فرهنگنامه نماز

نویسنده : مجید ملا محمدی

مقدمه ناشر

نماز معبر اصلی برای سلوک انسان در راهی است که ادیان الهی در برابر آدمی نهاده اند تا بتواند از آن، به هدف و غایت اصلی حیات یعنی رستگاری و خوشبختی دنیا و آخرت دست یابد، نماز اولین قدم سلوک الی الله است ولی ظرفیت این عامل الهی به اندازه ایست که در اوج کمال بشری نیز می تواند بال پرواز انسان عرشی شود. مبتدی ترین انسانها رابطه خود با خدا را به وسیله نماز آغاز می کنند. برجسته ترین اولیاء خدا نیز، بهشت خلوت انس خود با محبوب را در نماز می جویند تا آنجا که برترین انسان تاریخ یعنی پیامبرگرامی اسلام می فرماید: نماز نور چشم من است.
نماز رکن اصلی دین است و باید اصلی ترین جایگاه را در زندگی مردم داشته باشد، باید این ستون دین در جامعه بپا داشته شود و همه کس با رازها و اشاره های آن آشنا و از برکات آن برخوردار گردند، اگر چه درباره نماز، سخنان گزیده و پر مغز از ائمه معصومین علیه السلام و نیز از متفکران و صاحب نظران دینی، دلهای هدایت پژوه را روشن ساخته و به و به حقیقت و حکمت این فریضه بزرگ الهی آشنا کرده است، با این همه باید گفت جایگاه بلند پایه نماز هنوز برای بسیاری از مردم حتی آنان که نماز را فریضه می دانند و به جای می آورند، به درستی شناخته شده نیست. خدا را سپاس که محیط عمومی کشور، محیط ذکر و نماز و معنویت است و خدا را سپاس که خیل عظیمی از مردم ما به ویژه جوانان با نماز و نیاز، پیوندی روحی و عاطفی و عقلانی دارند لیکن این همه باید گامهای نهایی شمرده نشود و بیش از گذشته تلاش عالمانه و مدبرانه و نازک اندیشانه در این رویکرد به کار رود.
حقیقت آن است که در کار معرفی نماز، کوتاهی های زیادی شده است و نتیجه آنکه نماز هنوز جایگاه شایسته خود را، حتی در نظام اسلامی ما به دست نیاورده است. این مسئولیت سنگین بر دوش دانشوران و آشنایان به معارف اسلامی است که نماز را به همه، بخصوص به نسل جوان بهتر بشناسانند بی شک آگاهان جوامع اسلامی، در این باب وظیفه ای سنگین بر عهده دارند و جای آنست که همه روشهای تبیین و روشنگری برای ادای حق معرفت نماز به کار گرفته شود. (1)
هر چند در سالیان اخیر در انجام این وظیفه تلاشهای انجام گرفته است و کتب و نشریاتی در معرفی نماز و معارف آن در سطوح مختلف به زیور طبع آراسته شده است ولی جای خالی فرهنگنامه ای که حاوی اطلاعات مختلف در رابطه با مسایل گوناگون نماز باشد به خوبی آشکار بود.
مولف محترم کتاب که در خانواده ای روحانی و صاحب قلم رشد و نمو پیدا نموده است و خود نیز صاحب دهها تالیف بخصوص برای جوانان و نوجوان عزیز می باشد، توانسته است در این اثر بیش از 1100 واژه را به صورت الفبایی برای درک و فهم بهتر مسایل مربوط به نماز و انجام صحیح آن، گرد آوری کند و علاوه بر توضیح احکام و آداب فقهی نماز به زبانی ساده، به شرح و بیان مسایل اجتماعی، تاریخی، دینی و فرهنگی مربوط به آن بپردازد.
فرهنگنامه نماز با واژگانی گسترده و جامع و نثری خواندنی و تاثیر گذار می تواند به عنوان دائرة المعارف مرجع برای نوجوانان و جوانانی که سالهای آغازین تکلیف شرعی خود را می گذارنند و حتی بزرگترها، معلمان، پژوهشگران و... مفید باشد.
این انتشارات بر خود لازم می داند از مولف گرامی و تمامی بزرگوارانی که ما را در آماده سازی این اثر یاری نمودند بخصوص حضرات حجج اسلام آقایان علی مصلحی، سید محمدرضا بهشتی نژاد و محمد رضا سبحانی نیا که ویرایش و مطابقت احکام فقهی و متون روایی و تاریخی کتاب را بر عهده داشته به و نیکو نیز آنرا انجام داده اند سپاسگزاری و تقدیر نماید.
همچنین از صاحب نظران و اندیشمندان و تمامی خوانندگان گرامی خواهشمند است که نظرات و پیشنهادات خود را به آدرس این انتشارات ارسال نمایند.
فضل و توفیق و هدایت الهی و دعای حضرت ولی الله الاعظم ارواحنا فداه را برای همگان مسئلت می نماییم.
انتشارات مرکز فرهنگی شهید مدرس

نماز، اقیانوس معرفت

نماز کوچه باغی است آسمانی، کوتاه و عطر ریز، به سمت رویایی بهشت. نماز، پل رنگین کمانی خولت دل است به خانه دلدار. نردبان نور است به سمت صمیمیت ملکوت. فرشته ها با نماز. بال پرواز می گشایند. آدمیان عرش نشین می شوند و به شهر نشینی ملکوت خدا در می آیند. بهشت رایحه دلکش و پیشکش خود را با نماز به دنیای عطشناک آدمی می فرستد و آسمان تنهایی اش را پر از صداقت و نور و پرواز می سازد. نماز قله بلند بال نورانیت است؛ اقیانوس بی کران معرفت و آسمان بی انتهای پرواز . نماز زیباترین پل رنگین کمانی و کوتاه ترین جاده شبنم پوش، به خانه بی انتهای خداست. به خانه مهربانی حضرت دوست!
و این فرهنگنامه، تصویر کوچکی ست از بهشت بی کرانه نماز. پله پله ای تا واژه واژه های ستاره بارانش؛ تا ناگفته هایی که زیباترین گفتنی ها، برای سبکبالان سجاده نشین، در خود دارد. الماس واژه هایی از مکتب محمد صلی الله علیه و آله و آل آسمانی او، از آنانکه هفت بند دل بی غبارشان، سرشار نغمه طناز نماز است....
عزیزان گرانقدر! من در دوران نوجوانی خود، بارها اندیشیده بودم تا روزی به فرهنگنامه ای هر چند کوچک، اما سرشار از حرفهای بزرگ درباره نماز برسم و در پی نایافته هایم، آن را عطشناک و پرسشگر، تورق کنم. اینک توفیقی حاصل شد، از کرم بی کران آل محمد صلی الله علیه و آله که خود به پای تلاشی بی وقفه و دو ساله بیفتم و تحقیق و آفرینش آن را به قلمی هر چند ناچیز و نورس، به اتمام رسانم.
و خدای را به عدد تنفس و تسبیح همه مخلوقات، سپاس و شکر؛ که آنچه را که در پیش رو دارید، حاصل آن توفیق بزرگ و تلاش مستمر است.
و اما چند نکته:
1- سعی وافر شده است که بیشتر واژه ها و اصطلاحات، از میان آیات، روایات و احکام مربوط به نماز استخراج و برای آشنایی با نماز و احکام آن، به سادگی و سلاست شرح شود.
2- همه احکامی که در پی بسیاری از واژه ها و اصطلاحات آمده، از رساله توضیح المسائل، تحریر الوسیله و حاشیه حضرت امام خمینی رحمة الله علیه بر عروة الوثقی انتخاب شده است مگر چند مورد انگشت شمار که بدآنهااشاره شده است.
3- همه واژه ها و اصطلاحات، به نوعی مستقیم و یا غیر مستقیم چه درباب احکام و چه در باب اطلاعات عمومی و... به خود نماز مربوط است و کلیدی ست برای آشنایی با آن.
4- احکامی که برای شرح واژه یا اصطلاحی بیان شده گاه دارای لغات و اصطلاحاتی نا آشنا و بعضا دارای معانی مشکل است که در قسمت خود با ترتیب الفبایی به بیان و شرح آنها نیز پرداخته ایم.
5- بسیاری از واژه های دیگر همچون نامهای مساجد اسلامی در ایران و جهان و نمازهای مختلف مستحبی و... را به فرهنگنامه می شد افزود ولی به خاطر عدم گنجایش کتاب و بالا رفتن حجم صفحات آن و نیز عدم استفاده مستقیم آنها برای مخاطبان عزیز، از آن واژه ها استفاده نشده است.
6- در ابتدای کتاب، فهرستی الفبایی از واژه ها و اصطلاحات فرهنگنامه برای دسترسی آسان خوانندگان ارجمند در انتخاب واژه و اصطلاح مورد نظر و نیز موارد مشابه آن ارائه گردیده است.
7- ترجمه روان اجزای نماز مثل حمد و سوره و... از کتاب نماز چیست؟ شهید آیت الله دکتر بهشتی انتخاب شده است.
8- در قسمت پایانی کتاب منابع و مدارک به عنوان کتابنامه برای مراجعه و بررسی بیشتر، جهت محققان و دانش پژوهان عزیز آورده شده است.
9- در بیان واژه ها و اصطلاحات، چند علامت برای آسان شدن شناسایی ورود به آنها آمده است که شرح آنها چنین است:
معنای لغت، که با استفاده از لغتنامه های معتبر انتخاب شده است.
.... اشاره به این که برای آشنایی بیشتر با واژه و اصطلاح مورد نظر، به واژه و اصطلاحی دیگر مراجعه شود.
اشاره به اینکه شرح و توضیح بیشتر احکام مربوط به واژه و اصطلاح مورد نظر، در توضیح المسائل و تحریر الوسیله امام خمینی رحمة الله علیه آمده است. اگر به دنبال این علامت فقط شماره مساله ها بیان شده، مساله ها از توضیح المسائل امام خمینی رحمة الله علیه است؛ اما اگر از کتاب تحریر الوسیله یا عروة الوثقی باشد، اسم کتاب هم ذکر شده است.
امید آنکه این فرهنگنامه، راهگشایی معنوی، مفید و ساده در شناخت نماز برای مکلفین عزیز، نوجوان و جوانان باشد.
با احترام مجید ملامحمدی
بهار 1379

چگونه نماز بخوانیم

نمازهای واجب یمومیه (روزانه) در پنج نوبت خوانده می شود که مجموعا هفده رکعتند به این ترتیب:
نماز صبح: دو رکعت
نماز ظهر: چهار رکعت
نماز عصر: چهار رکعت
نماز مغرب: سه رکعت
نماز عشا: چهار رکعت
وقت، نوع، چگونگی و آداب این نمازها، به طور مفصل در این فرهنگنامه آمده است
برای خواندن هر کدام از این نمازها، در ابتدا واجب است وضو بگیریم، سپس مستحب است که اذان و اقامه بگوییم و آنگاه وارد نماز شویم. یعنی نیت کنیم (برای مثال دو رکعت نماز صبح می خوانم قربة الی الله) و آنگاه تکبیرالاحرام بگوییم:
الله اکبر
خدا بزرگتر از آن است که به وصف آید
با گفتن الله اکبر، نماز آغاز می شود و با خواندن حمد و دیگر قسمت ها، ادامه می یابد
بسم الله الرحمن الرحیم
بنام خدای مهربان مهرورز
الحمدالله رب العالمین
ستایش مخصوص خدا، خداوند جهانیان است
الرحمن الرحیم
خدای مهربان مهرورز
مالک یوم الدین
دارنده روز پاداش
ایاک نعبد و ایاک نستعین
تنها تو را می پرستیم و تنها از تو کمک می خواهیم
اهدناالصراط المستقیم
راه راست را به ما بنما
صراط الذین انعمت علیهم
راه آنها که از نعمت خود برخوردارشان ساختی
غیر مغضوب علیهم
نه آنها که برایشان خشم رفته
ولاالضالین
و نه گمراهان
حمد
پس از حمد، بلافاصله یک سوره دیگر از قرآن را می خوانیم. برای نمونه، معروفترین سوره ها در نماز، سوره توحید است که خوانده می شود:
بسم الله الرحمن الرحیم
به نام خدای مهرورز
قل هو الله احد
بگو اوست خدا، یکتا
الله الصمد
خدا کامل و بی نقص و بی نیاز است
لم یلد و لم یولد
نه زاییده و نه زاییده شده
و لم یکن له کفو احد
و نه هیچ کس همتای او بوده است
سوره
سپس تا زانو خم می شویم و به رکوع می رویم و ذکر رکوع می خوانیم:
سبحان ربی العظیم و بحمده
خدای بزرگ خود را می ستایم و پیراسته می شمرم
یا می گویم:
سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله
پیراسته باد خدا.پیراسته باد خدا.پیراسته باد خدا.
رکوع
بعد راست می ایستیم و می گوییم
سمع الله لمن حمد الله اکبر
و آنگاه به سجده می رویم، پیشانی را به مهر می نهیم؛ سر انگشت بزرگ دو پا، زانوها و کف دستها را روی زمین می گذاریم و ذکر سجده را می خوانیم:
سبحان ربی الاعلی و بحمده
خداوند خود را که از همه بالاتر و برتر است می ستایم و پیراسته می شمرم
یا می گوییم:
سبحان الله سبحان الله سبحان الله
سجده
سپس با آرامش می نشینیم و دوباره به سجده می رویم و همان ذکر سجده را می خوانیم
بعد می نشینیم، سپس قیام می کنیم (می ایستیم) و مثل رکعت اول حمد و سوره را می خوانیم. پس از خواندن سوره، کف دستهایمان را جلو صورتمان می گیریم و قنوت می خوانیم.
در قنوت هر ذکری که خوانده شود، مستحب است ولی بهتر است که ذکر معروف آن خوانده شود:
لا اله لا الله الحکیم الکریم...
قنوت
پس از قنوت، باز به رکوع می رویم سپس می ایستیم و پس از آن دو سجده به جا می آوریم. این بار، پس از خواندن سجده دوم، همان طور که نشسته ایم ذکر تشهد می خوانیم به این صورت:
الحمد الله اشهد ان لا اله لا الله وحده لا شریک له .
ستایش مخصوص خداست. بر این حقیقت گواهم که جز آفریدگار، خدایی و برای او شریکی نیست.
و اشهد ان محمدا عبده و رسوله
و بر این حقیقت گواهم که محمد صلی الله علیه و آله بنده و پیغمبر خداست.
الهم صل علی محمد و آل محمد
بارالها بر محمد صلی الله علیه و آله و دودمان محمد صلی الله علیه و آله دورد فرست.
تشهد
اگر نمازمان سه رکعتی بود (مثل نماز مغرب) سلام را نمی خوانیم، بلکه دوباره می ایستیم. این بار در رکعت سوم تسبیحات اربعه را می خوانیم:
سبحان الله والحمد الله و لا اله لا الله و الله اکبر
پیراسته باد خدا، ستایش مخصوص خداست، جز آفریدگار، خدایی نیست و خدا بزرگتر از آن است که به وصف می آید.
این تسبیحات سه مرتبه خوانده می شود.
تسبیحات اربعه
سپس به رکوع می رویم و بعد از آن، دوباره به سجده می رویم.
پس از خواندن دو سجده، چون نمازمان سه رکعتی است همان طور که نشسته ایم تشهد و سپس سلام را می خوانیم و نمازمان را تمام می کنیم:
السلام علیک ایهاالنبی و رحمةالله و برکاته
درود بر تو و رحمت و برکات خدا بر تو ای پیامبر
السلام علینا و علی عباد الله الصالحین
درود بر ما و بر بندگان شایسته کار خدا
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته
درود بر شما و رحمت و برکات خدا بر شما
سلام نماز
اگر نمازمان چهار رکعتی بود پس از دو سجده، بدون آن که سراغ تشهد و سلام برویم، برمی خیزیم و می ایستیم و مثل رکعت سوم تسبیحات اربعه را قرائت می کنیم، بعد از آن رکوع و سجود و این بار تشهد و سلام را می خوانیم و نمازمان را به پایان می رسانیم.
خواندن نمازهای واجب، با اعمال مستحبی همچون خوانده اذان، اقامه، تسبیحات حضرت زهرا علیهماالسلام، نمازهای نافله و... همراه است و نیز احکام، آداب و اعمال خاصی هم دارد که همگی آنها در این کتاب ذکر شده است.
آ