معراج السعادة جلد 1

ملا احمد نراقی‏

تألیفات مرحوم نراقی:

آثار بسیاری از مرحوم ملا احمد نراقی به یادگار مانده که قسمت عمده آنها بارها چاپ و مورد استفاده همگان قرار گرفته.
تصنیفات و تألیفات مرحوم نراقی در مصادر مختلف تا قریب 23 عنوان معرفی شده و بر اساس دستخط مرحوم نراقی که به وسیله آقای حسن نراقی در مقدمه کتاب طاقدیس چاپ انتشارات امیر کبیر گراور شده تألیفات آن مرحوم تا سال 1228 هجری قمری یعنی زمان کتابت آن به 18 جلد می رسد.
معراج السعادة/المقدمة/23اما با توجه به آنچه مرحوم «شیخ آقا بزرگ» در کتاب گرانقدر «الذریعه» گرد آورده و تعداد معدودی که در سایر مصادر معرفی شده و در دسترس مرحوم شیخ آقا بزرگ نبوده تألیفات آن بزرگوار به قریب 35 جلد می رسد که ذیلا اسامی آنها درج می شود:
1 - اجتماع الامر و النهی.
2 - اساس الاحکام فی تنقیح عمد مسائل الأصول بالاحکام (شرح شرایع الاسلام مرحوم محقق).
3 - اسرار الحج (در سال 1331 چاپ شده).
4 - حجیة المظنة.
5 - الخزائن: مجموعه ای است علمی و ادبی، دارای مطالبی مهم در زمینه های: فقه، تفسیر، حدیث، تایخ، لغت، نجوم، هیئت، ریاضی، عرفان، طب، و علوم غریبه: اعداد، جفر، صنعت، کیمیا و همچنین حاوی اشعار و غزلیات لطیف و ادبی و حکایت شیرین و خواندنی.
این کتاب به زبان فارسی به منزله تتمیم و ذیل برای «مشکلات العلوم» مرحوم پدرش تألیف شده.
6 - دیوان صفایی نراقی: همانطور که قبلا ذکر شد مرحوم نراقی به صفایی تخلّص داشته.
و این دیوان غیر از مثنویات اوست که به نام طاقدیس خواهد آمد.
7 - رسالة الاجازات. شامل: اجازه های مرحوم نراقی به شاگردانش و اجازات مشایخش 8 - رساله عملیه (فارسی در عبادات).
9 - سیف الامة و برهان الملة: کتابی است فارسی در رد شخصی بنام «هانری مارتین» [1]معروف به «پادری» که مسیحی بوده و شبهاتی در دین اسلام وارد کرده که منجر به تألیف [1] - هانری مارتین» کشیشی انگلیسی بوده که به «پادری» شهرت یافت. او در ژوئن 1811 میلادی مطابق با 1226 هجری از هند به شیراز آمد و وانمود به پذیرش اسلام کرد و خود را یوسف نامید و در مدارس علوم دینی شیراز به تحصیل علوم پرداخت... ملا احمد نراقی برای نوشتن ردیه به شبهات او، ده تن از خاخامهای کاشان را دعوت کرد و تعدادی از عبارات عهد عتیق و آثار مربوط به مذهب یهود را به فارسی برگرداند. نگاه کنید به: «نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت» که نام اصلی آن «دین و دولت در ایران» است نوشته «پروفسور حامد الگار» ترجمه «دکتر أبو القاسم سری»، چاپ انتشارات توس، از ص 148 تا 144 که مترجم شرح مفصل این قضیه را نگاشته است.
معراج السعادة/المقدمة/24این کتاب شد. این کتاب دوبار در ایران چاپ شده و در اول آن فهرستی مبسوط به قلم فرزند مصنف ملا محمد نراقی متوفای 1297 نوشته شده.
10 - شرح تجرید الأصول: متن آن از پدرش می باشد. این کتاب در 7 جلد نگارش یافته و شامل همه مباحث علم اصول است.
11 - شرح حدیث جسد المیت و انه لا تبلی الا طینته.
12 - شرح رساله ای در حساب (که متن آن را مرحوم پدرش نوشته است).
13 - شرح محصل الهیئة. (متن آن نیز از مرحوم ملا مهدی نراقی پدر مصنف است).
14 - طاقدیس. شامل اشعار عرفانی و اخلاقی به سبک مثنوی مولوی و به زبان فارسی لطیف. این کتاب هم اکنون به همت آقای حسن نراقی به وسیله انتشارات امیر کبیر منتشر می شود.
15 - رساله ای در عبادات. ظاهرا این کتاب غیر از رساله عملیه ای است که نام آن تحت شماره 9 ذکر شد. و مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعه به طور مستقل آن را ذکر کرده است.
16 - عوائد الایام من امهات ادلة الاحکام. مشتمل بر 88 عائدة و آخرین عائدة آن در تراجم روات احادیث است و مرحوم شیخ انصاری بر آن حاشیه زده اند.
17 - القضا و الشهادات.
18 - مستند الشیعه فی احکام الشریعة: کتاب فقهی و استدلالی مرحوم نراقی که در شهر کاشان ده سال قبل از وفاتش پایان یافته، یعنی سال 1234 هجری قمری.
19 - مشکلات العلوم: این کتاب غیر از مشکلات العلوم پدرش و غیر از کتاب خزائن می باشد.
20 - مفتاح الاحکام فی اصول الفقه.
21 - مفتاح الأصول.
22 - مناهج الاحکام: در اصول فقه شامل 2 جلد، جلد اول مباحث الفاظ و جلد دوم در ادله شرعیه.
23 - رسالة فی منجزات المریض.
24 - وسیلة النجاة: شامل دو رساله: یکی بزرگ و دیگری کوچک در دو جلد که به در خواست فتحعلیشاه نوشته شده.
25 - هدایة الشیعه: رساله ای است در فقه.
معراج السعادة/المقدمة/2625 - خلاصة المسائل: رساله ای است در زمینه مسائل طهارت و صلات.
27 - الرسائل و المسائل [1]:فارسی است در جواب سؤالات، در این کتاب از کتابهای پدرش و از کتاب «کشف الغطاء» تألیف استادش مرحوم شیخ جعفر نجفی مطالبی نقل می کند. این کتاب در دو جلد است. جلد اول آن مسائلی است که فتحعلیشاه قاجار و غیره از او سؤال کرده اند و جلد دوم در بیان بعضی از مسائل اصولی و حل بعضی از مشکلات است. تاریخ کتابت آن 1230 می باشد.
28 - معراج السعادة (کتاب حاضر).
29 - حاشیه اکر ثاؤدوسیوس، [2]به نقل مؤلف «تاریخ کاشان» (و بر اساس دستخط خود مرحوم نراقی که در مقدمه کتاب طاقدیس گردآوری شده).
30 - جامع المواعظ. (به نقل مؤلف «تاریخ کاشان» و مؤلف «مکارم الاثار»، ج 4، ص 1236).
31 - مناسک حج، (بر اساس دست نویس مرحوم نراقی در مقدمه طاقدیس).
32 - الاطعمة و الاشربة: فارسی است (به نقل مرحوم سید محسن امین در اعیان الشیعه، ج 10، ص 184).
33 - تذکرة الاحباب: فارسی است در فقه (به نقل مؤلف تاریخ کاشان).
34 - کتابی در تفسیر. (به نقل مرحوم سید محسن امین در اعیان الشیعه، ج 10، ص 184).
35 - عین الأصول: اولین کتابی است که مرحوم نراقی تألیف نموده.
لازم به توضیح است که: مرحوم شیخ آقا بزرگ بعضی از اجازات فاضل نراقی را در الذریعه به عنوان کتابی مستقل ذکر کرده که از ذکر آنها خودداری شد، تنها رساله اجازات ایشان که شامل بیست اجازه است در این مجموعه ذکر گردید.
[1]صاحب کتاب «مکارم الآثار» در ج 4 ص 1236 در عنوان هفتم از کتبی که برای مصنف می شمارد کتاب «الرسائل و المسائل» را نام می برد و اظهار می دارد که: شامل رسائل عدیده و مسائل کثیره است از جمله «اطعمة و اشربة» و «اجتماع امر و نهی» و «رساله عبادات» و «منجزات مریض». اما ظاهرا بر اساس آنچه مرحوم شیخ آقا بزرگ نوشته و تاریخی که برای کتابت آن ذکر کرده معلوم می شود که محتوای «الرسائل و المسائل» غیر از آن می باشد که صاحب مکارم الآثار ادعا کرده.
[2] ثاؤدوسیوس» از حکمای ریاضی یونانی است که در قرن اول میلادی می زیسته و صاحب تألیفاتی در ریاضی و هندسه است. کتاب «الاکر» از تألیفات اوست که در سه مقاله نوشته شده و از بهترین کتب متوسط بین کتاب «اقلیدس» و «مجسطی» محسوب می شده که به عربی ترجمه گردیده.
معراج السعادة/المقدمة/26فرزندان مرحوم نراقی:
از مرحوم ملا احمد نراقی دو فرزند پسر بجای ماند یکی «حاج ملا محمد» ملقّب به «عبد الصاحب» و معروف به «حجة الاسلام» که صاحب تألیفاتی بوده و بعضی از آنها چاپ شده. وفات او بسال 1297 هجری قمری در کاشان در حدود هشتاد سالگی واقع شده«» و دیگری به نام «نصیر الدین» که دارای تألیفاتی از جمله شرحی بر کتاب کافی مرحوم کلینی است [1].

وفات مرحوم نراقی:

مرحوم نراقی در اثر وبای عمومی، که کاشان و اطراف آن را فرا گرفته بود، در اول شب یکشنبه بیست و سوم ربیع الثانی سال 1245 هجری قمری در نراق چشم از جهان فرو بست.«» جنازه اش پیش از دفن به نجف اشرف منتقل و در سمت پشت سر مبارک مولی الموحدین حضرت علی بن أبی طالب - صلوات الله و سلامه علیه - در جانب صحن مطهر مرتضوی در کنار قبر پدرش دفن گردید.
صاحب «روضات الجنات» از قول بعضی از شاگردان مرحوم نراقی داستانی را نقل می کند که نمودار علوّ مقام و درجات مرحوم نراقی است.
او می نویسد: در هنگام انتقال جنازه مرحوم نراقی به نجف اشرف در یکی از منازل بین راه به خاطر گرمی شدید هوا می ترسیدیم جنازه متعفن شود، جنازه بر زمین و قرّاء در اطرافش مشغول به تلاوت قرآن کریم بودند که من برای اطلاع از این موضوع به نزدیک جنازه رفتم و در صدد تحقیق بر آمدم اما جز رائحه ای طیّب که گوئیا بوی مشک ناب بود چیزی استشمام نکردم. و این وضع ادامه داشت تا دم قبر که اصلا تغییری در بدن شریفش [1]فوائد الرضویه، ص 41. برای اطلاع بیشتر از خاندان نراقی و نسل های متوالی آن تا اواخر قرن گذشته نگاه کنید به: «تاریخ کاشان»، چاپ دوم، از ص 286 - 280 به قلم آقای حسن نراقی و کتاب «لباب الالقاب فی القاب الاطیاب» از ص 106 - 92.
معراج السعادة/المقدمة/27حاصل نشد.«» مرحوم «مدرس تبریزی» صاحب «ریحانة الادب» پس از نقل این داستان از صاحب روضات، داستانی را که خود شخصا از قول فرد موثّقی از استادش که مقداری از شرح لمعه را پیش او خوانده بود شنیده نقل می کند، بدین مضمون که: استادم آقای سید احمد خسروشاهی نقل کرده، وقتی جنازه پدرش آقای حاج سید محمد خسرو شاهی را به نجف منتقل کردند خودش به پاس احترام پدر وارد قبر شده که جنازه را بگذارد، دو جنازه «حاج ملا مهدی» و «حاج ملا احمد نراقی» پدر و پسر را صحیحا و سالما دیده، به طوری که هیچ آسیبی متوجه آنها نشده.
این داستان در اواخر قرن سیزده و اوائل قرن چهارده واقع شده. و با این فاصله زمانی که از زمان مرگ پدر و پسر گذشته ملاحظه می شود که این امری عجیب و خارق عادت و تنها در اثر خدمات خالصانه دینی حاصل می شود و بس.«» فاعتبروا یا اولی الابصار

کتاب معراج السعادة:

کتاب معراج السعاده در بین کتب اخلاقی، نامی آشنا و اثری بسیار گرانقدر است که از دیرباز هم در حوزه های علمیه و هم در محافل ادبی بین دانشدوستان، مورد استقبال و توجه بوده و همواره خاص و عام آن را مورد مطالعه قرار داده و از مطالب ارزنده آن بهره برده اند. تا جایی که پاره ای از مطالب آن به عنوان متن درسی در کتابهای درسی گنجانده شده.
اصولا عنایت به مسائل اخلاقی و پیروی از الگوهای صحیح اخلاقی یکی از ویژگیهای جامعه اسلامی است. و با تکیه بر این امر مهم می توان بار سنگین مسئولیتهای اجتماعی را به ثمر رساند.
داشتن متونی قوی و سالم و بدور از تحریف و در عین حال شیوا و جذّاب می تواند در تحقّق این هدف مؤثّر باشد.
الحق که به اعتراف همگان کتاب معراج السعاده از نظر محتوا و سبک و شیوایی بیان مطالب و تنوّع موضوعات مطرح شده در زمینه مسائل تربیتی و اخلاقی، اثری است در خور
معراج السعادة/المقدمة/28توجه، و با اینکه قریب 200 سال [1]از تاریخ تألیف آن می گذرد هنوز تازگی خود را حفظ کرده و عطش جامعه در مورد آن فروکش نکرده. شاهد این مدّعا چاپهای مکرر و متنوّعی است که از کتاب مزبور وجود دارد. و به ادعای بعضی در بین آثار فارسی و حتی عربی اثری مثل آن نوشته نشده«».
به طوری که مرحوم نراقی در مقدمه کتاب اشاره کرده اند، کتاب «معراج السعادة» را که در واقع ترجمه «جامع السعادات» مرحوم پدرش می باشد به درخواست فتحلعیشاه قاجار به رشته تحریر در آورده. البته با اصلاحات و اضافاتی به خاطر استفاده عموم. با اینکه این کتاب بارها چاپ شده اما متأسفانه چاپی منقّح و تحقیق شده که در خور این اثر ارزنده باشد از آن در دسترس نبود که خوشبختانه این کار به همت «انتشارات هجرت» تحقّق پیدا کرد.
در مورد چاپ کتابی که پیش رو دارید این کارها انجام شده:
ابتدا یکی از نسخ خطی معراج السعاده که تاریخ کتابت آن 1239 هجری قمری و مربوط به زمان حیات مؤلف می باشد شناسایی و استنساخ شد«».
این نسخه با نسخه مطبوع کتاب که به همت عالم ربانی و دانشمند فرزانه مرحوم «آیة الله شعرانی» تصحیح شده مقابله گردیده، و سپس کارهایی ذیل بر روی آن انجام شده:
1 - ویرایش 2 - استخراج مصادر آیات و روایات، اعم از آنهایی که مصنف به آنها اشاره نموده و یا اشاره نشده و لیکن نقل به مضمون گردیده.
در اینجا ذکر این نکته لازم است که: در برخی از موارد که اصل سند در مصادر موجود [1] -مرحوم شیخ آقا بزرگ در ج 21، ص 229 (الذریعه» اظهار می دارند: قدیمی ترین نسخه معراج السعاده را که من بر آن اطلاع پیدا کردم، در نجف اشرف کتابخانه حضرت امیر می باشد که تاریخ کتابت آن 1228 هجری است. اما قدیمی ترین نسخه ای که ما بر آن اطلاع یافتیم نسخه خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله العظمی گلپایگانی است که در سال 1259 وقف شده، و در پایان آن نسخه تاریخ اتمام تألیف 1226 ذکر شده و با احتساب این تاریخ، 187 سال از تألیف کتاب می گذرد. لازم به توضیح است که: این نسخه هنگام شروع کار فهرست نشده و دسترسی به آن میسور نبود.
معراج السعادة/المقدمة/29پیدا نشده خود کتاب جامع السعادات به عنوان مصدر، نقل و معرفی شده.
3 - ترجمه پاره ای لغات مشکل که فهم آن برای همه آسان نیست.
4 - توضیحی بسیار مختصر راجع به بعضی از اصطلاحات فلسفی، کلامی، فقهی و.. 5 - معرفی اجمالی اشخاصی که گاهی در کتاب از آنها نام برده شده.
6 - ترجمه بعضی از عبارات عربی و آیات و احادیث و اشعار عربی که برای افراد مبتدی سودمند خواهد بود.
7 - برای مطالبی که نیاز به شرح و بسط و توضیح بیشتر برای اقناع و استفاده خواننده داشته مصادری معرفی شده.
از آنجایی که کتاب معراج السعادة در زمینه مسائل تبلیغی، کتابی جامع و ارزنده است، و حتی طلاب عزیز در سفرهای تبلیغی خود می توانند به عنوان مصدری که مطالب متنوع و گوناگون علمی، اخلاقی و تربیتی را به همراه دارد با خود داشته باشند تا از جمع و حمل کتابهای متنوّع بی نیاز باشند، ابتدا به نظر رسید، در بیان نام مصادر روایات، تنها به نام کتاب و شماره روایت یا ذکر آدرس اکتفا نشود، بلکه به طور کامل عین روایت نقل شود تا افاده و استفاده کامل تر گردد. اما پس از پایان کار به خاطر حجم زیاد کتاب از این کار صرفنظر شد. و این اقدام را به چاپ بعدی کتاب که امیدواریم بزودی در انجام آن موفق شویم موکول کردیم. بدون شک کتاب با آن محتوا به خاطر حجم زیاد در دو جلد چاپ و عرضه خواهد شد.
در چاپ 2 جلدی معراج السعاده، گذشته از بیان اصل روایات، فهرستهای متنوّع علمی و مصادر تحقیق و مراجعه گنجانده خواهد شد.
در پایان لازم می دانیم از همه عزیزانی که در فراهم شدن این اثر ارزنده ما را یاری دادند، بخصوص برادران عزیز و گرامی مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر - ارواحنا فداه - که در مراحل مختلف انجام کار از استخراج مصادر، تصحیح، مقابله و ویرایش از هیچ کوششی دریغ نکردند، تشکر کنیم.
قم - حوزه علمیه محمّد نقدی جمادی الثانی 1413 برابر با آذر 1371