تربیت در سیره و سخن امام حسن مجتبی علیه السلام

نویسنده : عبدالکریم پاک نیا

طلیعه

حمد و سپاس پروردگار متعال را که توفیق داد، در مورد مهم ترین مسئله زندگی بشر که رمز حقیقی سعادت انسانهاست، در تاریخ زندگی و سیره و سخن حضرت مجتبی علیه السلام که الگوی تمام عیار و سرمشق جاودانه برای انسان، در تمام اصل ها و نسل هاست، کاوش نموده و نقاط برجسته تربیتی - اخلاقی را در زوایای گفتار و رفتار آن حضرت یافته و با توضیحات لازم برای مربیان و والدین و به ویژه خانواده های جوان تقدیم نمایم.
ضرورت طرح این موضوع، افزون بر اهمیتی که در خود مسئله تربیت می باشد به نقطه نظرات شخصیتی بر می گردد که خود نمونه بارزی از یک انسان کامل و تربیت یافته در مکتب نبوی، علوی و فاطمی است و هم چنین پرورش دهنده فرزندانی است که هر کدام به نوبه خود به عنوان اسوه های عالی و تجلی ارزش های والای انسانی در تاریخ بشر می درخشند. همان شخصیتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد وی می فرماید:
حسن پسر من است، او از من است. او نور چشم من و روشنایی قلب من می باشد او میوه جان من است، او سید و آقای جوانان اهل بهشت است او حجت خدا بر امت من می باشد. دستورات او دستورات من و سخن او سخن من است. کسی که از او پیروی می کند او از من است و کسی که با دستورات او مخالفت کند از من نیست. (1)
و همچنین در مورد او و پدر و مادرش فرمود:
خداوند علی و همسرش فاطمه و فرزندانش را حجت های خویش بر آفریدگانش قرار داده است. آنان در میان امت من درهای دانش اند، هر که به آنان راه یافت به راه راست هدایت یافته است. (2)
عظمت و شکوه شخصیت حضرت مجتبی علیه السلام به حدی است که گویندگان و نویسندگان و اندیشمندان نتوانسته اند، افق های فکر و اندیشه خود را در مورد او به جایی برسانند و تاکنون هیچ یک از ساحل نشینان این دریای ژرف و بی کرانه، تصور کاملی از ابعاد وجودی آن بزرگوار نتوانسته اند ارائه دهند، حتی مخالفین و دشمنان آن حضرت در مورد اسوه بودن آن حضرت در فضائل اخلاقی اتفاق نظر دارند. ابن حجر عقلانی از دانشمندان اهل سنت می نویسد:
هنگامی که حسن بن علی از دنیا رفت یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت در تشییع جنازه او گریه می کرد. حسین بن علی به او گفت: تو با آن همه اذیت و آزار و مخالفت که در مورد برادرم روا می داشتی باز هم گریه می کنی؟! او گفت: که من با کسی دشمنی می کردم صبورتر و حلیم تر از این کوه ها بود. (3)
و بالاخره در مورد مقام بلند و رفیع آن حضرت همین قدر کافی است که امام باقر علیه السلام می فرماید: ما کلم الحسین بین یدی الحسن اعظما له ؛ (4) امام حسین علیه السلام به خاطر عظمت امام حسن علیه السلام هیچ گاه در مقابل سخن او حرفی نمی زد. و حضرت سیدالشهداء با آن جلالت و بزرگواری خویش در مقابل رفتار و گفتار حضرت مجتبی در مدت امامت آن حضرت تسلیم محض بود.

جایگاه تربیت

موضوع تربیت امروزه، نه تنها در جوامع و خانواده های مسلمان مورد توجه قرار گرفته و هر پدر و مادری آرزو می کند که فرزندان خود را طبق رهنمودهای صحیح و اصول و ارزشهای الهی تربیت کرده و در نهایت فرزندی رشد یافته و کارآمد داشته باشد، بلکه اهداف عالی و اخلاقی تعلیم و تربیت از مهم ترین دغدغه های جهانی است. سازمان ملل متحد در بند 2 از ماده 26 اطلاعیه جهانی حقوق بشر، مقرر داشته است که:
تعلیم و تربیت باید به توسعه شخصیت انسان و تقویت و احترام به حقوق بشر و آزادی های اساسی متوجه گردد و تفاهم و اغماض و مودت را بین کلیه ملل و دسته های نژادی و مذهبی به وجود آورد و موجب پیشرفت فعالیت های ملل متحد در راه حفظ صلح شود. (5)

تربیت چیست؟

تربیت عبارت از مجموعه روشها و فنونی است که از آغاز تولد انسان، بلکه مدتها قبل از تولد باید به کار گرفته شود، تا استعدادهای درونی بشر رشد و نمو لازم را یافته و در مسیر تکامل و تعالی قرار گیرد.
اساسا برای ساختن جامعه ای نمونه و تربیت انسان های کامل و سالم از نظر جسمی و روحی، اصول و روشهایی لازم است که انسان در پرتو آنها بتواند به دور از هرگونه انحراف، مسیر سعادت و کمال را بپیماید.
این روش ها تحت عناوین احکام و دستورات زندگی شناخته می شوند که برخی قبل از تولد و برخی دیگر بعد از آن و در طول رشد کودک اعمال می شود انتخاب همسر، نحوه تشکیل خانواده، شرایط انعقاد نطفه، حالات و رفتار مادر در دوران بارداری، نامگذاری کودک، توجه به نیازهای روحی و جسمی او، حفظ شخصیت و احترام فرزند، نظارت بر انتخاب دوستان، شیوه تعلیم و تربیت و دقت در معاشرت های کودکان و نوجوانان و ده ها شیوه دیگر از جمله نکات ریز و ظریفی هستند که در حالات، ویژگی های شخصیتی و خوی و خصلت ها و انتخاب های یک کودک در آینده موثر می باشند.
به عبارت دیگر تربیت عبارت است از مجموعه اعمال و رفتار و شیوه هایی که قوای جسمانی، روانی و عقلانی انسان را شکوفا ساخته تا آن قوا با نظام و سازمان ویژه ای و با استمداد از درون متربی و به مدد تلاش های او به میزان توانایی و استعداد خود، رشد و پیشرفت نماید. بنابراین تربیت صحیح علاوه بر تلقینات و آموزش های مستقیم و غیرمستقیم مربی به کوشش ها و تحرک متربی نیز مربوط می شود.
در این میان آنچه اهمیت دارد، ارائه کاملترین و سالم ترین و مطمئن ترین روش های تربیتی است که علاوه بر دربرداشتن همه ابعاد و نیازهای زندگی انسان، او را به سعادت حقیقی و زندگی جاودانه و فلاح و رستگاری نزدیک کند و از وضع موجود به کمال مطلوب برساند.
این شیوه ها و اصول تربیتی اطمینان بخش را می توان از زندگی و رفتار و گفتار اسوه های حقیقی بشر و پیشوایان راستین الهی به دست آورده و انتخاب نمود، و آن همان سیره تربیتی ائمه معصومین علیهم السلام و خاندان وحی است. ما در این مجموعه به روش ها و نقطه نظرات تربیتی در سیره و سخن حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام می پردازیم. به امید آن که بتوانیم از راه و روش آن پیشوای معصوم کمال بهره را برده و در پرتو رهنمودهای حیات بخش آن حضرت به کمال مطلوب که همان فلاح و رستگاری و قرب به خداست نائل شویم.
در سیره تربیتی امام مجتبی علیه السلام مسائل تربیتی و نکات باریک روان شناختی قابل توجهی دیده می شود، که می تواند به عنوان الگو و روش صحیح تعلیم و تربیت کودکان مطرح شود و بهترین فنون پرورش کودکان برای والدین و مربیان است. اگر ما از نظر تربیتی به سیره و سخن آن امام معصوم نظری بیفکنیم و از این زاویه گفتار و رفتار آن حضرت را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهیم، در سراسر زندگی آن بزرگوار شیوه های کارآمد تربیتی خواهیم یافت و راه های تغییر از وضعیت موجود به یک وضعیت ایده آل و مطلوب را که به نوعی از اهداف تعلیم و تربیت محسوب می شود برای فرزندان و نسل جدید در پیش رو خواهیم داشت.
بر اساس روش تربیتی امام مجتبی علیه السلام بعد از این که به زمینه ها و بسترهای مناسب در تعلیم و تربیت پرداخته شد؛ با ایجاد ارتباط عاطفی و برقراری محبت و صمیمیت بین مربی و متربی به کاهش تنش و فشارهای روانی فرزندان کمک شایان می شود.
در این شیوه مسائل اساسی و ریشه دار تربیت، عوامل و نقش آفرینان در این صحنه، شیوه های اصلاح رفتار و جلوگیری از لغزش ها، صفات و شرایط مربیان، راه های مقابله با مشکلات و حل آنان و بالاخره تربیت دینی و جهان بینی الهی در کودکان و نوجوانان، اهمیت ملجا و پناهگاه در تربیت، نقش الگو و سرمشق در این زمینه، فرهنگ دعا و رابطه آن با تربیت فرزند، موانع و آفات تربیت، اهمیت خانواده و نقش بنیادی پدر و مادر و مربیان، از جمله مواردی است که در این کتاب بر اساس رهنمودها و نکات مهم در زندگی امام مجتبی علیه السلام مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. با توجه به نکات یاد شده امیدواریم با بهره گیری از این رهنمودهای ارزنده تربیتی نسل جوان و نوجوان را که از مهمترین و عظیم ترین سرمایه جامعه مان می باشند به روش صحیح تربیت نموده و سعادت و سلامت آینده کشورمان را تضمین نماییم. انشاء الله.
قم - عبدالکریم پاک نیا