دولت رسول خدا صلی الله علیه و آله

نویسنده : صالح احمد العلی مترجم : هادی انصاری

سخن پژوهشکده

پژوهش در علوم انسانی، ضرورتی است که امروز بیش از همیشه آشکار شده است. دستیابی به اهداف مشترک و ویژه جوامع، نیازمند بهره گیری از نتایج و پژوهش های گوناگون، از جمله پژوهش هایی است که در قلمرو انسانی انجام می شود. بی تردید پژوهش هایی در پیشبرد برنامه و نیل به اهداف کارآیی دارند که از موضعی آشنا با فرهنگ پژوهش هایی در پیشبرد برنامه و نیل به اهداف کارآیی دارند که از موضعی آشنا با فرهنگ جامعه صورت گیرند و مسایل جامعه را به درستی و در تعامل با اندیشه و ارزش های آن دریافته باشند. از این روست که بومی سازی علوم، به ویژه علوم انسانی، معنا می یابد.
پژوهش کار آمد در جامعه ایرانی، ناگزیر مستلزم شناخت فرهنگ ایرانی است. اسلام مولفه اصیل واصلی فرهنگ ایرانی است، که به مثابه عنصر ذاتی در اندیشه و رفتار ایرانی تجلی پیدا می کند. بنابر این، شناخت اسلام و بررسی نسبت به آن با علوم انسانی و تبیین قلمروهای مشترک و ویژه ای می یابد. حاصل این مطالعات، به عنوان هدفی راهبردی، نقش تعیین کننده ای در بومی سازی علوم انسانی دارد.
به منظور تحقق این مهم، در سال 1361 با راهنمایی و عنایت حضرت امام خمینی رحمة الله علیه دفتر همکاری حوزه و دانشگاه به همت استادان حوزه و دانشگاه شکل گرفت و در سالیان فعالیت خود، برای رسیدن به ان هدف بستر مناسبی فراهم آورد و فعالیت های موثری صورت داد. در ادامه راه، گسترش و تعمیق کار، جایگاه و دامنه کاری بالاتری را برای این مجموعه اقتضا می کرد. از این رو شورای گسترش آموزش عالی در تاریخ 26 / 10 / 1377 تاسیس پژوهشکده حوزه و دانشگاه را تصویب کرد.
پژوهشکده حوزه و دانشگاه با بهره گیری از استادان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه به پژوهش های تطبیقی و تحقیقات علوم انسانی از منظر اسلامی، به منزله مقدمه ای ضروری برای بومی سازی علوم انسانی می نگرد و حاصل این پژوهش ها را در اختیار جامعه دانشگاهی و دیگر علاقه مندان قرار می دهد.
یکی از وظایف این پژوهشکده، تدوین متون و منابع آموزشی دانشگاهی در قلمرو علوم اسلامی و علوم انسانی، متناسب با نظام آموزش عالی ایران است؛ از این رو پژوهش هایی را در این موضوعات صورت می دهد. که حاصل آن ها، به عنوان متون و منابع آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد.
کتاب حاضر به عنوان منبع درسی برای دانشجویان رشته های تاریخ و تاریخ تمدن اسلامی در مقطع کارشناسی ارشد، تهیه شده است امید است علاوه بر جامعه دانشگاهی، دیگر علاقه مندان نیز از آن بهره مند گردند.
از استادان و صاحب نظران ارجمند تقاضا می شود با همکاری، راهنمایی و پیشنهادهای خود، این پژوهشکده را در جهت اصلاح این کتاب و تدوین دیگر آثار مورد نیاز جامعه دانشگاهی یاری دهند.
در پایان پژوهشکده لازم می داند از مترجم گرامی، جناب آقای دکتر هادی انصاری و تلاش حجت الاسلام و المسلمین رسول جعفریان در تهیه طرح دولت های مسلمان و زمینه سازی ترجمه این اثر تشکر و قدردانی کند.

پیشگفتار

دو نیاز، پژوهشکده حوزه و دانشگاه را بر آن داشت تا طرحی را در زمینه تاریخ دولتهای مسلمان عرضه کند: نخست آن که در دروس کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته های تاریخ و تاریخ تمدن اسلامی، عناوینی چند درباره شناخت تاریخ دولتهای مسلمان وجود دارد که در خصوص بسیاری از آن ها کتابی تالیف نشده است. بنابراین، عرضه کتابهای مناسب برای پر کردن این خلا، ضروری به نظر می آمد. دوم آن که امروزه با وجود جمهوری اسلامی ایران، این خلا، ضروری به نظر می آمد. دوم آن که امروزه با وجود جمهوری اسلامی ایران، شناخت پیشینه دولتهای بزرگ اسلامی، در طول تاریخ، بسیار سودمند و راهگشاست. دولت اسلامی ایران، که در امتداد دولت های بزرگ اسلامی قرار دارد و منادی احیای تمدن بزرگ اسلامی است، باید بر تجربه های به دست آمده تکیه کند و از آنها بهره مند گردد. بر این اساس لازم بود تا فهرستی از این دولتها تهیه، و برای هر یک کتابی مناسب تالیف یا ترجمه شود.
گزینش این دولت ها بر اساس دامنه نفوذ آن ها در ابعاد زمانی و مکانی صورت گرفته است؛ چنان که گاه برخی از آن ها در شرق و برخی در غرب، سال ها قدرت سیاسی بزرگی را در اختیار داشته و در عرصه فرهنگ و تمدن اسلامی و جغرافیای سیاسی جهان نقشی مهم ایفا کرده اند.
پژوهشکده حوزه و دانشگاه
گروه تاریخ

مقدمه مترجم

تردیدی نیست که هدف غایی رسول خدا صلی الله علیه و آله هدایت مردم به صراط مستقیم بوده و در این راه، از ابزارهای گوناگون و شیوه های متفاوتی استفاده جسته است. اما در مورد این که پیامبر صلی الله علیه و آله برای پیشبرد هدف خود در به دست گرفتن قدرت سیاسی و داشتن دولت با مشخصه های مورد نظر خویش در مکه تلاش می نمود، دلیلی در دست نداریم.
در مجموعه آموزه های اسلام، آیات قرآن، سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره و رفتار عملی ایشان در مکه، نشانی از این هدف نمی یابیم. تعالیم پیامبر صلی الله علیه و آله در دوره مکه، ارشاد مردم به آموزه های قرآن و تلاش برای آگاه نمودن آنان به مبانی توحید و بطلان شرکت و بت پرستی و اخلاق ها و آموزه های زاییده از آیین جاهلی بود. پیامبر صلی الله علیه و آله حتی در سخت ترین شرایط و بحران هایی که گریبان گیر خود و قوم اش بنی هاشم شد، مثل محاصره؛ شعب ابی طالب، هرگز برای برهم زدن نظم اجتماعی مکه از راه ایجاد شورش توسط گروه هایی از مردم هم قبیله یا هم پیمان و یا حتی مسلمانان، علیه صاحبان قدرت، اقدامی نکرد. حتی هنگامی که قریشیان، یاران نزدیک او تازه مسلمانان را مورد شکنجه و اذیت قرار دادند، برای وادار کردن یاران خود به واکنش های شدید از قبیل ترور سران مکه یا ضربه زدن به استقرار و امنیت شهر مکه و یا شکستن بت های مکه و هتک حرکت آنان رفتاری که در میان برخی از پیامبران پیشین مثل حضرت ابراهیم علیه السلام سابقه داشت، تلاشی ننمود؛ بلکه همواره مومنان را به صبر و شکیبایی دعوت می نمود و برای دشمنان و کافران، هدایت و بصیرت طلب می کرد. این وضعیت تا هنگام هجرت هم چنان برقرار بود و پیش از هجرت در ملاقات هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله ، مخفیانه، با سران مدینه، در عقبه اولی و عقبه دوم داشت، هرگز سخنی از برقراری دولت به میان نیامد. حضرت در این ملاقات ها و در متن عهدنامه ها، جز بر ایمان به خدا و وفاداری به پیامبر صلی الله علیه و آله و این که او را یکی از خود بدانند، تاکید نکرد.
پس از هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله به یثرب و استقرار در این سرزمین، به تدریج نشانه هایی از توافق قبایل ساکن در مدینه و اطراف آن برای اطاعت مطلق از رسول خدا صلی الله علیه و آله پدیدار شد. از این زمان است که قبایل مسلمان و غیر مسلمان، در مدینه بر پذیرفتن رهبری پیامبر صلی الله علیه و آله اتفاق نظر پیدا می کنند و به تدریج تصرفات و رفتارهای آن حضرت در برخورد با مسلمانان بومی و مهاجر و یهودیان و پیش آمدهای مدینه و اطراف آن تفاوت پیدا می کند و دارای جنبه های آمرانه و الزام آور و در نهایت سیاسی و حکومتی می شود.
این موضوع، به تدریج گسترش می یابد و حضرت صلی الله علیه و آله آشکارا متصدی مهم ترین جنبه های حکومت، یعنی در اختیار داشت قدرت تصمیم گیری سیاسی و اعمال سیاست ها، از راه جنگ، صلح نامه، پیمان نامه و جز آنها می گردد.
کتابی که پیش روی خواننده گرامی قرار دارد، به تفصیل به موضوع یاد شده و پی آمدهای تشکیل حکومت پیامبر پرداخته و آن را از جنبه های گوناگون مورد بررسی قرار داده است. اهمیت این نوشتار، که مورد توجه اهل نظر قرار گرفت و مترجم را به برگردان آن تشویق نمود، از چند جهت است:
نخست آن که نویسنده با اعتراف به اهمیت موضوع و سختی بررسی آن، با وسواس فراوان به مراحل تشکیل دولت اسلامی پرداخته و برای پروراندن موضوع و نتیجه گیری، به زمینه ها و عوامل روی آوردن اهل یثرب به اسلام و پذیرفتن آن، از هنگام پیمان عقبه نخست تا هنگام تشکیل حکومت در مدینه می پردازد.
دوم آن که نویسنده اگر چه سنی مذهب است و روایت تاریخ ها و سیره های
حکومتی مدون همچون سیره ابن اسحاق، سیره ابن هشام و طبقات ابن اسعد و... را به عنوان نمایانگر حقایق و وقایع صدر اسلام می پذیرد و اشاره ای به دخالت حکومت های بنی امیه و بنی عباس در تدوین تاریخ و سیره تحریف شده پیامبر صلی الله علیه و آله و اسلام ندارد، هنگام بررسی وقایع، اشارات صریح و غیر صریحی به رقابت قبایل عرب و خانواده های مسلمان به دروغ گویی یاگزافه گویی و مبالغه در انتساب به شرکت در وقایع و جنگ ها و غزوات صدر اسلام به خود، می کند. نویسندگان سیره هر کدام تمایلات فکری و قبیله ای خود و نه حقیقت را منعکس کرده اند و نویسنده با توجه به این واقعیت، در یافتن حقیقت از دیدگاه خود از میان روایت های مختلف و گاه متضاد، وسواس فراوانی به خرج داده، که در جای خود بسی ارزشمند به نظر می رسد.
سوم آن که نویسنده سال های متمادی سرپرست یکی از مهم ترین و کهن ترین فرهنگستان های جهان عرب، یعنی المجمع العلمی العراقی بوده و سال های متمادی تدریس تاریخ اسلام در دانشگاه های مختلف را به عهده داشته است و علاوه بر آن، در زمینه بررسی ها و تحقیقات تاریخ صدر اسلام، نوشته های فراوانی از خود بر جای گذاشته است که کتاب حاضر، به عنوان یکی از نوشته های سال های پایانی عمر او، چکیده ده ها سال مطالعه و تحقیقات او را در این زمینه در بر دارد.
چهارم آن که نویسنده در بخش های مختلف کتاب، وقایعی را مورد بررسی و تدقیق و تحلیل قرار داده است که در نظر نخست، از دیدگاه کارشناسانه، عادی جلوه می نماید؛ اما با پروراندن موضوع و توجه دادن به زمینه فراهم آمدن و نتایج و آثار آن ها، به اهمیت و نقش آن ها پی برده می شود.
پنجم آن که نویسنده با تلفیقی از موضوع های متنوع، توانسته است ماده ای تاریخی، شیرین و خواندنی ارایه نماید. وی در این کتاب، به موضوع هایی پرداخته است که معمولا کمتر به آنها توجه شده و یا می شود. موضوع هایی مثل: نظم زندگی در یثرب پیش از هجرت، نظم زندگی و تنظیمات اداری در مدینه پس از هجرت، وضعیت مخالفان یعنی منافقان و یهودیان، چگونگی بسیج نیروها در هنگام جنگ و جهاد و راه های تامین نیازمندی های یک ارتش در حال جنگ، سیاست مداری پیامبر صلی الله علیه و آله در رفتارهای دور اندیشانه خود با طبقات گوناگون مردم مسلمانان مدینه، مسلمانان مهاجر مکه، مسلمانان قبایل اطراف مدینه، کفار مکه، کفار مدینه و اطراف آن، یهودیان درون مدینه، یهودیان ساکن در شهرک های خیبر... رفتارها و سیاست های دور اندیشانه پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ هنگام بستن پیمان و هنگام تقسیم غنایم جنگی، توجه به حساسیت های روسای قبایل عرب و بر آوردن آن ها و موضوع های فراوان دیگر.
از دیگر نکات مهمی که نویسنده در این کتاب به آن پرداخته و حق آن را ادا نموده است، چگونگی گسترش اسلام در بخش های شمالی، شرقی و جنوبی جزیرة العرب است که به مطالب ارزشمند دیگر کتاب، افزوده شده است.
در پایان خداوند بزرگ را سپاسگزارم که توفیق تلاش در راه شناساندن سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله را، در سالی که منسوب به جانشین و برترین اصحاب آن بزرگوار یعنی حضرت علی بن ابی طالب امیر المومنین علیه السلام است، به این کمترین عطا فرمود.
ضروری است از مسئولان محترم پژوهشکده حوزه و دانشگاه که برای فراهم آوردن مقدمات چاپ و نشر این اثر تلاش نموده اند، کمال تشکر و قدردانی را بنمایم، و کتاب را، با احترام تقدیم نمایم به پدر بزرگوار و اسیرم، حضرت آیة الله حاج شیخ احمد انصاری قمی، که سالهاست در بند اسارت رژیم عراق به سر می برد. هم چنین از برادر ارجمندم حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد انصاری قمی نیز که در رفع پاره ای مشکلات یاری ام نمودند، سپاسگذاری نمایم.
و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین
هادی انصاری
13 رجب 1422 قمری
نهم مهر 1380