پیامبر و یهود حجاز

نویسنده : مصطفی صادقی

سخنی با خواننده

بررسی و شناخت زوایای گوناگون زندگانی پیامبر اکرم (ص) به عنوان الگوی همه کسان در همه زمان ها، از دیرباز مورد توجه و عنایت ویژه مسلمانان بوده است. از این رو پژوهش گران، آثار بسیاری را در این باره پدید آورده اند. نگاهی اجمالی به این آثار، ما را به این نتیجه اسف بار رهنمون می شود که کندوکاو در جنبه های خصوصی زندگی آن حضرت بیش از هر چیز دغدغه آنان بوده و همین امر آن ها را تا حد زیادی از بررسی دیگر ابعاد حیات ارزشمند رسول خدا، به ویژه جنبه های سیاسی و اجتماعی، غافل کرده است.در حالی که بررسی این ابعاد زندگی، از آغاز رسالت حضرت و خصوصاً در هنگام بر پایی اولین دولت اسلامی در مدینه که به اقتضای نیازهای گوناگون زمانه و جامعه، رفتارهایی را می طلبید، از اهمیت به سزایی برخوردار است؛ چگونگی برخورد آن حضرت با شهروندان مدینه به خصوص نامسلمانان، که قشری ناهمگون بودند؛ می توانست الگوی مناسبی را در اختیار دولتمردان و حکومت گران مسلمان در سرتاسر تاریخ اسلام و در تمامی گستره مملکت اسلامی بگذارد. در این میان تعامل پیامبر (ص) با یهودیان دارای اهمیتی فراوان است؛ آنان که قومی مهاجر به دیار عرب و سرزمین یثرب بودند و در گذر زمان و در داد و ستد با عرب ها پیش از اسلام قدرتی یافته و با بهره گیری از فرصت های پیش آمده ناشی از کشمکش های دیرینه میان اوس و خزرج که خود قومی مهاجر به 13 نفرند بیشتر بر گلوگاه اقتصاد و سیاست آن دیار سلطه یافتند. حضور پیامبر (ص) در پی تقاضای یثربیان، در این سرزمین و اتحاد و یک پارچگی که پیش آورد از همان ابتدا و پس از اندک زمانی آنان را وارد مرحله تازه ای کرد و در کوتاه مدت در کنار مسلمانان قرار گرفته و هم چون آنان به شمار آمدند.
اهمیت این تعامل هنگامی دو چندان می شود که از یک سو نقش سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی اینان در مواجهه با مسلمانان از همان آغاز شکل گیری حکومت اسلامی به دست رسول اکرم و در ادوار بعدی مورد قرار گیرد. اینان که در ابتدا هم چون دیگر شهروندان مدینه به انعقاد پیمان با پیامبر و مسلمانان دست زدند به تدریج به جبهه گیری و برخورد خصمانه با آنان روی آوردند؛ بهانه جویی ها، نقض عهدهای پیاپی، هم دستی با مشرکان و طراحی نبرد علیه حکومت اسلامی و پیامبر تا سال هفتم هجری که عملاً از نقش آفرینی در جامعه اسلامی باز داشته شدند، ادامه یافت. و از دیگر سو برخوردهای پیامبر (ص) با آنان، و صلابت و استواری که از خود بروز داد، دست مایه اتهامات و شبهاتی از ناحیه شرق شناسان یهودی و هم پالگانشان شد و حجم عظیمی از نوشته های آنان را به خود اختصاص داد. آنان بی آن که زمانه، زمینه و زمین حکومت اسلامی و عوامل ضرورت بخش این تعامل را باز کاوند و راه صحیح را بپویند، بر آن شدند تا حکومت اسلامی و عوامل ضرورت بخش این تعامل را باز کاوند و راه صحیح را بپویند، بر آن شدند تا حکومت پیامبر و تعامل آن حضرت را با یهودیان حجاز13 بدون توجه به عوامل و ریشه های آن، ارزیابی و تحلیل کنند، سپس با معیارهای رایج محک بزنند و سرانجام آن را بهانه مظلوم نمای یهودیان و خشن نمایی مسلمانان قرار دهند. در این راستا برخی از پژوهشگران مسلمان، در مقام پاسخ گویی به این نگرش ها و داوری ها یا به انکار برخی از واقعیت های تاریخی رفتار رسول خدا (ص) با یهودیان دست زدند و با تحت تاثیر بافته های مزبور در مقام توجیه بر آمدند. اما تحلیل عالمانه مبتنی بر روش صحیح پژوهش به ویژه با در نظر گرفتن آیات بسیار قرآن در شناسایی یهود، می تواند تصویری نزدیک به واقع در برابر ما قرار دهد تا بر اساس آن، هم پاسخی در خور به پرسش های حقیقت پژوهان داده شود و هم برخی از شبهات برخاسته از قلم و زبان بیگانگان بر طرف شود و هم الگوی رفتاری مناسب برای کارگزاران حکومت اسلامی در تعامل با اقلیت ها و اقشار ناهمگون جامعه، و نیز در سیاست خارجی عرضه گردد.
علی رغم اهمیت این موضوع، تا کنون نوشته ای جامع، که به اطراف و ابعاد آن به ویژه در زبان فارسی، تالیف نشده است از این رو پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت (ع) بر آن شد تا به این امر مهم پرداخته و اثر حاضر را عرضه نماید.
در پایان، این پژوهشکده بر خود لازم می داند از تلاش های خالصانه همه دست اندر کاران به ویژه فاضل ارجمند جناب آقای مصطفی صادقی پدید آورنده این اثر، تشکر کند.
مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت(ع)

مقدمه

از آن هنگام گروهی از بنی اسرائیل به یثرب آمده، در انتظار پیامبر موعود در این منطقه جای گرفتند، انتظار می رفت با ظهور آن پیامبر و پیوستن این گروه به وی، دعوت به توحید شتاب بیشتری گیرد و انسانیت به سوی بهشت سعادت، رهسپار شود.
اما زمانی که فرستاده الهی از نسل عرب آشکار شد گروهی که پیشینه ای در دین داری داشتند به مبارزه با او برخاستند و به این ترتیب کتاب تازه ای از تاریخ دو ملت و برخورد آنان با یکدیگر گشوده شد که تا امروز صفحات این کتاب هم چنان ورق می خورد.
هجرت پیامبر بزرگ اسلام به یثرب، نقطه عطفی در تاریخ یهود حجاز به شمار می رود. وجود یهودیان و مسلمانان در کنار یکدیگر دور تازه ای از رویارویی با آیین نوپای توحیدی را شکل می داد. زیرا مخالفان مکی پیامبر، عرب جاهلی بودند ولی یهودیان مخالف، مدعیان دانش و آگاهی از کتاب آسمانی بودند و همین موضوع سبب تاثیر گذاری آنان بر فرهنگ اسلامی شد.
از آن جا که روابط مسلمانان و یهودیان پس از هجرت پیامبر به مدینه فراز و نشیب های زیادی داشته است و درباره این روابط، بین مورخان از یک سو و میان مستشرقان و مورخان از سوی دیگر اختلاف نظرهایی وجود دارد، شایسته است این بخش از سیره رسول خدا با نگاه تازه و دقیق تری که پیش از این به طور مستقل به آن پرداخته نشده بررسی شود.

موضوع و پیشینه آن

از زمان هجرت رسول خدا به یثرب و تشکیل حکومت اسلامی، روابط گوناگونی میان مسلمانان و یهودیان وجود داشته است. این روابط با اقدامات صلح جویانه ای مانند بستن پیمان ها و همزیستی مسالمت آمیز شروع شد و با برخوردهای تنش زا ادامه یافت. این برخوردها گاه جنبه تبلیغی و جنگ سرد داشت و گاه در قالب جنگ ها و سریه ها از سوی پیامبر و در مقابله با یهودیان مدینه و اطراف آن صورت می گرفت.
این پژوهش با عنوان پیامبر و یهود حجاز در صدد است با نگاهی تازه به این روابط، بخشی از آنها را بررسی و تحلیل کند و به این وسیله پاره ای از ابهام های موجود در تاریخ صدر اسلام را تا اندزه ممکن پاسخ گوید. بنابراین در این نوشتار از پیمان هایی که میان مسلمانان و یهود بسته شده سخن گفته می شود و آن گاه جنگ ها و سریه هایی که پیامبر با یهودیان حجاز داشته اند بررسی می شود. همه این بررسی ها در محدوده زندگی یهودیان مدینه وخیبر است و موارد مشابهی که از قلمرو این دو گروه بیرون است از قلمرو مباحث این رساله نیز بیرون می باشد.
برای این موضوع با عنوانی که گذشت هیچ پیشینه پژوهشی یافت نشد. البته بخشی از مباحث آن در برخی کتاب ها و مقالات آمده است که در معرفی و نقد منابع از آنها سخن خواهیم گفت.