فهرست کتاب


سرچشمه حیات

محمد امینی گلستانی

12 جوهر اخضر یا درة بیضاء

شرح النهح الکیدری: ورد فی الخبر: ان الله تعالی لما اراد خلق السماء و الارض خلق جوهرا اخضر ثم ذوبه فصار ماءا مضطربا ثم اخرج منه بخارا کالد خان فخلق منه السماء کما قال: ثم استوی الی السماء و هی دخان: (66) ثم فتق تلک السمائ فجعلها سبعا ثم جعل من ذلک الماء زبدا فخلق منه ارض مکه ثم بسط الارض کلها من تحت الکعبة و لذلک تسمی ام القری لانها اصل جمیع الارض، ثم شق من تلک الارض سبع ارضین. (67)
کیدری در شرح نهج البلاغه نقل کرده است خدای تبارک و تعالی وقتی که اراده نمود آسمان و زمین را بیآفریند، یک گوهر آبی خلق کرد و آن را ذوب نموده و تبدیل به آب لرزان کرد و از آن آب، بخاری مانند دود بیرون آمد، آسمان را از آن آفرید چنانچه خود فرموده است: سپس به آفریدن آسمان توجه کرد در حالی که به صورت دود بود.
پس آسمان را شکافته هفت آسمان به وجود آورد، باز از آب، کفی به وجود آورد، و زمین مکه را از آن کف آفرید و تمامی زمین ها را از زیر کعبه گسترانید، به خاطر این است که، مکه را ام القراء نامیدند؛ چون کعبه ریشه همه زمین است، سپس زمین را شکافت و هفت زمین را آفرید.
فخر رازی در تفسیرش از کعب الاحبار نقل کرده است: خداوند یک یاقوت آبی رنگ آفرید با نظر هیبت بر او نگریست، آن یاقوت به صورت آب لرزان درآمد؛ سپس باد را آفرید و آب را در متن باد قرار داده و عرش را بر آب گذاشت. (68)
می گویند در سفر اول تورات آمده است که خداوند گوهری آفرید، با هیبت و غضب بر او نگریست از ترس خدا آن گوهر آب شده و بخار از آن بلند گردید، از آن بخار، آسمانها را آفرید؛ و بر روی آب کف پیدا شد؛ و از آن کف زمین را به وجود آورد. (69)
ورد فی بعض الکتب السماویة: ان الله تعالی خلق اولا درة بیضاء فنظر الیها بعین الهیبة فصارت ماءا (70)
در بعضی از کتابهای آسمانی وارد شده است که: خدای تعالی در آفرینش آغازین در سفیدی را آفرید، و با هیبت به او نظر انداخت، پس آن در، ذوب شده و آب گردید.
از این جهت است که امام رضا علیه السلام در جواب صباح بن نصر هندی که پرسید: ما اصل الماء؟ ریشه آب چیست؟ فرمود: اصل الماء خشیة الله: ریشه آب ترس از خداست. (71)
در پایان این بخش، حدیثی در این باره خواهد آمد.

13 آب

عن محمد بن سنان قال: سالت ابی عبدالله علیه السلام عن اول ما خلق الله عزوجل؟ قال: ان اول ما خلق الله عزوجل ما خلق من کل شی ء قلت جعلت فداک و ما هو؟ قال: الماء (72)
محمد بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام سوال کردم از اولین چیزی که خداوند آفرید؟ فرمود: اول ما خلق الله عزوجل چیزیست که همه اشیاء را از او آفرید، عرض کردم فدایت شوم، آن چیست؟ فرمود: آب.
عن جابر بن یزید الجعفی، فی اسئلة الشامی عن ابی جعفر علیه السلام: اخبرک ان الله علا ذکره کان و لا شیی ء غیره، عزیزاو لا عزلانه کان قبل عزه الی ان قال علیه السلام ولکن کان الله و لا شی ء معه فخلق الشی ء الذی جمیع الاشیاء منه و هو الماء (73)
جابر بن یزید جعفی گوید: امام باقر علیه السلام در ضمن جواب سوالات مرد شامی فرمود: خداوند بود و چیزی با او نبود، عزیزی بود که عزتی وجود نداشت چون او قبل از عزتش بود، او به وجود آورنده آن چه که ملاک عزت است، بود؛ پس شیی ای را آفرید که تمامی اشیاء از اوست و آن هم آب است.
ابن عباس از عده ای از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده اند آن حضرت فرمود: ان الله کان عرشه علی الماء ولم یخلق شیئا قبل الماء (74) عرش خدا بر آب و چیزی را پیش از آب نیآفریده بود
راس الجالوت از ابوبکر پرسید! ما اصل الاشیاء؟ ریشه اشیاء چیست؟ نتوانست جواب دهد، امیرمومنان علیه السلام فرمود: هوالماء ریشه همه چیزها آب است؛ چون خداوند فرموده است: وجعلنا من الماء کل شی ء حی (75)
عن النبی فی قوله تعالی وجعلنا من الماء کل شی ء حی قال: کل شی ء خلق من الماء (76) رسول اکرم صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه مبارکه فرمود: همه چیز از آب آفریده شده است. در دعای شب دوشنبه می گوید: و کان عرشک علی الماء من قبل ان تکون ارض او سماء و لا شیی ء مما خلقت فیهما: الدعا خدای عرش تو پیش از آفرینش آسمان و زمین و هر چه در آنهاست بر آب قرار داشت. (77)
در دعای شب سه شنبه می فرماید: یجول حول ارکان عرشک النور و الوقار، من قبل ان تخلق السماوات و الارض، و کان عرشک علی الماء (78) پیش از آفرینش آسمان و زمین، نور و وقار تت پیرامون عرشت می چرخید در حالی که عرش تو بر آب قرار داشت. امام موسی کاظم علیه السلام می گوید خدایا کنت اذ لم تکن شیی ء وکان عرشک علی الماء تو بودی، زمانی که هیچ چیزی وجود نداشت؛ نه آسمان بر افراشته و نه زمین گسترده یافته، نه خورشید و ماهی و نه ستاره سیر کننده ای (79) تا آخر دعاء.
از امام صادق علیه السلام در دعای روز عرفه آمده است: الحمدلله الذی کان عرشه علی الماء حین لا شمس تضی ء و لا قمر یسری، و لا بحر یجری، و لا ریاح تذری، و لا سمائ مبنیه، و لا ارض مدحیة (80) سپاس خدائی را که عرش او بر آب بود در هنگامی که خورشید نورانی و ماه سیر کننده، دریای جریان یافته ای نبود، نه بادی می وزید و نه آسمانی بر افراشته و نه زمین گسترده، وجود داشت، تا آخر دعاء
و عرشه علی الماء قبل ان تکون السمائ مبینة، والارض مدحیة ثم خلق السماوات والارض فی ستة الایام (81) و عرش او بر آب بود، پیش از آسمان برافراشته و زمین گسترده و سپس در شش روز زمین و آسمان ها را آفرید.
حکیم تالس ملطی گوید: ابداع اول آب است، زیرا آب صلاحیت دارد که، باز نمایاندن صورتها را در اعلا مدارج کمال، بپذیرد.
خداوند جمیع جواهر آسمان و زمین و آنچه محتوی آنهاست از آن بوجود آورد. پس آب علت هر مبدع و هر مرکب باشد؛ و از انحلالش، هوا ابداع یافت، و از صافترین اجزایش آتش متحقق گردید، و از شعله ها که اثیر یا دود حاصل شد، کواکب مکنون گشته و در حوال مرکز به دوران متحرک شدند، به حرکت در آمدند چنانچه مسبب به سبب متشبث شود به شوقی که در آن حاصل است. (82)
و گوید: چون عنصر اول قابل هر صورتی است و در عالم جسمانی مثال نورانی که قبول تمام صورتها را مستعد باشد، عنصری مثل آب نیافت؛ لذا آب را مبدع اول گردانید در مرکبات و منشا انشاء اجسام ارضی و اجرام سماوی داشت. (83)
فلوطر خیس حکیم گوید: اصل مرکبات آب است.
چون اجزای آن از همدیگر جدا شده و صاف شود و در نهایت آتش باشد، و چون در آن ثقل (سنگینی) باشد هوا شود و چون متکاثف شود تکاثفی مبسوط روی هم انباشته شود در غایت زمین باشد. (84)

خواص فیزیکی آب

قدرت حلالیت آب بسیار است. از این رو در طبیعت هرگز به صورت خالص یافت نمی شود و همواره مقدار مواد آلی و معدنی به صورت محلول با خود دارد.
آب مهمترین عامل فرسایش پوسته زمین و جابجا کردن مواد آن است. این عمل به وسیله سیلابها و رودها انجام می گیرد. هزاران میلون تن املاح محلول در سیلابها موجب شوری و تلخی آب اقیانوس ها گردیده است. (85)
حدود 99 درصد آبهای سطحی یا دارای مقادیر زیادی نمک است و یا مانند آبهای قطبی به صورتی است که در شرایط کنونی غیر قابل استفاده است. در دنیا آب طبیعی بدون نمک وجود ندارد. (86)
در اثر جا به جا شدن مواد زمین به وسیله آب و رسوبات حاصل از آنها زمینه چین خوردگیها و فرایندهای کوه زایی بعدی را فرآهم می آورد. مثلا رود می سی سی پی هر روز حدود یک میلیون تن مواد گوناگون به خلیج مکزیک می ریزد و این عمل آب طی میلیونها سال موجب بسیاری از دگرگونیها پوسته زمین و پیامدهای زیستی آن گردیده است و به کندی همچنان پستیها و بلندیهای زمین را دگرگون می سازد.
نقطه انجماد آب خالص در فشار یک اتمسفر صفر درجه و نقطه تبخیر آن در همان فشار 100 سانتی گراد به عنوان مبدا اندازه گیری دما برگزیده شده است. تغییرات چگالی آب در اثر افزایش و کاهش حرارت، حالت استثنائی دارد. انجماد آب همواره از سطح آغاز می شود و به این علت که قابلیت هدایت حرارتی یخ بسیار پایین است؛
انجماد هیچگاه به اعماق آب نمی رسد؛ و این، برای جانوران آبزی بسیار حیاتی است. آب، ماده ای مرکب از هیدروژن و اکسیژن با فرمول شیمیائی H2o که در شرایط عادی مایع، و خالص آن، بی بو و بی مزه و اندک آن بی رنگ است، ولی بسیار آن، آبی به نظر می آید. (87) و این رنگ آبی به علت انتشار اشعه های خورشید به وسیله مولکولهای هوا است. (88)