زکات دومین زیر بنای اقتصادی اسلام

نویسنده : سید حسین موسوی راد لاهیجی

پیشگفتار:

الحمد لله الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدانا لولا ان هدانا الله وصلی الله علی سیدنا محمد و آله الطیبین و لعنة الله علی اعدائهم أجمعین الی قیام یوم الدین.
اما بعد: جسم انسان دارای دو جنبه روحانی و مادی است، جنبه مادی که برای هر انسانی ضرورت دارد تا از بدن و جسم خویش و هر آن کس که در تحت تکفل او بسر می برد تأمین و تضمین نماید. و بنابراین ضروریترین پاسداری از بدن و جسم انسان، تغذیه حلال و سالم است که هم در تربیت روح و روان انسان نقش بنیانی دارد و هم در جسم و بدن انسان مؤثر است، و لذا انسان برای تربیت هم روح و هم جسم علی الدوام باید بخورد و بیآشامد تا مقاومت روحی و جسمی خویش را حفظ نموده و خود را در مقابل کار و کوشش و تلاش زندگی فکری و روحی و جسمی حفظ و حراست نموده و زندگی و حیات خویش را تأمین و تضمین نماید. و لب کلام اینکه آدمی در تغذیه سالم و حلال و پاک همچنانکه از صرف و تغذیه غذاهای فاسد باید اجتناب کند که در تغذیه حرام و نا پاک بمراتب بیشتر و زیادتر باید اجتناب نماید چرا که غذاهای حرام و ناسالم موجب بیماریهای فراوان و کوتاهی عمر و حتی منجر به مرگ او می شود و نا گفته نماند که غذای حرام و مال نا مشروع بمراتب اثر فسادش از غذاهای فاسد بیشتر است.
اما جنبه دوم: که جنبه روحی و معنوی انسان است و آن خلاصه می گردد در نفس و تزکیه نفس بی تزکیه مال میسر نیست، یعنی انسان در کنار معنویتهای خویش بناچار باید به کسب مال و روزی حلال و طیب و طاهر رغبت کند و سپس اموال حلال خویش را با تزکیه و پرداختن حقوقی که از جانب خداوند و پیامبر و ائمه علیه السلام مقرر گشته مبادرت ورزد تا بدینوسیله به تزکیه و تربیت نفس بپردازد، چرا که بدون تزکیه مال هرگز تزکیه و تربیت نفس عائد نمی گردد، بنابراین چون مصرف غذای فاسد در جسم تأثیر منفی دارد، استفاده از مال حرام در نفس نیز تأثیر منفی خود را خواهد داشت.
بنابراین زکات دومین منبع اقتصادی اسلام و چهارمین فرع اساسی اسلام و فقه شیعه اثنی عشریه می باشد که هیچ یک از فرق اسلامی با آن مخالفتی ندارند الآ اینکه در کیفیت دریافت و پرداخت و اصل کیفیت و کمیت ممکن است اختلاف نظراتی وجود داشته باشد.
بنابراین اصل اهمیت این فریضه و روند اقتصادی و دینی و فرهنگی آن در اقتصاد اسلام و مسلمین، اینجانب را بر آن داشت که تا پس از تحقیقات وسیع در موضوع سلسله بحثهای فروع دین این فرائض الهی، در مورد نماز، کتاب نماز، از دیدگاه قرآن و حدیث و در مورد روزه، کتاب روزه درمان بیماریهای روح و جسم که هم اکنون چاپ شانزدهم خود را پیموده اند و کتاب خمس نخستین زیر بنای اقتصادی اسلام را چاپ و منتشر نمایم امید است خداوند متعال بذل عنایت فرموده تا توان تدوین و تألیف کتابهای اعتقادی فروع دین و شریعت اسلام را به انجام رسانده تا مورد استفاده عامه مسلمین و نسل جوان خاصه نهادها و ارگانها قرار بگیرد.
بنابراین آنچه در توانم بود به منصه حضور و ظهور آورده و کتاب حاضر را تألیف نمودم و در اختیار شما علاقمندان محترم گذاشته و توانستم در این کتاب شریف حق مطلب را ادا نموده و وظیفه شرعی و وجدانی خود دانسته و در اختیار شما اهل زکات قرار داده تا توان علمی و عملی خویش را ایفا نمایم.
امید است به لطف الهی و عنایات خاصه حضرت حق و در ظل توجهات حضرت ولیعصر ارواح من سواه فداه، در کتاب شریف حج را بزودی به دست گرفته و در اسرع وقت به چاپ و نشر آن مبادرت ورزم انشاالله تعالی. امیدوارم که خداوند تبارک و تعالی به لطف خویش این خدمت نا چیز و نا قابل را پذیرفته و اجر و پاداشی که شایسته اوست به این حقیر ضعیف مرحمت بفرماید، انشاء الله.
حوزه علمیه قم - سید حسین موسوی راد لاهیجی

فصل اول

زکات در اسلام

واژه زکات: اصل الزکوة النمو الحاصل عن برکة الله تعالی (1)
ریشه و اصل زکات به معنای رشد و نمو است که حاصل از برکت و رحمت خدای تعالی می باشد و از مفهوم آن این چنین معنی بر می آید که هر چه دارای رشد و نمو و زیاد شدن و بزرگ شدن است با خلق و مشیت الهی توأم است، یعنی حرکت و رشد، با برکت حضرت حق تعالی منضم است. نظیر معنایی که راغب اصفهانی برای زکات، و هم در کتاب معجم مقائیس اللغه کرده اند الا اینکه نمو را در جنب برکت خداوند ذکر نکرده و آن اینست:
الزاء و الکاف و الوو (و الحرف المعتل) أصل یدل علی نماء و زیارة.
در ماده زکو، زا و کاف و واو اصلی است که دلالت بر نمو و زیادتی دارد.
شاهد بر اینکه زکات بمعنی نمو و زیادتی هست، تاج العروس پس از بیان معنی زکات برای نمو و رشد می گوید: از همین باب است حدیث حضرت علی علیه السلام که فرمود:
المال تنقصه النفقة و العلم یزکو علی الانفاق.
حضرت علی علیه السلام فرمود: مال با خرج کردن کم می شود، لکن علم با تعلیم، نمو و رشد می نماید. (مراد از نفقه هزینه عائله است).
ولی شباهت تعلیم علم و تعلم آن همانند رشد و نمو زکات است، رویهم رفته تا اینجا لغت زکات طبق نظر لغت شناسان بمعنی رشد و نمو آمده، الا اینکه معنای زکات از نظر راغب اصفهانی نموی است که حاصل از برکت خداوند است و نشان می دهد که زکات و تزکیه اموال موجب برکت مابقی از اموال می باشد، بنابراین زکات مال نه تنها از آن چیزی نمی کاهد بلکه موجب فزونی و برکت بقیه مال می گردد.
در قرآن سی و دوبار کلمه زکات بکار برده شده است و در تمامی آیاتی که در برگیرنده بحث زکات است این واژه به معنای اصطلاحی خود یعنی تزکیه و پاکسازی آمده است و شاید در هیچ یک از این موارد کلمه زکو و زکات به معنی نمو و رشد (که معنای لغوی آنست) نیامده است. مگر در دو آیه، یکی آیه هشتاد و یک سوره کهف که به معنی طهارت و پاکی آمده است، می فرماید:
فأردنا أن یبد لهما ربهما خیراً منه رکوة و أقرب رحماً
حضرت خضر علیه السلام در پاسخ حضرت موسی علیه السلام که چرا کشتی را در دریا سوراخ کردی و معیوب ساختی؟ و آن کودک را چرا کشتی؟ و آن دیوار را چرا بی مزد ساختی و مرمت نمودی؟ جوابهای مناسب هر مورد را داده است و در پاسخ مورد آن کودک چنین فرمود:
و اما الغلام فکان أبوه مؤمنین فخشینا أن یرهقهما طغیاناً و کفراً، فاردنا أن یبد لهما خیراً منه زکوة و اقرب رحماً.(2)
و اما آن کودک که پدر و مادرش از مؤمنان بودند، پس ترسیدم که (آن کودک) پدر و مادرش را به کفر و طغیان و نا سپاسی وا دارد. (از آنجا که حضرت با علم غیب از آن اطلاع می داده معلوم است که این کودک مقتول دست حضرت خضر چنین سر نوشتی داشته که حضرت دست به قتل او میزند) و در ادامه سخن در آیه بعد می فرماید:
پس خواستمن تا باز دهد ایشان را و عطا فرماید پروردگارشان بجای آن (کودک)، کودکی بهتر و پاکتر و با رحم تر.
سر اینکه اینجا زکات را به معنای پاکی و طهارت گرفته اینست که تزکیه در اموال و انفس در همان پاکی و طهارت خلاصه می گردد.
همچنین در مورد پاکی و طهارت حضرت یحیی علیه السلام که در سنین کودکی به مقام پیامبریش رساند، چنین می فرماید:
یا یحیی حذ الکتاب بقوة و اتیناه الحکم صبیاً و حناناً من لدنا و زکوة و کان تقیاً.(3)
ای یحیی! کتاب (خدا) را با قوت بگیر و ما فرمان نبوت (و عقل کافی) در کودکی به دادیم و رحمت و محبتی از ناحیه خود به او بخشیدیم و پاکی (دل و جان) به او مرحمت کردیم. و او از پرهیزکاران بود.
در این آیه نیز زکات به معنی پاکی و طهارت آمده است.