابخانه و قرائت خانه است، مسجد نمونه نامید؛ از این رو لازم است در زمینه تأسیس و تجهیز کتابخانه های مساجد گامهای مهمی برداشته شود. رسیدن به این مهم، ایجاب می کند که تحولی نیز در زمینه چگونگی ساختمان و بنای مسجد صورت گیرد و از آغاز فضایی مناسب به کتابخانه و قرائت خانه اختصاص یابد.
6- روایتهایی که مسجد زن را خانه او دانسته،(69) بر آن نیست که زنان را از آمد و شد به مسجد باز دارد؛ بلکه همان گونه که بسیاری از فقیهان فرموده اند، مقصود این روایات، تأکید بر لزوم رعایت حجاب و پاکدامنی است.(70)
زنان بخش عظیمی از هر جامعه را تشکیل می دهند. حضور آنان در مسجد، فرصت مناسبی برای بهره گیری معنوی از این جایگاه مقدس و آشنایی با معارف اسلامی است. بلکه برای برخی از آنان، این تنها فرصت است.
متأسفانه از این زمینه آنگونه که باید بهره برداری نمی شود. اهمیت مسأله ایجاب می کند که برای زنان برنامه هایی آموزشی - فرهنگی متناسب با وقت و نیاز آنان در نظر گرفته شود. همان گونه که پیامبر صلی الله علی و آله در موارد مقتضی برای زنان حاضر در مسجد، مجلسی جداگانه تشکیل می دادند.(71)

د-ویژگیهای اجتماعی - سیاسی مسجد نمونه

آنچه اکنون به عنوان معبد در دیگر ادیان مطرح است، ارتباطی عمیق و ریشه دار با جامعه و مسائل اجتماعی ندارد.
به عنوان نمونه کلیسا تنها مکانی است برای اعتراف کردن نزد کشیشان و به دست آوردن خشنودی خداوند. مراسمی که در آنجا برگزار می شود، تنها جنبه فردی دارد. حتی کلیساهایی که دارای مؤسسات امور خیریه است، نیز با مسائل مهم اجتماعی بیگانه است. این گفته درباره خانقاهها، زاویه ها و جاهایی مانند آن نیز صادق است. اما مسجد در ارتباط با مسائل اساسی و بنیادین جامعه، نهادی مؤثر و دارای موضع است.
ما در این نوشتار از مجموع نقشهایی که مسجد نمونه باید در رابطه با مسائل مهم اجتماعی و سیاسی ایفا کند، زیر عنوان ابعاد سیاسی - اجتماعی مسجد بحث می کنیم. در اینجا پاره ای از این ابعاد را به اختصار مورد بحث قرار می دهیم.

مسجد، کانون رایزنی و مشورت

می دانیم که مشورت و مراجعه به آرای عمومی در مسائل اجتماعی، نقشی بسزا در تکامل جامعه دارد تبادل آرا در مسائل اجتماعی، رشد و شکوفایی را به ارمغان می آورد. مسجد در جایگاه اصیل خویش، محل رایزنی های سیاسی - اجتماعی است.
خداوند متعال پیامبر خویش را فرمان داده بود تا در کارهای مهم با مردم مشورت کند.(72) مسجد، پایگاهی بود که رسیدن بدین مهم را عملی می ساخت. از این رو نویسندگانی که مسجد را مجلس شورای مسلمانان نام نهاده اند، سخنی گزاف نگفته اند.
رسم مسلمانان در زمان پیامبر صلی الله علی و آله این بود که هر گاه حادثه ای مهم رخ می داد، جارچی ندا می کرد: الصلاه جامعه؛ یعنی: برای نماز در مسجد جمع شوید. این جمله برای مردم آن زمان معنایی خاص داشت. آنان از این ندا می فهمیدند که امر مهمی مطرح است.
ابن سعد در الطبقات به نقل از سعید بن مسیب گفته است: پیش از تشریع اذان مردم را با ندای الصلاه جامعه به مسجد و نماز جماعت فرا می خواندند. پس از آنکه اذان تشریع شد، با جمله الصلاه جامعه مردم را حتی در غیر وقت نماز نیز برای کارهای مهم به مسجد فرا می خواندند.
شواهد گویایی نشان می دهد که مسلمانان حتی پیرامون مسائل نظامی نیز در مسجد به شور و مشورت می پرداختند.(73)
پس مسجد خانه آشنایی با دردها و مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنهاست. امام خمینی در گفتاری این نقش مسجد را مورد تأکید قرار داده؛ می فرماید:
این مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم صلی الله علی و آله مرکز جنگها و سیاستها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بوده؛ این طور نبوده است که در مسجد پیغمبر همان مسائل سیاسی اش بیشتر بوده؛ اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح خودشان برای مصالح مسلمین در آنجا (مساجد) فعالیت کنند.(74)
بر این پایه می توان گفت: مسجدی که نمازگزاران آن با مسائل مهم اجتماعی - سیاسی رابطه ای فعال دارند و در آنجا پیرامون مسائل مهم جامعه به رایزنی و تبادل آرا می پردازند، به مسجد نمونه نزدیکتر است.