مسجد نمونه

نویسنده : رحیم نوبهار

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین
در آغاز لازم است از دست اندرکاران اجلاس ششم نماز که فرصتی مناسب برای سخن گفتن پیرامون مسجد، این خانه آشنا و غریب فراهم آورده اند، تشکرکنم. امید که این اقدام خداپسندانه پیامدهای سازنده ای در راستای آبادی و عمران هر چه بیشتر مساجد به دنبال داشته باشد.
این نوشتار که با نام ویژگیهای مسجد نمونهتحریر یافته، بر آن است تا اوصاف و شرایط مسجد نمونه را، به اختصار مورد بررسی قرار دهد.
با آن که شناخت ویژگیهای مسجد نمونه بر هر مسلمانی لازم است؛ مطالعه در این باره برای بانیان مساجد، متولیان آن خدمتگزاران خانه خدا و خلاصه همه کسانی که به گونه ای در اداره امور مساجد دخالت دارند، ضرورتی دو چندان می یابد. زیرا برای آنان لازم است بدانند مسجد را که نماد و نمود دین است چگونه اداره کنند تا این نهاد مقدس بتواند نقش خود را در زمینه های گوناگون بخوبی ایفا نماید.
برای تبیین کامل هر الگو و نمونه ای باید هم حد و مرز آن موضوع از نظر مفهومی و توصیفی روشن شود؛ و هم یک نمونه عینی و عملی برای آن الگو وجود داشته باشد.
مثلاً انسان کامل وقتی به خوبی شناخته می شود که هم ویژگیهای آن مشخص و معین شود؛ و هم از نظر علمی ، الگویی که آن ویژگیها را در خود محقق نموده، وجود داشته باشد.
خوشبختانه درباره مسجد، این هر دو مهم صورت پذیرفته است؛ از یک سو مفهوم مسجد و رسالتهای گوناگون آن در قرآن و سنت تبیین شده؛ و از سوی دیگر الگو و نمونه علمی در پیش روی ماست. این الگو، مسجد پیامبر صلی الله علی و آله در مدینه است.
ویژگیهای این مسجد مقدس و نقشی که در طول اقامت ده ساله پیامبر صلی الله علی و آله در مدینه ایفا نموده، چراغ هدایتی فراروی همه مسلمانان و مساجد آنهاست.
پس مسجد نمونه در واقع مسجدی است که قرآن مجید و سنت و سیره گفتاری و کرداری معصومان علیه السلام آن را به ما شناسانده است.

ویژگیهای مسجد نمونه

مسجد نمونه اسلام عهده دار نقشهای مهمی در عرصه های عبادی، تربیتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و نظامی است. مطالعه این نقشها، سیمای مسجد نمونه را برای ما روشن می کند.
اکنون در چند فراز به بررسی این رسالتهای مهم می پردازیم.

الف-ویژگیهای عبادی مسجد نمونه

در فرهنگ دینی نام مسجد یاد آور بندگی و کرنش در پیشگاه خداوند متعال است. مسجد یعنی جایگاه سجده؛ و سجده او عبادت و بندگی انسان برای خداست؛ که: السجود منتهی العباده من بنی آدم. (1)
در حقیقت در آیین پاک محمدی صلی الله علی و آله با آنکه همه گستره خاک، مسجد است که: جعلت لی الارض مسجدا...(2)؛ ولی برترین و اصیل ترین محفل برای عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال مسجد است.
از این رو، در قرآن کریم بر جنبه های عبادی مسجد بیش از هر بعد دیگر آن تأکید شده است. در آیاتی چند در صحیفه آسمانی از مسجد به عنوان جایگاه ذکر و یاد خداوند و به زبان آوردن اسمای حسنای او یاد شده است: و مساجد یذکر فیها اسم الله کثیراً.(3) بدین سبب آنان که مردم را از ذکر و یاد خدا در مسجد باز می دارند، از ستم پیشه ترین مردمان به شمار آمده اند؛ که: و من اظلم من منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه.(4)
مسجد جایگاه عبادت و پرستش خالصانه خداوند است: و ان المساجد لله فلا تدعو مع الله احدا.(5)
مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است: و اقیموا وجوهکم عند کل مسجد و ادعوه مخلصین له الدین.(6)
مسجد پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است: سبحان الذی اسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام الی المسجدالاقصی.(7)
و شگفت آن که خداوند متعال به هنگام مدح و ستایش از مسجد قبا، به توصیف و تمجید از نمازگزاران آن پرداخته، می فرماید: در آن مسجد انسانهایی حضور می یابند که دوستدار پاکیزگی و طهارتند.(8)
بی گمان مقصود از طهارتی که در این آیه از آن یاد شده، تنها طهارت ظاهری نیست؛ بلکه تطهیر خانه دل از زنگار غفلت و صفا بخشیدن جان به عطر ذکر خداوند را نیز در بر می گیرد.
در گفتار معصومان علیه السلام - که ترجمان قرآن است - نیز بر این بعد مسجد فراوان تأکید شده است.
بر پایه حدیثی قدسی از پیامبر صلی الله علی و آله خداوند مسجد را زیارتگاه خویش بر شمرده؛ که: الا طوبی لعبد توضا فی بیته ثم زارنی فی بیتی(9):خوشا به حال بنده ای که در خانه خویش وضو بگیرد، آنگاه مرا در خانه ام زیارت کند.
این زیارت و انس و قرب در سایه عبادت خالصانه مؤمنان در مسجد فراهم می آید. انوار تابناک این پرستش پاک و بی آلایش، برای عرش نشینان پرتو افکنی می کند؛ آنسان که ستارگان برای ما خاک نشینان نور افشانی می کنند. که ان بیوتی فی الارض المساجد تضی ء لاهل السماء کما تضی ء النجوم لاهل الارض. (10)
این نور معنوی، برای مؤمن پشتوانه ای خوب و بشارت آمیز است. او در پرتو آن تاریکیهای جهان آخرت را می پیماید؛ الا بشر المشائین فی الضلمات الی المساجد بالنور الساطع یوم القیامه. (11)
حضور در مسجد و عبادت در خانه خدا افزون بر آن که خود توصیفی بزرگ و کمالی ارزشمند است، کمالات روحی دیگری را نیز در پی دارد. رحمت خاص خداوند،(12)آمرزش الهی(13)، بهشت برین(14)، همنشینی و همدمی با فرشتگان الهی(15)از آن جمله است.
کوتاه سخن آن که یکی از نقشهای اساسی مسجد آن است که زمینه را برای عبادت پر حضور و خالصانه فراهم نماید؛ تا مؤمنان در آنجا با پرداختن به نماز و ذکر و دعا، زنگار غفلت از دل و جان بشویند و با خداوند متعال به معنای واقعی کلمه انس بگیرند. پس هر اندازه مسجد در ایفای این نقش حیاتی موفقتر و کار آمدتر باشد، به مسجدی که قرآن و سنت آن را ترسیم نموده، یعنی همان مسجد نمونه نزدیکتر است.